Foto: qazradio.fm
Búgin 29 sáýir Halyqaralyq bi kúni. Bul mereke IýNESKO-nyń sheshimimen 1982 jyldan bastap atap ótiledi. Bul kún frantsýz baletmeisteri, bi óneriniń reformatory ári teoretigi Jan Jorj Noverdiń týǵan kúni qurmetine orai bekitilgen. Osy oraida elimizdegi bi óneriniń aiaq alysy týraly Ult.kz tilshisi anyqtap kórdi.
Qazaq bi óneri – halqymyzdyń ejelden kele jatqan mádeni muralarynyń biri. Ol san ǵasyrlar boiy qazaq ultynyń turmys-salty, dúnietanymy, tarihy men qundylyqtaryn beinelei otyryp, urpaqtan urpaqqa jetken.
Elimizde birneshe tanymal bi ansamblderi bar. Atap aitsaq, «Saltanat» memlekettik bi ansambli – 1955 jyly qurylǵan, qazaq halyq bileri, zamanaýi qoiylymdardy qoiady. «Naz» memlekettik bi teatry – Horeografiialyq teatr, ulttyq jáne zamanaýi bi qoiady, 1999 jyly qurylǵan. Qazaq jáne álem halyqtarynyń biin qoiatyn «Shalqyma» bi ansambli de joǵary kásibilik kórsetip júrgen, shetelde jii gastroldik saparlar jasaidy. Balalar men jasóspirimderge arnalǵan, ulttyq jáne qazirgi zamanǵy bi qoiatyn «Aqqý» bi ansambliniń ereksheligi – bolashaq kásibi bishilerdi tárbieleidi.
Sonyń ishinde, qazaqtyń bolmysymen bite qainasyp kele jatqan «Saltanat» memlekettik bi ansambline biyl 70 jyl tolyp otyr. Az ýaqyt emes, bir ǵumyr. Biraq bi óneri qiyn mamandyq. Onyń ústine, bi salasyn tańdaityn er-azamattar da azaiǵan. Bul týraly «Saltanat» memlekettik bi ansambliniń direktory Elýbai Kenjaliev aityp berdi.
«Bi óneri – qiyn mamandyq. Bir saǵattyq, qyryq minýttyq bir kontserttiń ózinde kem degende, jiyrma bi bilenedi. Sonda bir bishi jiyrma sahnalyq kostiým aýystyrady. Joq degende, on kostiým aýystyryp, áp-sátte on bidiń obrazyna ený, ár bidiń qimylyn umytpai sahnaǵa shyǵarý úlken qajyr-qairatty talap etedi. Bishilerdiń bir bidi bitirip, sahnanyń artyna shyqqandaǵy kezin kórseńiz, óte qarbalas sát. 3–4 minýttyń ishinde ekinshi kostiýmdi aýystyryp, kiip úlgerý, dym bolmaǵandai qaita sahnaǵa kúlip shyǵyp, bileý – naǵyz eńbek. Negizinen baiqasaq, bul kúnderi bige er balalardyń kelýi sirep barady. Bul – tek bizdegi emes, elimizdiń bi ujymdarynda kezdesetin basty túitkil. Osy máseleni sheshý úshin eldegi bi oqý oryndary Qazaqstannyń túkpir-túkpirin aralap, ózderi týraly aqparat berip, nasihattaǵany jón. Jalpy, bi óneri – ulttyq merekelerde toptyq, horeografiialyq qoiylymdardy qoiý arqyly mádenietimizdi, salt-dástúrimizdi, ádet-ǵurpymyzdy tanytatyn iri janr», – deidi Elýbai Kenjaliev.
Spikerdiń sóziniń jany bar. Qazaqtyń ulttyq bileriniń kóbinde qyz ben jigit jup bolyp bileidi. Máselen, «Qara jorǵa» bii – qazaqtyń kóne dáýirden kele jatqan bii, ol kóshpendi halyqtyń jylqymen erekshe bailanysyn beineleidi. Bul bi – qazaq halqynyń mádeni murasynyń mańyzdy bóligi, ol ulttyq qundylyqtardy, salt-dástúrlerdi jáne jastardyń arasyndaǵy mahabbatty dáripteidi. Sondyqtan qyz ben jigit jup bolyp bileidi.
«Tepeń kók» – qazaq halqynyń ulttyq bii. Bul bi negizinen kóńildi, jeńil jáne jyldam qimyldardan turady. «Tepeń kók» biiniń yrǵaqty, sekiretin, burylatyn qimyldary bar. Ony dástúrli ándermen nemese aspaptyq mýzykamen oryndaýǵa bolady.
«Mergen» bii mergenniń ań aýlaý kezinde súiiktisimen kezdesken sátin beineleidi. Sondyqtan bul bide de qyz ben jigit juby bolýy kerek. Mergen sahnaǵa shyqqanda onyń árbir qimyly sadaqpen ań aýlap júrgen ańshynyń qimyldaryn dál kórsetýi tiis.
Ulttyq bidiń biri – «Utys bi». Bul básekelestikke negizdelgen erekshe bi. Bul bi túrinde ataqty bishiler, aqyndar sheberlikterin kórsetip, belgili qimyldardy improvizatsiia arqyly jarysa oryndaidy.
Al «Qamajai» – qazaqtyń dástúrli bii, áielderdiń názik qozǵalystaryn beineleitin óner túri. Bul bidiń basty maqsaty – qazaq qyzynyń sulýlyǵy men bolmysyn kórsetý. «Qamajai» bii kóbinese mahabbat, tabiǵat jáne ómirdiń ásemdigin sipattaidy.
Rasynda keibir ata-analar balalaryn bi mektebine berý – «qyzdarǵa ǵana arnalǵan» degen eski túsinikpen shekteledi. Biraq bul – qate pikir. Bi – naǵyz er azamatqa tán kúsh, tózimdilik, tártip pen batyldyqty damytatyn óner túri. Qazaq halqynyń ózinde er azamat biiniń myqty úlgileri bar (mysaly, «Erke sylqym», «Kóńildi jigitter», t.b.). Bul týraly balalarǵa bi úiretetin horeograf Adel Qazbekqyzy aityp berdi.
«Er balany bige berýdiń negizgi sebepterin atap bere alamyn. Birinshiden, dene damýy men densaýlyq, iaǵni bi – bulshyqetti shynyqtyrady, ikemdilik pen dene symbatyn jaqsartady. Jattyǵýlar arqasynda durys júris, qalyp (osanka) qalyptasady. Bi – júrek-qan tamyr júiesine paidaly aerobikalyq júkteme. Ekinshiden, tártip pen jaýapkershilikke úiretedi. Bishi bolý úshin tártip, daiyndyqqa ýaqytyly kelý, jattyǵýdy tastamaý qajet. Bul ádetter balany jaýapty bolýyǵa tárbieleidi. Úshinshiden, ózin-ózi kórsetý jáne sahnalyq mádeniet. Bi – balanyń ózin erkin ustaýyna, uialshaqtyqtan arylýyna kómektesedi. Sahnada óner kórsetý – senimdilik pen sheshim qabyldaýdaǵy batyldyqqa úiretedi. Tórtinshiden, mýzykalyq estý men ritm sezimin damytady. Balanyń mýzykany tyńdaý, yrǵaǵyn uǵý qabiletin arttyrady», – deidi horeograf Adel Qazbekqyzy.
Sonymen qatar, horeograftyń aitýynsha, qazaq ulttyq bileri arqyly bala óz halqynyń dástúri men tarihyn tereńirek túsinedi. Bul – patriottyq tárbie. Bi – shyǵarmashylyq oilaý jáne estetikalyq damýdy, qimylmen oi jetkizý – shyǵarmashylyq qabiletti damytady. Bi arqyly balanyń ádemilikke, úilesimge degen kózqarasy qalyptasady.
Aqbota Musabekqyzy
