Repressiia – Stalinniń sum saiasatyn júzge asyrǵan totalitarlyq tártiptiń salqyn qarýy. Bul qarýdyń kúshimen 1937-38 jyldary 105 myń qazaqstandyq qýdalanyp, onyń 22 myńy atý jazasyna kesildi. Sol qaraly tizimniń ishinde kúmis kómei ánshimiz Bibigúl Tólegenovanyń ákesiniń esimi de bar.
Halyq ártisiniń ákesi Ahmet Tólegenov Óskemen oblysynda (qazirgi Shyǵys Qazaqsta,n oblysy – avtor) Qatońqaraǵai aýdanynyń aýdandyq komitetinde hatshy bolyp jumys istegen. Jalǵan jala jabylyp, 1937 jyly Stalinniń jendetteri Almatyǵa alyp ketedi. Sol ketkennen ánshi ákesin múlde kórmegen. Keiin 1958-60 jyldary «Posmertno reabilitirovan» degen bir-aq paraq qaǵaz kelgen. Bibigúl apamyzdyń qolynda sol qaǵazdan basqa ákesi jaiynda esh aqparat bolmaǵan. Ákesi repressiiaǵa ushyrap, «halyq jaýynyń qyzy» atanǵan ánshi óziniń bastan keshken qaiǵy-qasireti jaiynda óz suhbatynda keńirek áńgimeledi.
- Bibigúl Ahmetqyzy, sizge baqytty balalyq shaǵyńyzdan aiyrǵan Stalindik rejim, jazyqsyz jandardy jairatyp salǵan totalitarlyq tártip kitaptardan, kinolardan tanys emes. Siz onyń qasiretin óz basyńyzdan ótkerip, zardabyn tartqan jansyz. Ákeńizge jalǵan jala jabylyp, 1937 jyly ony alyp ketkennen keiin múlde kórmedim dedińiz. Keiin Keńestik júie kúirep, bar shyndyq belgili bolǵanda, ákeńiz jaily qandai málimetter qolyńyzǵa tidi?
- Keńes úkimeti ydyrap, arhivtegi jasyryn qujattar syrtqa shyǵa bastaǵanda arasynan repressiiaǵa ushyraǵandardyń tizimi de tabyldy. Onyń ishinde ákem Tólegen Ahmetov jaiynda da málimetter bar eken. Oǵan sensek, ákem 1938 jyly 11 naýryzda Almaty qalasy mańynda atý jazasyna ushyrapty. Oǵan jabylǵan jalanyń da qujaty bar. «Japondyq kontr...», ol terminge tipti tilim de kelmeidi. Áiteýir «japondyq tyńshy» tárizdi birdeńe. Biraq men ol zamanda ákemniń japondyq kontrabandist bolmaq túgili, Japoniia degen memlekettiń bar ekenin bilgenine kúmándanam. Keńes úkimetiniń qazaq halqyn máńgúrttendirip, ziialy, oqymysty qaýymynan aryltýdyń amaly ǵoi...
- Ákeńiz repressiiaǵa ushyraǵan soń, bastaryńyzdan qandai qiyndyq ótkerdińizder?
- Sheshem Mainur 25 jasynda alty balamen, boiyndaǵysymen jeteý, jalǵyz qaldy. Men bar-joǵy jeti jastamyn. Semeidiń et kombinatynda jumys isteitin. Ár on kún saiyn tergeýge baryp turady. Saýaty shamaly adamnan qandai aqparat alǵylary kelgenin bilmeimin, úige únemi bet-aýzy kógerip qaitatyn. Keiin Uly Otan soǵysy bastalyp ketti. Anamdy mazalaýlaryn qoidy. Alaida kámpeskeleý kezinde tólqujatynan aiyrylǵandyqtan ol soǵys kezinde zańsyz, qujatsyz júrgenderge bastalǵan reidten qorqyp, jumystan kelgen soń jerqoimada tyǵylyp uiyqtaityn. Tańǵy altyda turyp, jumysyna qaira ketedi. Sóitip, soǵys boiy qujatsyz júrdi. Biraq kúnderdiń kúni brýtsellez aýrýyna shaldyǵyp qalǵannan soń múgedektikke ótip, qalai ekenin bilmeimin, áiteýir járdemaqy alyp júretin.
Soǵys kezinde «halyq jaýynyń balasy» bolǵandyqtan úkimettiń nazarynan múlde tys qaldyq. Mektepte ákesi soǵysta qaza tapqandardyń balalaryna dápter, qalam, aiaqtaryna pima berip jatatyn. Al biz bolsaq, gazetterdi qiyp-qiyp dápter jasap, «86-shy» symdy shytqa bailap, sonymen jazyp júrdik. Jetim balalardyń aiaǵynda pima, ústilerinde jyly ton, palto. Qatty qinalǵanda olardy kórip, «tym bolmasa nege jetim bolmadym eken» dep nalisyń. Úide ákemniń qalyń tony bar, buryn «borchatka» deitin, endi ony kim kier deisiń dep, sheshem álgini shetinen qiyp, aiaǵyma jylylap tápishke tigip beredi. Ústimde juqa jetelke, syrtynan ájemniń úlken shálisin bailap júrip oqýǵa baramyn. Mektepke bara jatqanda birdeńeni teýip oinap barasyń, oinap qaitasyń. Ol kezde balalyq qyzyǵyńdy basatyn qýyrshaq ta joq, solai kóńil kóteremiz. Osylaisha, álgi tikken tápishkeni úsh-tórt kúnge jetkizbeisiń. Sosyn sheshem meni «bar nárseni kútip kimeitin ne degen jeksurynsyń» dep ashýlanyp urady.
Úidegi eti tiri bala men edim. Kezekte turyp nan alý, sý tasý, ot jaǵý degen sharýanyń bári meniń moinymda boldy. Anam brýtsellez bolyp aýyryp, tósek tartyp qalǵan soń, 13 jasymnan qara jumysqa jegildim. Kúndiz jumys istep, keshke oqýǵa baram.
Soǵystyń aýyr ýaqytynda anam úsh balasynan aiyryldy. Sońǵy qaitqan eki sińilimdi ózim jerledim. Ásirese, 1943 jyly sińilim Klarany jerlegenim esimde. Anam aýyryp, basyn kótere almai qaldy. Kórshi apaimen birge jumystan bergen úlken taqtaidy súiretip ákep, jer qazdyq. Kórshi kelinshek qazǵan jerine otyrady da, «alystan qarashy, basym kórinip tur ma?» dep suraidy. Men «kórinip tur!» deimin. «Onda men sharshadym, endi sen qaz» dep kúrekti maǵan ustatady. On tórttegi qyzda qansha bil ál bar deisiń. Álgini, áiteýir, qazyp, ishine jumsaqtap shóp salyp, taqtaidy kesip-kesip qiǵashtap tastap, ózimshe yrymyn jasap, sińilimdi qolymnan kelgenshe jerledim. Bizdiń úidiń bir bólmesinde Rostovtan kelgen gospitaldiń dárigerleri turatyn. Olar maǵan kóp qyp bint ákelip, sińilimdi aq matanyń ornyna soǵan oradyq.
- Óner jolyńyzda ákeńizge jaǵylǵan jalǵan kúie kedergi bolǵan joq pa?
- Árine, «halyq jaýynyń balasy» degen ataq ákem aqtalǵanǵa deiin qyr sońymnan qalmai júrdi. Tyń igerý jyldary ujymmen shetelge gastrolderge shaqyrady. Máskeýge baryp qujat toltyrǵannan keiin habar kútem. Esh jaýap joq. Bári ketedi, men qalamyn. «Bireýlerdiń tanysy bar, al mende eshkimim joq» dep ishtei qinalyp jylaimyn ǵoi. Qujat toltyrǵanymda «Ákem 1937 jyly áketilgen, odan keiin habar joq» dep shyndyǵymdy jazbaimyn ba. Sóitsem, joǵary jaqtaǵylar muny oqyǵannan soń qujatymdy ótkizbei, «is-saparda júrýine bailanysty» nemese densaýlyǵyna bailanysty bara almaidy» dep «otkaz» jiberedi eken. Keiin 1958-60 jyldary «Posmertno reabilitirovan» degen qaǵaz keldi. Sonda ǵana ákemniń repressiiaǵa ushyraǵanyn bildim. Osylaisha, on jyl degende alǵash ret shyqqan memleket Mysyr eli boldy. Sodan keiin meni eshkim toqtata almady. Toqtatýǵa quqyqtary da, sebepteri de joq qoi!
Sonda men oilaimyn, ózińniń kinásiz ekenińdi dáleldeý úshin ómirińdi berý az, úkimettiń kózin ashyp, aqtalyp shyǵý úshin aqiqat jolynda jiyrma jyl jer astynda jatyp ta kúresýiń kerek eken.
- Ómirińizge ókpelisiz be?
- Taǵdyryma ashýlymyn dep aita almaimyn. Biraq júrektiń túbinde bir renish báribir qalyp qoiady eken. Qudaiǵa shúkir, jastyǵymda tartqan beinetimniń qazir halqymnyń arqasynda zeinetin kórip otyrmyn. Ol kezde úkimet maǵan eshqandai qolqabys jasaǵan joq. Tek halqymnyń arqasynda talantym moiyndalyp, sodan keiin bet bura bastady maǵan.
Buryn bala kezimde, sóilei almasam da, yńyldap án aityp júredi ekenmin. Sonda ákem estip, «Ái, Máina (sheshemdi erkeletip osylai ataityn), erteń kóresiń, meniń osy qyzym ataqty ártis bolady» deidi eken. Osy sózi perishteniń qulaǵyna shalynyp, búgin, minekei, osyndai dárejege jetip otyrmyn. Nemerelerim bar, shóberelerim bar. Halqymnyń bergen ataq-laýazymy da bar. Astana qalasynyń eń qurmetti qonaqtarynyń birimin. Birinshisi – Elbasy, ekinshisi Rýmyniianyń úlken bastyqtarynyń biri, úshinshisi – menmin. Osy jaqta úlken páterim de bar. Osynyń bári úshin bizdiń Prezidentimizge dán rizamyn. Elbasymyzǵa «Eńbek eri» ordenin usynǵanda da, «bul mártebege menen de laiyq adam bar» dep, maǵan bergizdi. Taǵdyrǵa qalai riza bolmasqa. Ákemniń kórmegenin sheshem kórdi. Ol kisi 91 jas ómir súrip, bertin Táýelsizdigimiz qolymyzǵa tiip, egemendi el bolǵanymyzdy kórip qaitys boldy.
- Osydan birneshe jyl buryn Astana túbindegi Aljir murajaiyna qanshama arhivtik qundy qujattar tapsyrdyńyz. Ol qandai-qandai qujattar edi?
- Repressiiaǵa ushyraǵandardyń tizimi bar. Ol tizimde meniń ákemniń aty tirkelgen. Aqtalǵan qaǵazy bar. Ondai qujatty da jasaý kerek eken, biz bilmeppiz. Ákemniń óz qolymen toltyrǵan jeke qaǵazy bar eken, jeke isi bar. Ustalǵan kezinde qyrymen, aldymen túsken sýretteri bar. Ákemniń jai júk tasýshydan hatshylyqqa deiingi jeke ómirbaiany bar. Mine, osy qujattardyń barlyǵyn Aljir murajaiyna tapsyrdym.
- Allanyń, halyqtyń arqasynda barlyq maqsattaryma jettim deisiz. Múmkin, álide bolsa oryndalmai qalǵan armanyńyz bar shyǵar?
- «Adamnyń armany eki jambasy qara jerge tigende ǵana bolmaidy» deidi. Árine, tiri jan bolǵannan keiin qiial, arman kez kelgen adamda bar. Onyń bárin tizip aita bersem, ýaqyt ta tyǵyz. Biraq sonyń ishindegi basty armanym – jasym kelse de elimniń aldyna shyǵyp, qulaǵynyń quryshyn qandyrý.
- Áýmin. Armanyńyz oryndalyp, áli de kórermen kózaiymy bolyp júre berińiz. Uzaq ǵumyr tileimiz. Suhbatyńyzǵa rahmet!
