رەپرەسسييا – ستاليننٸڭ سۇم ساياساتىن جٷزگە اسىرعان توتاليتارلىق تەرتٸپتٸڭ سالقىن قارۋى. بۇل قارۋدىڭ كٷشٸمەن 1937-38 جىلدارى 105 مىڭ قازاقستاندىق قۋدالانىپ, ونىڭ 22 مىڭى اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ. سول قارالى تٸزٸمنٸڭ ٸشٸندە كٷمٸس كٶمەي ەنشٸمٸز بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆانىڭ ەكەسٸنٸڭ ەسٸمٸ دە بار.
حالىق ەرتٸسٸنٸڭ ەكەسٸ احمەت تٶلەگەنوۆ ٶسكەمەن وبلىسىندا (قازٸرگٸ شىعىس قازاقستا,ن وبلىسى – اۆتور) قاتوڭقاراعاي اۋدانىنىڭ اۋداندىق كوميتەتٸندە حاتشى بولىپ جۇمىس ٸستەگەن. جالعان جالا جابىلىپ, 1937 جىلى ستاليننٸڭ جەندەتتەرٸ الماتىعا الىپ كەتەدٸ. سول كەتكەننەن ەنشٸ ەكەسٸن مٷلدە كٶرمەگەن. كەيٸن 1958-60 جىلدارى «پوسمەرتنو رەابيليتيروۆان» دەگەن بٸر-اق پاراق قاعاز كەلگەن. بيبٸگٷل اپامىزدىڭ قولىندا سول قاعازدان باسقا ەكەسٸ جايىندا ەش اقپارات بولماعان. ەكەسٸ رەپرەسسيياعا ۇشىراپ, «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» اتانعان ەنشٸ ٶزٸنٸڭ باستان كەشكەن قايعى-قاسٸرەتٸ جايىندا ٶز سۇحباتىندا كەڭٸرەك ەڭگٸمەلەدٸ.
- بيبٸگٷل احمەتقىزى, سٸزگە باقىتتى بالالىق شاعىڭىزدان ايىرعان ستاليندٸك رەجيم, جازىقسىز جانداردى جايراتىپ سالعان توتاليتارلىق تەرتٸپ كٸتاپتاردان, كينولاردان تانىس ەمەس. سٸز ونىڭ قاسٸرەتٸن ٶز باسىڭىزدان ٶتكەرٸپ, زاردابىن تارتقان جانسىز. ەكەڭٸزگە جالعان جالا جابىلىپ, 1937 جىلى ونى الىپ كەتكەننەن كەيٸن مٷلدە كٶرمەدٸم دەدٸڭٸز. كەيٸن كەڭەستٸك جٷيە كٷيرەپ, بار شىندىق بەلگٸلٸ بولعاندا, ەكەڭٸز جايلى قانداي مەلٸمەتتەر قولىڭىزعا تيدٸ?
- كەڭەس ٷكٸمەتٸ ىدىراپ, ارحيۆتەگٸ جاسىرىن قۇجاتتار سىرتقا شىعا باستاعاندا اراسىنان رەپرەسسيياعا ۇشىراعانداردىڭ تٸزٸمٸ دە تابىلدى. ونىڭ ٸشٸندە ەكەم تٶلەگەن احمەتوۆ جايىندا دا مەلٸمەتتەر بار ەكەن. وعان سەنسەك, ەكەم 1938 جىلى 11 ناۋرىزدا الماتى قالاسى ماڭىندا اتۋ جازاسىنا ۇشىراپتى. وعان جابىلعان جالانىڭ دا قۇجاتى بار. «جاپوندىق كونتر...», ول تەرمينگە تٸپتٸ تٸلٸم دە كەلمەيدٸ. ەيتەۋٸر «جاپوندىق تىڭشى» تەرٸزدٸ بٸردەڭە. بٸراق مەن ول زاماندا ەكەمنٸڭ جاپوندىق كونترابانديست بولماق تٷگٸلٸ, جاپونييا دەگەن مەملەكەتتٸڭ بار ەكەنٸن بٸلگەنٸنە كٷمەندانام. كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ قازاق حالقىن مەڭگٷرتتەندٸرٸپ, زييالى, وقىمىستى قاۋىمىنان ارىلتۋدىڭ امالى عوي...
- ەكەڭٸز رەپرەسسيياعا ۇشىراعان سوڭ, باستارىڭىزدان قانداي قيىندىق ٶتكەردٸڭٸزدەر?
- شەشەم ماينۇر 25 جاسىندا التى بالامەن, بويىنداعىسىمەن جەتەۋ, جالعىز قالدى. مەن بار-جوعى جەتٸ جاستامىن. سەمەيدٸڭ ەت كومبيناتىندا جۇمىس ٸستەيتٸن. ەر ون كٷن سايىن تەرگەۋگە بارىپ تۇرادى. ساۋاتى شامالى ادامنان قانداي اقپارات العىلارى كەلگەنٸن بٸلمەيمٸن, ٷيگە ٷنەمٸ بەت-اۋزى كٶگەرٸپ قايتاتىن. كەيٸن ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ كەتتٸ. انامدى مازالاۋلارىن قويدى. الايدا كەمپەسكەلەۋ كەزٸندە تٶلقۇجاتىنان ايىرىلعاندىقتان ول سوعىس كەزٸندە زاڭسىز, قۇجاتسىز جٷرگەندەرگە باستالعان رەيدتەن قورقىپ, جۇمىستان كەلگەن سوڭ جەرقويمادا تىعىلىپ ۇيىقتايتىن. تاڭعى التىدا تۇرىپ, جۇمىسىنا قايرا كەتەدٸ. سٶيتٸپ, سوعىس بويى قۇجاتسىز جٷردٸ. بٸراق كٷندەردٸڭ كٷنٸ برۋتسەللەز اۋرۋىنا شالدىعىپ قالعاننان سوڭ مٷگەدەكتٸككە ٶتٸپ, قالاي ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, ەيتەۋٸر جەردەماقى الىپ جٷرەتٸن.
سوعىس كەزٸندە «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» بولعاندىقتان ٷكٸمەتتٸڭ نازارىنان مٷلدە تىس قالدىق. مەكتەپتە ەكەسٸ سوعىستا قازا تاپقانداردىڭ بالالارىنا دەپتەر, قالام, اياقتارىنا پيما بەرٸپ جاتاتىن. ال بٸز بولساق, گازەتتەردٸ قيىپ-قيىپ دەپتەر جاساپ, «86-شى» سىمدى شىتقا بايلاپ, سونىمەن جازىپ جٷردٸك. جەتٸم بالالاردىڭ اياعىندا پيما, ٷستٸلەرٸندە جىلى تون, پالتو. قاتتى قينالعاندا ولاردى كٶرٸپ, «تىم بولماسا نەگە جەتٸم بولمادىم ەكەن» دەپ ناليسىڭ. ٷيدە ەكەمنٸڭ قالىڭ تونى بار, بۇرىن «بورچاتكا» دەيتٸن, ەندٸ ونى كٸم كيەر دەيسٸڭ دەپ, شەشەم ەلگٸنٸ شەتٸنەن قيىپ, اياعىما جىلىلاپ تەپٸشكە تٸگٸپ بەرەدٸ. ٷستٸمدە جۇقا جەتەلكە, سىرتىنان ەجەمنٸڭ ٷلكەن شەلٸسٸن بايلاپ جٷرٸپ وقۋعا بارامىن. مەكتەپكە بارا جاتقاندا بٸردەڭەنٸ تەۋٸپ ويناپ باراسىڭ, ويناپ قايتاسىڭ. ول كەزدە بالالىق قىزىعىڭدى باساتىن قۋىرشاق تا جوق, سولاي كٶڭٸل كٶتەرەمٸز. وسىلايشا, ەلگٸ تٸككەن تەپٸشكەنٸ ٷش-تٶرت كٷنگە جەتكٸزبەيسٸڭ. سوسىن شەشەم مەنٸ «بار نەرسەنٸ كٷتٸپ كيمەيتٸن نە دەگەن جەكسۇرىنسىڭ» دەپ اشۋلانىپ ۇرادى.
ٷيدەگٸ ەتٸ تٸرٸ بالا مەن ەدٸم. كەزەكتە تۇرىپ نان الۋ, سۋ تاسۋ, وت جاعۋ دەگەن شارۋانىڭ بەرٸ مەنٸڭ موينىمدا بولدى. انام برۋتسەللەز بولىپ اۋىرىپ, تٶسەك تارتىپ قالعان سوڭ, 13 جاسىمنان قارا جۇمىسقا جەگٸلدٸم. كٷندٸز جۇمىس ٸستەپ, كەشكە وقۋعا بارام.
سوعىستىڭ اۋىر ۋاقىتىندا انام ٷش بالاسىنان ايىرىلدى. سوڭعى قايتقان ەكٸ سٸڭٸلٸمدٸ ٶزٸم جەرلەدٸم. ەسٸرەسە, 1943 جىلى سٸڭٸلٸم كلارانى جەرلەگەنٸم ەسٸمدە. انام اۋىرىپ, باسىن كٶتەرە الماي قالدى. كٶرشٸ اپايمەن بٸرگە جۇمىستان بەرگەن ٷلكەن تاقتايدى سٷيرەتٸپ ەكەپ, جەر قازدىق. كٶرشٸ كەلٸنشەك قازعان جەرٸنە وتىرادى دا, «الىستان قاراشى, باسىم كٶرٸنٸپ تۇر ما?» دەپ سۇرايدى. مەن «كٶرٸنٸپ تۇر!» دەيمٸن. «وندا مەن شارشادىم, ەندٸ سەن قاز» دەپ كٷرەكتٸ ماعان ۇستاتادى. ون تٶرتتەگٸ قىزدا قانشا بٸل ەل بار دەيسٸڭ. ەلگٸنٸ, ەيتەۋٸر, قازىپ, ٸشٸنە جۇمساقتاپ شٶپ سالىپ, تاقتايدى كەسٸپ-كەسٸپ قيعاشتاپ تاستاپ, ٶزٸمشە ىرىمىن جاساپ, سٸڭٸلٸمدٸ قولىمنان كەلگەنشە جەرلەدٸم. بٸزدٸڭ ٷيدٸڭ بٸر بٶلمەسٸندە روستوۆتان كەلگەن گوسپيتالدٸڭ دەرٸگەرلەرٸ تۇراتىن. ولار ماعان كٶپ قىپ بينت ەكەلٸپ, سٸڭٸلٸمدٸ اق ماتانىڭ ورنىنا سوعان ورادىق.
- ٶنەر جولىڭىزدا ەكەڭٸزگە جاعىلعان جالعان كٷيە كەدەرگٸ بولعان جوق پا?
- ەرينە, «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن اتاق ەكەم اقتالعانعا دەيٸن قىر سوڭىمنان قالماي جٷردٸ. تىڭ يگەرۋ جىلدارى ۇجىممەن شەتەلگە گاسترولدەرگە شاقىرادى. مەسكەۋگە بارىپ قۇجات تولتىرعاننان كەيٸن حابار كٷتەم. ەش جاۋاپ جوق. بەرٸ كەتەدٸ, مەن قالامىن. «بٸرەۋلەردٸڭ تانىسى بار, ال مەندە ەشكٸمٸم جوق» دەپ ٸشتەي قينالىپ جىلايمىن عوي. قۇجات تولتىرعانىمدا «ەكەم 1937 جىلى ەكەتٸلگەن, ودان كەيٸن حابار جوق» دەپ شىندىعىمدى جازبايمىن با. سٶيتسەم, جوعارى جاقتاعىلار مۇنى وقىعاننان سوڭ قۇجاتىمدى ٶتكٸزبەي, «ٸس-ساپاردا جٷرۋٸنە بايلانىستى» نەمەسە دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بارا المايدى» دەپ «وتكاز» جٸبەرەدٸ ەكەن. كەيٸن 1958-60 جىلدارى «پوسمەرتنو رەابيليتيروۆان» دەگەن قاعاز كەلدٸ. سوندا عانا ەكەمنٸڭ رەپرەسسيياعا ۇشىراعانىن بٸلدٸم. وسىلايشا, ون جىل دەگەندە العاش رەت شىققان مەملەكەت مىسىر ەلٸ بولدى. سودان كەيٸن مەنٸ ەشكٸم توقتاتا المادى. توقتاتۋعا قۇقىقتارى دا, سەبەپتەرٸ دە جوق قوي!
سوندا مەن ويلايمىن, ٶزٸڭنٸڭ كٸنەسٸز ەكەنٸڭدٸ دەلەلدەۋ ٷشٸن ٶمٸرٸڭدٸ بەرۋ از, ٷكٸمەتتٸڭ كٶزٸن اشىپ, اقتالىپ شىعۋ ٷشٸن اقيقات جولىندا جيىرما جىل جەر استىندا جاتىپ تا كٷرەسۋٸڭ كەرەك ەكەن.
- ٶمٸرٸڭٸزگە ٶكپەلٸسٸز بە?
- تاعدىرىما اشۋلىمىن دەپ ايتا المايمىن. بٸراق جٷرەكتٸڭ تٷبٸندە بٸر رەنٸش بەرٸبٸر قالىپ قويادى ەكەن. قۇدايعا شٷكٸر, جاستىعىمدا تارتقان بەينەتٸمنٸڭ قازٸر حالقىمنىڭ ارقاسىندا زەينەتٸن كٶرٸپ وتىرمىن. ول كەزدە ٷكٸمەت ماعان ەشقانداي قولقابىس جاساعان جوق. تەك حالقىمنىڭ ارقاسىندا تالانتىم مويىندالىپ, سودان كەيٸن بەت بۇرا باستادى ماعان.
بۇرىن بالا كەزٸمدە, سٶيلەي الماسام دا, ىڭىلداپ ەن ايتىپ جٷرەدٸ ەكەنمٸن. سوندا ەكەم ەستٸپ, «ەي, مەينا (شەشەمدٸ ەركەلەتٸپ وسىلاي اتايتىن), ەرتەڭ كٶرەسٸڭ, مەنٸڭ وسى قىزىم اتاقتى ەرتٸس بولادى» دەيدٸ ەكەن. وسى سٶزٸ پەرٸشتەنٸڭ قۇلاعىنا شالىنىپ, بٷگٸن, مٸنەكەي, وسىنداي دەرەجەگە جەتٸپ وتىرمىن. نەمەرەلەرٸم بار, شٶبەرەلەرٸم بار. حالقىمنىڭ بەرگەن اتاق-لاۋازىمى دا بار. استانا قالاسىنىڭ ەڭ قۇرمەتتٸ قوناقتارىنىڭ بٸرٸمٸن. بٸرٸنشٸسٸ – ەلباسى, ەكٸنشٸسٸ رۋمىنييانىڭ ٷلكەن باستىقتارىنىڭ بٸرٸ, ٷشٸنشٸسٸ – مەنمٸن. وسى جاقتا ٷلكەن پەتەرٸم دە بار. وسىنىڭ بەرٸ ٷشٸن بٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸمٸزگە دەن ريزامىن. ەلباسىمىزعا «ەڭبەك ەرٸ» وردەنٸن ۇسىنعاندا دا, «بۇل مەرتەبەگە مەنەن دە لايىق ادام بار» دەپ, ماعان بەرگٸزدٸ. تاعدىرعا قالاي ريزا بولماسقا. ەكەمنٸڭ كٶرمەگەنٸن شەشەم كٶردٸ. ول كٸسٸ 91 جاس ٶمٸر سٷرٸپ, بەرتٸن تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز قولىمىزعا تيٸپ, ەگەمەندٸ ەل بولعانىمىزدى كٶرٸپ قايتىس بولدى.
- وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن استانا تٷبٸندەگٸ الجير مۇراجايىنا قانشاما ارحيۆتٸك قۇندى قۇجاتتار تاپسىردىڭىز. ول قانداي-قانداي قۇجاتتار ەدٸ?
- رەپرەسسيياعا ۇشىراعانداردىڭ تٸزٸمٸ بار. ول تٸزٸمدە مەنٸڭ ەكەمنٸڭ اتى تٸركەلگەن. اقتالعان قاعازى بار. ونداي قۇجاتتى دا جاساۋ كەرەك ەكەن, بٸز بٸلمەپپٸز. ەكەمنٸڭ ٶز قولىمەن تولتىرعان جەكە قاعازى بار ەكەن, جەكە ٸسٸ بار. ۇستالعان كەزٸندە قىرىمەن, الدىمەن تٷسكەن سۋرەتتەرٸ بار. ەكەمنٸڭ جاي جٷك تاسۋشىدان حاتشىلىققا دەيٸنگٸ جەكە ٶمٸربايانى بار. مٸنە, وسى قۇجاتتاردىڭ بارلىعىن الجير مۇراجايىنا تاپسىردىم.
- اللانىڭ, حالىقتىڭ ارقاسىندا بارلىق ماقساتتارىما جەتتٸم دەيسٸز. مٷمكٸن, ەلٸدە بولسا ورىندالماي قالعان ارمانىڭىز بار شىعار?
- «ادامنىڭ ارمانى ەكٸ جامباسى قارا جەرگە تيگەندە عانا بولمايدى» دەيدٸ. ەرينە, تٸرٸ جان بولعاننان كەيٸن قييال, ارمان كەز كەلگەن ادامدا بار. ونىڭ بەرٸن تٸزٸپ ايتا بەرسەم, ۋاقىت تا تىعىز. بٸراق سونىڭ ٸشٸندەگٸ باستى ارمانىم – جاسىم كەلسە دە ەلٸمنٸڭ الدىنا شىعىپ, قۇلاعىنىڭ قۇرىشىن قاندىرۋ.
- ەۋمين. ارمانىڭىز ورىندالىپ, ەلٸ دە كٶرەرمەن كٶزايىمى بولىپ جٷرە بەرٸڭٸز. ۇزاق عۇمىر تٸلەيمٸز. سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
