قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ 2017 جىلعى 11 قاڭتارداعى №140 ٶكٸمٸمەن مەملەكەتتٸك بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى ٶكٸلەتتٸلٸكتەردٸ بٶلۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ ماقساتىندا جۇمىس توبى قۇرىلدى. اتالعان توپ مەملەكەتتٸك ورگاندار, دەپۋتاتتىق كورپۋس, سوت جٷيەسٸ, قازاقستان زاڭگەرلەر وداعىنىڭ ٶكٸلدەرٸ مەن بەلگٸلٸ قۇقىقتانۋشى-عالىمداردان تۇرادى (بۇدان ەرٸ – جۇمىس توبى).
جۇمىس توبى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىن (بۇدان ەرٸ – جوبا) ەزٸرلەپ, وسى جىلعى قاڭتاردىڭ 26-سى كٷنٸ بٷكٸل ەلدٸڭ تالقىلاۋىنا ۇسىندى. جوبا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىنا (بۇدان ەرٸ – كونستيتۋتسييا) تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋدٸ كٶزدەيدٸ, ونىڭ ٸشٸندە جەكە مەنشٸك قۇقىعىن قورعاۋ تەتٸكتەرٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان.
اتاپ ايتساق, جوبادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيۋتسيياسىنىڭ 26-بابىنىڭ 1 جەنە 2-تارماقتارىنا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلگەن:
1. «ەركٸم زاڭدى تٷردە العان قانداي دا بولسىن مٷلكٸن جەكە مەنشٸگٸندە ۇستاي الادى.
2. مەنشٸك قۇقىعىنا قول سۇعىلمايدى. مەنشٸك, ونىڭ ٸشٸندە مۇراگەرلٸك قۇقىعىنا زاڭمەن كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ. كونستيتۋتسييادا ٶزگەشە كٶزدەلمەسە زاڭدى تٷردە العان مٷلٸككە مەنشٸك قۇقىعىن شەكتەيتٸن نەمەسە ايىراتىن زاڭدار مەن ٶزگە دە قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ قابىلداۋعا جول بەرٸلمەيدٸ».
26-باپتىڭ 1-تارماقشاسىنداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى» سٶزٸن «ەركٸم» سٶزٸنە اۋىستىرعان جۇمىس توبىنىڭ ەنگٸزگەن ۇسىنىستارى باسپاسٶز بەتتەرٸندە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە قىزۋ پٸكٸرتالاس تۋدىردى. بۇل ەڭ الدىمەن قوعامداعى جەكەلەگەن مٷشەلەردٸڭ شەتەلدٸكتەرگە جەرگە مەنشٸك قۇقىعىن بەرەدٸ دەگەن الاڭداۋشىلىقتارىنا بايلانىستى تۋىندادى. كەيبٸر ساياساتكەرلەر, زاڭگەرلەر مەن جاي ازاماتتار تاراپىنان بۇل نورما ٶتكٸر سىنعا الىنسا, بەلگٸلٸ عالىمدار مەن پراكتيكتەر تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 26-بابىنداعى ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلاردى تالداي كەلگەندە, تٶمەندەگٸدەي قورىتىندىلار مەن نەتيجەلەر شىعارىلدى:
1. «ازاماتتار», «ەشكٸم», «بەرٸ», «ەركٸم» تەرميندەرٸ ارقىلى تۇلعانىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸن رەتتەۋدٸڭ تەسٸلدەرٸ تۋرالى.
حالىقارالىق-قۇقىقتىق اكتٸلەردە قالىپتاسقان تەرمينولوگيياعا سەيكەس, كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ كونستيتۋتسيياسىندا «ەركٸمنٸڭ ... قۇقىعى بار», «ەشكiمدi دە ... ايىرۋعا بولمايدى», «بەرٸ» سٶزدەرٸ قولدانىلادى. ەگەر اتالعان مەملەكەتتٸڭ ازاماتتىعى بار تۇلعالارعا عانا ۇسىنىلاتىن قۇقىقتار تۋرالى سٶز بولاتىن بولسا, وندا «ازاماتتاردىڭ قۇقىعى بار» سٶزدەرٸ قولدانىلادى. مۇنداي تەرمينولوگييالىق ەرەكشەلٸك قۇقىقتىق مەرتەبەنٸڭ ايىرماشىلىعىمەن, ياعني ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸنٸڭ كٶلەمٸمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ.
كونستيتۋتسييادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى», «ەركٸم», «بەرٸ», «شەتەلدٸكتەر» مەن «ازاماتتىعى جوق تۇلعالار» تەرميندەرٸ قولدانىلادى, ال بۇل تۇلعانىڭ قۇقىقتىق مەرتەبەسٸن رەتتەۋدٸڭ سارالانعان تەسٸلدەرٸن كٶرسەتەدٸ. وسى مەسەلە بويىنشا كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ 2003 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى № 12[1] نورماتيۆتٸك قاۋلىسىندا تٷسٸندٸرمە دە بەرٸلگەن. بۇل رەتتە كونستيتۋتسييا مەتٸنٸندە قولدانىلاتىن «ەركٸم» سٶزٸ رەسپۋبليكا ازاماتتارىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردى دا بٸلدٸرەدٸ.
كونستيتۋتسييانىڭ 12-بابىنا سەيكەس «ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى ەركٸمگە تۋمىسىنان جازىلعان, ولار ابسوليۋتتٸ دەپ تانىلادى, ولاردان ەشكٸم ايىرا المايدى, زاڭدار مەن ٶزگە دە نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردٸڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋى وسىعان قاراي انىقتالادى». كونستيتۋتسييادا, زاڭداردا جەنە حالىقارالىق شارتتاردا ٶزگەشە كٶزدەلمەسە, شەتەلدٸكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار رەسپۋبليكادا ازاماتتار ٷشٸن بەلگٸلەنگەن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى پايدالانادى, سونداي-اق مٸندەتتەر اتقارادى.
ياعني قازاقستان اۋماعىنداعى ەربٸر ادام مەن ازامات ساياسي قۇقىقتاردان ٶزگە بارلىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتارعا يە. بۇل ەرەجەلەر كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تولىقتىعى سيياقتى قاعيداتىمەن كەلٸسٸلگەن.
2. كونستيتۋتسييانىڭ 26-بابىنىڭ 1-تارماعىنداعى تٷزەتۋلەردٸڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق اكتٸلەرگە سەيكەستٸگٸ تۋرالى.
كونستيتۋتسييانىڭ 12-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سەيكەس كونستيتۋتسييادا, زاڭداردا جەنە حالىقارالىق شارتتاردا ٶزگەشە كٶزدەلمەسە, شەتەلدٸكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدار رەسپۋبليكادا ازاماتتار ٷشٸن بەلگٸلەنگەن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى پايدالانادى, سونداي-اق مٸندەتتەر اتقارادى. ياعني ەڭ الدىمەن كونستيتۋتسييانىڭ باسقا نورمالارىمەن قاراستىرىلعان كونستيتۋتسييانىڭ بۇل تارماعى (رەداكتسيياداعى كونستيتۋتسييانىڭ 26-بابىنىڭ 1-تارماعى دا كٸرەدٸ) شەتەلدٸكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەي الادى.
بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 1948 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى ادام قۇقىعىنىڭ جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسيياسىنىڭ 17-بابىندا ەر ادامنىڭ دٷنيە مٷلٸكتٸ جەكە ٶزٸ, نەمەسە باسقالارمەن بٸرلەسٸپ يەمدەنۋگە قۇقىعى بار, سونداي-اق ەشكٸم دە ٶز مٷلكٸنەن ەرٸكسٸز ايرىلماۋعا تيٸس دەلٸنگەن.
سونداي-اق ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸ دە (نيۋ-يورك, 1966 جىل 19 جەلتوقسان) ەركiمنiڭ ٶزi جەنە وتباسىنىڭ جەتكٸلٸكتi تاماقتانۋىن, كيiمi مەن باسپاناسىن قامتيتىن, جەتكiلiكتٸ تۇرمىس دەڭگەيiندە ٶمiر سٷرۋ جەنە تۇرمىس جاعدايىن ٷنەمi جاقسارتۋ قۇقىعىن تانيدى (11-باپ). وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسييانىڭ 26-بابىنىڭ 1-تارماعىنا ەنگٸزٸلەتٸن تٷزەتۋلەر ادام قۇقىعى سالاسىنداعى حالىقارالىق اكتٸلەردەگٸ قايشىلىقتاردى جويادى.
3. شەتەلدٸكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كونستيتۋتسييالىق كەپٸلدٸكتەر بەلگٸلەۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى
كونستيتۋتسييانىڭ 26-بابى 1-تارماعىنىڭ جاڭا رەداكتسيياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى زاڭدى تٷردە العان قانداي دا بولسىن مٷلٸكتٸ جەكە مەنشٸگٸندە ۇستاي الادى دەگەندٸ كٶزدەيدٸ.
ايتا كەتەيٸك, كونستيتۋتسيياداعى اتالعان نورمانىڭ ەرەكشەلٸگٸ زاڭدى تٷردە العان مەنشٸكتەگٸ مٷلٸكتٸ عانا قورعاۋدى قاراستىرادى. وسىعان بايلانىستى اتالعان نورما مٷلٸكتٸ مەنشٸككە الۋ مەسەلەسٸن رەتتەمەيدٸ, تەك ونى قورعايدى.
سەيكەسٸنشە, ەلدٸڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىنا كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن شەتەلدٸكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالارعا قازاقستان اۋماعىندا زاڭدى تٷردە العان مٷلٸكتٸ جەكە مەنشٸككە الۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرمەيدٸ. الايدا مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق, عىلىمي-مەدەني بايلانىستاردى دامىتۋ اتالعان مەملەكەتتە ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا كەپٸلدٸكتەردٸ تالاپ ەتەدٸ. وسىعان بايلانىستى جوبادا شەتەلدٸكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالار ٷشٸن «زاڭدى تٷردە العان قانداي دا بولسىن مٷلكٸن جەكە مەنشٸگٸندە ۇستاي الادى» (26 باپتىڭ 1-تارماعى) قۇقىعى سيياقتى كەپٸلدٸكتەر ورناتۋعا تالپىنىس جاسالعان.
بۇل رەتتە كونستيتۋتسييانىڭ 26-بابىنداعى ٶزگەرٸستەرگە قاتىستى شەتەلدٸكتەرگە جەرگە مەنشٸك قۇقىعىن بەرۋ تۋرالى مەسەلەسٸ بويىنشا پٸكٸرتالاستار نەگٸزسٸز, ٶيتكەنٸ اتالعان باپتىڭ 1-تارماعىنداعى نورمالار ەركٸمنٸڭ مٷلٸك, سونداي-اق جەر الۋ قۇقىعىن قاراستىرمايدى.
كونستيتۋتسييانىڭ 6-بابىنىڭ 2 جەنە 3-تارماقتارىنا سەيكەس, جەر زاڭدا بەلگٸلەنگەن نەگٸزدەردە, شارتتار مەن شەكتەردە جەكە مەنشٸكتە دە بولۋى مٷمكٸن. بۇل رەتتە مەنشٸك سۋبەكتٸلەرٸ مەن وبەكتٸلەرٸ, مەنشٸك يەلەرٸنٸڭ ٶز قۇقىقتارىن جٷزەگە اسىرۋ كٶلەمٸ مەن شەكتەرٸ, ولاردى قورعاۋ كەپٸلدٸكتەرٸ زاڭمەن بەلگٸلەنەدٸ.
4. شەتەلدٸكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ مەنشٸك قۇقىعىن شەكتەۋگە جول بەرمەۋ تۋرالى
كەيبٸر وتاندىق زاڭگەرلەر ادام مەن ازاماتتىڭ بارلىق كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارى شەكتەلۋٸ تيٸس دەگەن قاتە پٸكٸرگە بوي الدىرعان. ال باسقالارى ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن كونستيتۋتسييانىڭ ٸٸ تاراۋىندا قاراستىرىلعانمەن تەڭەستٸرەدٸ.
بٸراق كونستيتۋتسييادا شەكتەۋگە جاتپايتىن جەكەلەگەن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردٸڭ تٸزبەسٸ بەلگٸلەنگەن. مەسەلەن, كونستيتۋتسييانىڭ 39-بابىنىڭ 3-تارماعىنا سەيكەس «كونستيتۋتسييانىڭ 10; 11; 13-15-باپتارىندا; 16-بابىنىڭ 1-تارماعىندا; 17-بابىندا; 19-بابىندا; 22-بابىندا; 26-بابىنىڭ 2-تارماعىندا كٶزدەلگەن قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار ەشبٸر جاعدايدا دا شەكتەلمەۋگە تيٸس».
كونستيتۋتسييانىڭ كٶرسەتٸلگەن باپتارىندا (13-15,16, 17, 19, 22) «ەركٸم», «بەرٸ», «ەشكٸم» سٶزدەرٸ قولدانىلادى. ال كونستيتۋتسييانىڭ 10 جەنە 11-باپتارىندا «ازامات» تەرمينٸ قولدانىلعان. ونىڭ ٷستٸنە اتالعان باپتاردا سٶزدەردٸڭ بۇلاي قولدانىلۋىنىڭ ماقساتى ٶتە تٷسٸنٸكتٸ, ٶيتكەنٸ ولار نە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىعىنان ايىرۋعا, نە بولماسا ازاماتتى شەت مەملەكەتكە بەرۋگە قاتىستى, سوعان سەيكەس شەتەلدٸك ازاماتتىڭ نەمەسە ازاماتتىعى جوق تۇلعانىڭ قۇقىقتارىن قامتي المايدى.
ٶز كەزەگٸندە كونستيتۋتسييانىڭ 26-بابىنىڭ 2-تارماعىندا «مەنشٸك, ونىڭ ٸشٸندە مۇراگەرلٸك قۇقىعىنا زاڭمەن كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ» دەلٸنگەن.
بۇل رەتتە زاڭدى تٷردە العان قانداي دا بولسىن مٷلٸككە زاڭمەن كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ. «مٷلٸك» تەرمينٸ ٶزٸنٸڭ مازمۇنى بويىنشا «مەنشٸك» تەمينٸمەن تىعىز بايلانىستى. ونى كونستيتۋتسييانىڭ 26-بابىنىڭ جاڭا رەداكتسيياسى تۋرالى قورىتىندىدا م.ك. سٷلەيمەنوۆ[2] تە اتاپ ٶتكەن.
وسى كونتەكستٸدە كونستيتۋتسييانىڭ 26-بابىنداعى اتالعان تارماقتاردى ولاردىڭ كونستيتۋتسييالىق-قۇقىقتىق باعدارلانۋى تۇرعىسىنان اجىراعىسىز بٸرلٸكتە قاراستىرۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار كونستيتۋتسييانىڭ 26 بابىنىڭ 2 تارماعى زاڭمەن كەپٸلدٸك بەرٸلگەن جىلجىمايتىن مٷلٸك قۇقىعى سۋبەكتٸسٸن تٸكەلەي بەلگٸلەمەيتٸندٸگٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – 26 باپتىڭ بۇل تارماعىنىڭ قولدانىستاعى رەداكتسيياسىنا سەيكەس جىلجىمايتىن مٷلٸك قۇقىعى شەكتەۋسٸز بارلىق جەكە تۇلعالارعا كەپٸلدٸك بەرەدٸ.
كونستيتۋتسييانىڭ 26 بابىنىڭ 1 تارماعىنداعى ەرەجەلەر ماعىناسىنا سەيكەس زاڭمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ عانا مەنشٸكتٸ يەمدەنۋ مٷمكٸندٸگٸنە كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ. دەمەك, كونستيتۋتسييانىڭ 26 بابىنىڭ 1 تارماعىمەن شەتەلدٸكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ مەنشٸك قۇقىعىنا قاتىستى جاساندى شەكتەۋ قويىلعان. بۇل ٶز كەزەگٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەركٸمگە تۋمىسىنان جازىلعان ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تانىلادى جەنە كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ دەگەن كونستيتۋتسييانىڭ 12 بابىن 1 جەنە 2 تارماعىنىڭ, 26 بابىنىڭ 2 تارماعىنىڭ جەنە 39 بابىنىڭ 3 تارماعىنداعى ەرەجەلەرٸنە جەنە ادام قۇىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس كەلمەيدٸ.
5. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا شەتەلدٸكتەردٸڭ جەنە ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ مەنشٸك قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ جەتكٸلٸكسٸز بولۋى تۋرالى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق كودەكسٸنٸڭ 12 بابىنا سەيكەس (جالپى بٶلٸم) (بۇدان ارى – اك) جەكە تۇلعالار رەتٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى, باسقا مەملەكەتتەر ازاماتتارى مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالار تانىلادى. دەمەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنىڭ, باسقا مەملەكەتتتەر ازاماتتارى مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ مەنشٸك قۇقىعىنا كەپٸدٸك بەرٸلەدٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسى كەيبٸر جاعدايلاردا «ازامات» جەنە «جەكە تۇلعا» تٷسٸنٸكتەرٸن تەڭ دەرەجەدە قاراستىرادى. مىسالى, اك-تٸڭ 2 بٶلٸمٸنٸڭ 1 پاراگرافىنىڭ ٶن بويىندا ازاماتتار قۇقىقتارى قاراستىرىلعان, دەگەنمەن دە پاراگرافتىڭ ٶزٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى مەن باسقا دا جەكە تۇلعالار» دەپ اتالادى. سوعان قاراماستان, اك 12 بابى كودەكستە باسقاشا بەلگiلەنبەسە, بۇل تاراۋدىڭ ەرەجەلەرi بارلىق جەكە تۇلعالارعا قولدانىلادى دەپ ايقىندايدى.
سونىمەن بٸرگە, اك-تٸڭ كٶرسەتٸلگەن پاراگرافىندا بەكٸتٸلگەن ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ كەيبٸرەۋٸ شەتەلدٸكتەر مەن ازاماتتىعى جوق تۇلعالارعا قولدانىلمايدى. مىسالى, اق 19 بابىنىڭ 1 تارماعى بويىنشا ازاماتتار وسى كودەكستە جەنە ٶزگە زاڭ اكتiلەرiندە كٶزدەلگەن جاعدايلاردى قوسپاعاندا زاڭدى تۇلعا قۇرماي-اق كەسiپكەرلiك قىزمەتپەن اينالىسۋعا قۇقىلى دەلٸنگەن.
ال ٶز كەزەگٸندە دارا كەسٸپكەرلٸك رەتٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ, ورالمانداردىڭ تازا كٸرٸس الۋعا باعىتتالعان, جەكە تۇلعالاردىڭ ٶزدەرiنiڭ مەنشiگiنە نەگiزدەلگەن جەنە جەكە تۇلعالار اتىنان, ولاردىڭ تەۋەكەل ەتۋٸمەن جەنە مٷلiكتiك جاۋاپكەرشiلiگiمەن جٷزەگە اسىرىلاتىن دەربەس, باستاماشىل قىزمەتi تانىلادى. ٶزگە جەكە تۇلعالارعا دارا كەسٸپكەرلٸكتٸ جٷزەگە اسىرۋعا تىيىم سالىنادى (قر كەسٸپكەرلٸك كودەكسٸنٸڭ 30 بابىنىڭ 1 تارماعى).
سونىمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا جاۋاپكەر-ۇيىم ورنالاسقان بولسا نەمەسە جاۋاپكەر-ازاماتتىڭ تۇرعىلىقتى جەرٸ بولسا, شەتەلدٸك تۇلعالار قاتىساتىن ٸستٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوتتارى قارايدى (قر ازاماتتىق پروتسەستٸك كودەكسٸنٸڭ 466 بابىنىڭ 1 تارماعى). ياعني, قر سوتتارى شەتەلدٸك ازاماتتار قر تەرريتوريياسىندا تۇراقتى نەمەسە باسىم ۋاقىت تۇراتىن جاعدايدا عانا اك-تٸڭ 26-27 باپتارىن شەتەلدٸكتەرگە قاتىستى قولدانا الادى. ال ٶز كەزەگٸندە, ٶزگە شەتەلدٸكتەرگە قاتىستى اپك-تٸڭ بۇل ەرەجەلەرٸ قاراستىرىلمايدى.
ٶز كەزەگٸندە, اك تاۋار-قارجىلىق مەن قاتىسۋشىلارىنىڭ تەڭدٸگٸنە نەگٸزدەلگەن باسقا دا مەنشٸكتٸك قاتىناستاردى جەنە دە مٷلٸكتٸك جەكە مٷلٸكتٸك ەمەس قاتىناستاردى رەتتەيدٸ.
سونىمەن بٸرگە اك مەنشiك قۇقىعىنىڭ مەرزiمi شەكسiز ەكەندٸگٸ, ول تەك وسى كودەكستە كٶزدەلگەن نەگiزدەر بويىنشا عانا ىقتييارسىز توقتاتىلۋى مٷمكiن ەكەندٸگٸ بەلگٸلەنگەن (188 باپ 5 تارماق). سونىمەن قاتار جەر تەلٸمٸنە قاتىستى جەكە مەنشٸكتٸك قۇقىقتىڭ توقتاتىلۋىنا قاتىستى نەگٸزدەمە جەر كودەكسٸندە دە قاراستىرىلعان (81, 84, 85 جەنە باسقا.)
ال كەسٸپكەرلٸك كودەكس بويىنشا كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸ زاڭدى تٷردە ساتىپ العان كەز كەلگەن مٷلٸكتٸ مەنشٸگٸندە يەلەنە الاتىنى جەنە وعان قول سۇعىلماۋشىلىققا زاڭمەن كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ (7 باپ).
وسىلايشا, تىيىم سالىنباعاننىڭ بارلىعىن مەنشٸكتە يەلەنۋگە بولادى, بٸراق بۇل كونستيتۋتسييادا رەتتەلمەگەن.
6. كونستيتۋتسييانىڭ 26 بابىنىڭ 2 تارماعى مەن 6 بابىنىڭ 2 تارماعى اراسىنداعى قايشىلىقتىڭ بولماۋى تۋرالى
جۇمىس توبى ەگەر دە كونستيتۋتسييادا ٶزگەشە قاراستىرىلماعان جاعدايدا, زاڭدى تٷردە العان قانداي دا بولسىن مٷلٸكتٸ جەكە مەنشiگiندە ۇستاۋ قۇقىعىن شەكتەيتٸن جەنە ايىراتىن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ قابىلداۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى ەرەجە ۇسىندى (26 باپ 2 تارماق).
كەيبٸر عالىم-زاڭگەرلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل تولىقتىرۋ كونستيتۋتسييانىڭ «مەنشiك سۋبەكتiلەرi مەن وبەكتiلەرi, مەنشiك يەلەرiنiڭ ٶز قۇقىقتارىن جٷزەگە اسىرۋ كٶلەمi مەن شەكتەرi, ولاردى قورعاۋ كەپiلدiكتەرi زاڭمەن بەلگiلەنەدi» دەلٸنگەن 6 بابىنىڭ 2 تارماعىنا قايشى كەلەدٸ. ال شىن مەنٸندە كونستيتۋتسييانىڭ 6 بابىنىڭ 2 تارماعىندا بەلگٸلەنگەن نورما كونستيتۋتسييانىڭ 26 بابىنىڭ 2 تارماعىنىڭ نورماسىمەن بەلگٸلەگەن ەرەجەدەن ايرىقشا بولىپ تۇر.
تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, كونستيتۋتسييانىڭ 26 بابىنىڭ 1 جەنە 2 تارماقتارىنداعى نورما مەنٸنەن شىعاتىن قورىتىندى مەنشٸككە, ونىڭ ٸشٸندە مۇراگەرلٸك قۇقىعىنا زاڭمەن كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ. بٸراق, كەپٸلدٸك مەنشٸككە ەمەس, مەنشٸك قۇقىعىنا بەرٸلۋٸ تيٸس. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسييانىڭ 26 بابىنىڭ 2 تارماعىنداعى «مەنشٸك» پەن «مۇراگەرلٸك قۇقىق» تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ قاتىسىنا دا كٶڭٸل بٶلگەن جٶن.
جوعارىدا ايتىلعاندى قورىتا كەلٸپ, جۇمىس توبىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 26 بابىنا ۇسىنعان ٶزگەرتۋلەرٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ, شەتەلدٸك ازاماتارىنىڭ جەنە ازاماتتىعى جوق تۇلعالاردىڭ مەنشٸكتەرٸن قورعاۋ مەسەلەسٸندەگٸ تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. كٶرسەتٸلگەن كونستيتۋتسييالىق نورماداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى» سٶزٸن «ەركٸم» سٶزٸنە الماستىرۋ بارلىق جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالاردىڭ جەكە مەنشٸكتٸك قۇقىعى مەن ونىڭ بۇزىلماۋشىلىعىنا كەپٸلدٸك بولىپ, ينۆەستيتسييالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, سونىمەن بٸرگە باسقا دا ادام قۇقىقتارى مەنٸن ايتارلىقتاي ايقىنداۋعا جاعداي جاسايدى.
[1] «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 10- جەنە 12-باپتارىنا رەسمي تٷسٸندٸرمە تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسييالىق كەڭەسٸنٸڭ 2003 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى قاۋلىسى. http://adilet.zan.kz/rus
ۇلت پورتالى
