Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń 2017 jylǵy 11 qańtardaǵy №140 Ókimimen memlekettik bilik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettilikterdi bólý boiynsha usynystar ázirleý maqsatynda Jumys toby quryldy. Atalǵan top memlekettik organdar, depýtattyq korpýs, sot júiesi, Qazaqstan zańgerler odaǵynyń ókilderi men belgili quqyqtanýshy-ǵalymdardan turady (budan ári – Jumys toby).
Jumys toby «Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblikasy Zańynyń jobasyn (budan ári – Joba) ázirlep, osy jylǵy qańtardyń 26-sy kúni búkil eldiń talqylaýyna usyndy. Joba Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna (budan ári – Konstitýtsiia) túzetýler engizýdi kózdeidi, onyń ishinde jeke menshik quqyǵyn qorǵaý tetikterin kúsheitýge baǵyttalǵan.
Atap aitsaq, Jobada Qazaqstan Respýblikasy Konstiýtsiiasynyń 26-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen:
1. «Árkim zańdy túrde alǵan qandai da bolsyn múlkin jeke menshiginde ustai alady.
2. Menshik quqyǵyna qol suǵylmaidy. Menshik, onyń ishinde muragerlik quqyǵyna zańmen kepildik beriledi. Konstitýtsiiada ózgeshe kózdelmese zańdy túrde alǵan múlikke menshik quqyǵyn shekteitin nemese aiyratyn zańdar men ózge de quqyqtyq aktilerdi qabyldaýǵa jol berilmeidi».
26-baptyń 1-tarmaqshasyndaǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary» sózin «Árkim» sózine aýystyrǵan Jumys tobynyń engizgen usynystary baspasóz betterinde, áleýmettik jelilerde qyzý pikirtalas týdyrdy. Bul eń aldymen qoǵamdaǵy jekelegen múshelerdiń sheteldikterge jerge menshik quqyǵyn beredi degen alańdaýshylyqtaryna bailanysty týyndady. Keibir saiasatkerler, zańgerler men jai azamattar tarapynan bul norma ótkir synǵa alynsa, belgili ǵalymdar men praktikter tarapynan qoldaýǵa ie boldy.
Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 26-babyndaǵy ózgerister men tolyqtyrýlardy taldai kelgende, tómendegidei qorytyndylar men nátijeler shyǵaryldy:
1. «Azamattar», «eshkim», «bári», «árkim» terminderi arqyly tulǵanyń quqyqtyq mártebesin retteýdiń tásilderi týraly.
Halyqaralyq-quqyqtyq aktilerde qalyptasqan terminologiiaǵa sáikes, kóptegen elderdiń konstitýtsiiasynda «árkimniń ... quqyǵy bar», «eshkimdi de ... aiyrýǵa bolmaidy», «bári» sózderi qoldanylady. Eger atalǵan memlekettiń azamattyǵy bar tulǵalarǵa ǵana usynylatyn quqyqtar týraly sóz bolatyn bolsa, onda «azamattardyń quqyǵy bar» sózderi qoldanylady. Mundai terminologiialyq erekshelik quqyqtyq mártebeniń aiyrmashylyǵymen, iaǵni adam men azamattyń quqyqtary men mindetteriniń kólemimen túsindiriledi.
Konstitýtsiiada «Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary», «árkim», «bári», «sheteldikter» men «azamattyǵy joq tulǵalar» terminderi qoldanylady, al bul tulǵanyń quqyqtyq mártebesin retteýdiń saralanǵan tásilderin kórsetedi. Osy másele boiynsha Konstitýtsiialyq keńestiń 2003 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy № 12[1] normativtik qaýlysynda túsindirme de berilgen. Bul rette Konstitýtsiia mátininde qoldanylatyn «árkim» sózi respýblika azamattarymen qatar, Qazaqstan Respýblikasynda azamattyǵy joq tulǵalardy da bildiredi.
Konstitýtsiianyń 12-babyna sáikes «Adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmysynan jazylǵan, olar absoliýtti dep tanylady, olardan eshkim aiyra almaidy, zańdar men ózge de normativtik quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýy osyǵan qarai anyqtalady». Konstitýtsiiada, zańdarda jáne halyqaralyq sharttarda ózgeshe kózdelmese, sheteldikter men azamattyǵy joq adamdar Respýblikada azamattar úshin belgilengen quqyqtar men bostandyqtardy paidalanady, sondai-aq mindetter atqarady.
Iaǵni Qazaqstan aýmaǵyndaǵy árbir adam men azamat saiasi quqyqtardan ózge barlyq quqyqtar men bostandyqtarǵa ie. Bul erejeler konstitýtsiialyq qurylymnyń Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtarynyń tolyqtyǵy siiaqty qaǵidatymen kelisilgen.
2. Konstitýtsiianyń 26-babynyń 1-tarmaǵyndaǵy túzetýlerdiń adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq aktilerge sáikestigi týraly.
Konstitýtsiianyń 12-babynyń 4-tarmaǵyna sáikes Konstitýtsiiada, zańdarda jáne halyqaralyq sharttarda ózgeshe kózdelmese, sheteldikter men azamattyǵy joq adamdar Respýblikada azamattar úshin belgilengen quqyqtar men bostandyqtardy paidalanady, sondai-aq mindetter atqarady. Iaǵni eń aldymen Konstitýtsiianyń basqa normalarymen qarastyrylǵan Konstitýtsiianyń bul tarmaǵy (redaktsiiadaǵy Konstitýtsiianyń 26-babynyń 1-tarmaǵy da kiredi) sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalardyń quqyqtary men bostandyqtaryn shektei alady.
BUU Bas Assambleiasynyń 1948 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy Adam quqyǵynyń jalpyǵa birdei deklaratsiiasynyń 17-babynda ár adamnyń dúnie múlikti jeke ózi, nemese basqalarmen birlesip iemdenýge quqyǵy bar, sondai-aq eshkim de óz múlkinen eriksiz airylmaýǵa tiis delingen.
Sondai-aq Ekonomikalyq, áleýmettik jáne mádeni quqyqtar týraly halyqaralyq pakti de (Niý-Iork, 1966 jyl 19 jeltoqsan) árkimniń ózi jáne otbasynyń jetkilikti tamaqtanýyn, kiimi men baspanasyn qamtityn, jetkilikti turmys deńgeiinde ómir súrý jáne turmys jaǵdaiyn únemi jaqsartý quqyǵyn tanidy (11-bap). Osyǵan bailanysty Konstitýtsiianyń 26-babynyń 1-tarmaǵyna engiziletin túzetýler adam quqyǵy salasyndaǵy halyqaralyq aktilerdegi qaishylyqtardy joiady.
3. Sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalardyń quqyqtary men bostandyqtaryna konstitýtsiialyq kepildikter belgileý qajettiligi týraly
Konstitýtsiianyń 26-baby 1-tarmaǵynyń jańa redaktsiiasy Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary zańdy túrde alǵan qandai da bolsyn múlikti jeke menshiginde ustai alady degendi kózdeidi.
Aita keteiik, Konstitýtsiiadaǵy atalǵan normanyń ereksheligi zańdy túrde alǵan menshiktegi múlikti ǵana qorǵaýdy qarastyrady. Osyǵan bailanysty atalǵan norma múlikti menshikke alý máselesin rettemeidi, tek ony qorǵaidy.
Sáikesinshe, eldiń investitsiialyq tartymdylyǵyna keri áser etýi múmkin sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalarǵa Qazaqstan aýmaǵynda zańdy túrde alǵan múlikti jeke menshikke alý múmkindigin bermeidi. Alaida memleketter arasyndaǵy ekonomikalyq, ǵylymi-mádeni bailanystardy damytý atalǵan memlekette azamattyǵy joq tulǵalardyń quqyqtary men bostandyqtaryna kepildikterdi talap etedi. Osyǵan bailanysty jobada sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalar úshin «zańdy túrde alǵan qandai da bolsyn múlkin jeke menshiginde ustai alady» (26 baptyń 1-tarmaǵy) quqyǵy siiaqty kepildikter ornatýǵa talpynys jasalǵan.
Bul rette Konstitýtsiianyń 26-babyndaǵy ózgeristerge qatysty sheteldikterge jerge menshik quqyǵyn berý týraly máselesi boiynsha pikirtalastar negizsiz, óitkeni atalǵan baptyń 1-tarmaǵyndaǵy normalar árkimniń múlik, sondai-aq jer alý quqyǵyn qarastyrmaidy.
Konstitýtsiianyń 6-babynyń 2 jáne 3-tarmaqtaryna sáikes, Jer zańda belgilengen negizderde, sharttar men shekterde jeke menshikte de bolýy múmkin. Bul rette menshik sýbektileri men obektileri, menshik ieleriniń óz quqyqtaryn júzege asyrý kólemi men shekteri, olardy qorǵaý kepildikteri zańmen belgilenedi.
4. Sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalardyń menshik quqyǵyn shekteýge jol bermeý týraly
Keibir otandyq zańgerler adam men azamattyń barlyq konstitýtsiialyq quqyqtary shektelýi tiis degen qate pikirge boi aldyrǵan. Al basqalary adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn Konstitýtsiianyń II taraýynda qarastyrylǵanmen teńestiredi.
Biraq Konstitýtsiiada shekteýge jatpaityn jekelegen quqyqtar men bostandyqtardiń tizbesi belgilengen. Máselen, Konstitýtsiianyń 39-babynyń 3-tarmaǵyna sáikes «Konstitýtsiianyń 10; 11; 13-15-baptarynda; 16-babynyń 1-tarmaǵynda; 17-babynda; 19-babynda; 22-babynda; 26-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen quqyqtar men bostandyqtar eshbir jaǵdaida da shektelmeýge tiis».
Konstitýtsiianyń kórsetilgen baptarynda (13-15,16, 17, 19, 22) «árkim», «bári», «eshkim» sózderi qoldanylady. Al Konstitýtsiianyń 10 jáne 11-baptarynda «azamat» termini qoldanylǵan. Onyń ústine atalǵan baptarda sózderdiń bulai qoldanylýynyń maqsaty óte túsinikti, óitkeni olar ne Qazaqstan Respýblikasy azamattyǵynan aiyrýǵa, ne bolmasa azamatty shet memleketke berýge qatysty, soǵan sáikes sheteldik azamattyń nemese azamattyǵy joq tulǵanyń quqyqtaryn qamti almaidy.
Óz kezeginde Konstitýtsiianyń 26-babynyń 2-tarmaǵynda «Menshik, onyń ishinde muragerlik quqyǵyna zańmen kepildik beriledi» delingen.
Bul rette zańdy túrde alǵan qandai da bolsyn múlikke zańmen kepildik beriledi. «Múlik» termini óziniń mazmuny boiynsha «menshik» teminimen tyǵyz bailanysty. Ony Konstitýtsiianyń 26-babynyń jańa redaktsiiasy týraly qorytyndyda M.K. Súleimenov[2] te atap ótken.
Osy kontekstide Konstitýtsiianyń 26-babyndaǵy atalǵan tarmaqtardy olardyń konstitýtsiialyq-quqyqtyq baǵdarlanýy turǵysynan ajyraǵysyz birlikte qarastyrý qajet.
Sonymen qatar Konstitýtsiianyń 26 babynyń 2 tarmaǵy zańmen kepildik berilgen jyljymaityn múlik quqyǵy sýbektisin tikelei belgilemeitindigin atap ótken jón. Budan shyǵatyn qorytyndy – 26 baptyń bul tarmaǵynyń qoldanystaǵy redaktsiiasyna sáikes jyljymaityn múlik quqyǵy shekteýsiz barlyq jeke tulǵalarǵa kepildik beredi.
Konstitýtsiianyń 26 babynyń 1 tarmaǵyndaǵy erejeler maǵynasyna sáikes zańmen Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń ǵana menshikti iemdený múmkindigine kepildik beriledi. Demek, Konstitýtsiianyń 26 babynyń 1 tarmaǵymen sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalardyń menshik quqyǵyna qatysty jasandy shekteý qoiylǵan. Bul óz kezeginde Qazaqstan Respýblikasynda árkimge týmysynan jazylǵan adam quqyqtary men bostandyqtary tanylady jáne kepildik beriledi degen Konstitýtsiianyń 12 babyn 1 jáne 2 tarmaǵynyń, 26 babynyń 2 tarmaǵynyń jáne 39 babynyń 3 tarmaǵyndaǵy erejelerine jáne adam quyqtary salasyndaǵy halyqaralyq standarttarǵa sáikes kelmeidi.
5. Qazaqstan Respýblikasynyń zańnamasynda sheteldikterdiń jáne azamattyǵy joq tulǵalardyń menshik quqyqtaryn qamtamasyz etýdiń jetkiliksiz bolýy týraly
Qazaqstan Respýblikasynyń Azamattyq kodeksiniń 12 babyna sáikes (Jalpy bólim) (budan ary – AK) jeke tulǵalar retinde Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary, basqa memleketter azamattary men azamattyǵy joq tulǵalar tanylady. Demek, Qazaqstan Respýblikasynyń azamattarynyń, basqa memlekettter azamattary men azamattyǵy joq tulǵalardyń menshik quqyǵyna kepidik beriledi.
Qazaqstan Respýblikasynyń qoldanystaǵy zańnamasy keibir jaǵdailarda «azamat» jáne «jeke tulǵa» túsinikterin teń dárejede qarastyrady. Mysaly, AK-tiń 2 bóliminiń 1 paragrafynyń ón boiynda azamattar quqyqtary qarastyrylǵan, degenmen de paragraftyń ózi «Qazaqstan Respýblikasynyń azamattary men basqa da jeke tulǵalar» dep atalady. Soǵan qaramastan, AK 12 baby Kodekste basqasha belgilenbese, bul taraýdyń erejeleri barlyq jeke tulǵalarǵa qoldanylady dep aiqyndaidy.
Sonymen birge, AK-tiń kórsetilgen paragrafynda bekitilgen azamattar quqyqtarynyń keibireýi sheteldikter men azamattyǵy joq tulǵalarǵa qoldanylmaidy. Mysaly, AQ 19 babynyń 1 tarmaǵy boiynsha azamattar osy Kodekste jáne ózge zań aktilerinde kózdelgen jaǵdailardy qospaǵanda zańdy tulǵa qurmai-aq kásipkerlik qyzmetpen ainalysýǵa quqyly delingen.
Al óz kezeginde dara kásipkerlik retinde Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń, oralmandardyń taza kiris alýǵa baǵyttalǵan, jeke tulǵalardyń ózderiniń menshigine negizdelgen jáne jeke tulǵalar atynan, olardyń táýekel etýimen jáne múliktik jaýapkershiligimen júzege asyrylatyn derbes, bastamashyl qyzmeti tanylady. Ózge jeke tulǵalarǵa dara kásipkerlikti júzege asyrýǵa tyiym salynady (QR Kásipkerlik Kodeksiniń 30 babynyń 1 tarmaǵy).
Sonymen qatar, Qazaqstan Respýblikasynyń aýmaǵynda jaýapker-uiym ornalasqan bolsa nemese jaýapker-azamattyń turǵylyqty jeri bolsa, sheteldik tulǵalar qatysatyn isti Qazaqstan Respýblikasynyń sottary qaraidy (QR Azamattyq protsestik kodeksiniń 466 babynyń 1 tarmaǵy). Iaǵni, QR sottary sheteldik azamattar QR territoriiasynda turaqty nemese basym ýaqyt turatyn jaǵdaida ǵana AK-tiń 26-27 baptaryn sheteldikterge qatysty qoldana alady. Al óz kezeginde, ózge sheteldikterge qatysty APK-tiń bul erejeleri qarastyrylmaidy.
Óz kezeginde, AK taýar-qarjylyq men qatysýshylarynyń teńdigine negizdelgen basqa da menshiktik qatynastardy jáne de múliktik jeke múliktik emes qatynastardy retteidi.
Sonymen birge AK menshik quqyǵynyń merzimi sheksiz ekendigi, ol tek osy Kodekste kózdelgen negizder boiynsha ǵana yqtiiarsyz toqtatylýy múmkin ekendigi belgilengen (188 bap 5 tarmaq). Sonymen qatar jer telimine qatysty jeke menshiktik quqyqtyń toqtatylýyna qatysty negizdeme Jer kodeksinde de qarastyrylǵan (81, 84, 85 jáne basqa.)
Al Kásipkerlik kodeks boiynsha kásipkerlik sýbektileri zańdy túrde satyp alǵan kez kelgen múlikti menshiginde ielene alatyny jáne oǵan qol suǵylmaýshylyqqa zańmen kepildik beriledi (7 bap).
Osylaisha, tyiym salynbaǵannyń barlyǵyn menshikte ielenýge bolady, biraq bul Konstitýtsiiada rettelmegen.
6. Konstitýtsiianyń 26 babynyń 2 tarmaǵy men 6 babynyń 2 tarmaǵy arasyndaǵy qaishylyqtyń bolmaýy týraly
Jumys toby eger de Konstitýtsiiada ózgeshe qarastyrylmaǵan jaǵdaida, zańdy túrde alǵan qandai da bolsyn múlikti jeke menshiginde ustaý quqyǵyn shekteitin jáne aiyratyn zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerdi qabyldaýǵa jol bermeý týraly ereje usyndy (26 bap 2 tarmaq).
Keibir ǵalym-zańgerlerdiń pikirinshe, bul tolyqtyrý Konstitýtsiianyń «Menshik sýbektileri men obektileri, menshik ieleriniń óz quqyqtaryn júzege asyrý kólemi men shekteri, olardy qorǵaý kepildikteri zańmen belgilenedi» delingen 6 babynyń 2 tarmaǵyna qaishy keledi. Al shyn máninde Konstitýtsiianyń 6 babynyń 2 tarmaǵynda belgilengen norma Konstitýtsiianyń 26 babynyń 2 tarmaǵynyń normasymen belgilegen erejeden airyqsha bolyp tur.
Taǵy bir aita keterligi, Konstitýtsiianyń 26 babynyń 1 jáne 2 tarmaqtaryndaǵy norma máninen shyǵatyn qorytyndy menshikke, onyń ishinde muragerlik quqyǵyna zańmen kepildik beriledi. Biraq, kepildik menshikke emes, menshik quqyǵyna berilýi tiis. Sonymen qatar, Konstitýtsiianyń 26 babynyń 2 tarmaǵyndaǵy «menshik» pen «muragerlik quqyq» túsinikteriniń qatysyna da kóńil bólgen jón.
Joǵaryda aitylǵandy qoryta kelip, Jumys tobynyń Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 26 babyna usynǵan ózgertýleri birinshi kezekte Qazaqstan Respýblikasy azamattarynyń, sheteldik azamatarynyń jáne azamattyǵy joq tulǵalardyń menshikterin qorǵaý máselesindegi teńdikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Kórsetilgen konstitýtsiialyq normadaǵy «Qazaqstan Respýblikasynyń azamaty» sózin «árkim» sózine almastyrý barlyq jeke jáne zańdy tulǵalardyń jeke menshiktik quqyǵy men onyń buzylmaýshylyǵyna kepildik bolyp, investitsiialyq jaǵdaidy jaqsartýǵa múmkindik beredi, sonymen birge basqa da adam quqyqtary mánin aitarlyqtai aiqyndaýǵa jaǵdai jasaidy.
[1] «Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 10- jáne 12-baptaryna resmi túsindirme týraly» Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiialyq Keńesiniń 2003 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy Qaýlysy. http://adilet.zan.kz/rus
Ult portaly
