فوتو: qazradio.fm
بٷگٸن 29 سەۋٸر حالىقارالىق بي كٷنٸ. بۇل مەرەكە يۋنەسكو-نىڭ شەشٸمٸمەن 1982 جىلدان باستاپ اتاپ ٶتٸلەدٸ. بۇل كٷن فرانتسۋز بالەتمەيستەرٸ, بي ٶنەرٸنٸڭ رەفورماتورى ەرٸ تەورەتيگٸ جان جورج نوۆەردٸڭ تۋعان كٷنٸ قۇرمەتٸنە وراي بەكٸتٸلگەن. وسى ورايدا ەلٸمٸزدەگٸ بي ٶنەرٸنٸڭ اياق الىسى تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸ انىقتاپ كٶردٸ.
قازاق بي ٶنەرٸ – حالقىمىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان مەدەني مۇرالارىنىڭ بٸرٸ. ول سان عاسىرلار بويى قازاق ۇلتىنىڭ تۇرمىس-سالتى, دٷنيەتانىمى, تاريحى مەن قۇندىلىقتارىن بەينەلەي وتىرىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكەن.
ەلٸمٸزدە بٸرنەشە تانىمال بي انسامبلدەرٸ بار. اتاپ ايتساق, «سالتانات» مەملەكەتتٸك بي انسامبلٸ – 1955 جىلى قۇرىلعان, قازاق حالىق بيلەرٸ, زاماناۋي قويىلىمداردى قويادى. «ناز» مەملەكەتتٸك بي تەاترى – حورەوگرافييالىق تەاتر, ۇلتتىق جەنە زاماناۋي بي قويادى, 1999 جىلى قۇرىلعان. قازاق جەنە ەلەم حالىقتارىنىڭ بيٸن قوياتىن «شالقىما» بي انسامبلٸ دە جوعارى كەسٸبيلٸك كٶرسەتٸپ جٷرگەن, شەتەلدە جيٸ گاسترولدٸك ساپارلار جاسايدى. بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان, ۇلتتىق جەنە قازٸرگٸ زامانعى بي قوياتىن «اققۋ» بي انسامبلٸنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ – بولاشاق كەسٸبي بيشٸلەردٸ تەربيەلەيدٸ.
سونىڭ ٸشٸندە, قازاقتىڭ بولمىسىمەن بٸتە قايناسىپ كەلە جاتقان «سالتانات» مەملەكەتتٸك بي انسامبلٸنە بيىل 70 جىل تولىپ وتىر. از ۋاقىت ەمەس, بٸر عۇمىر. بٸراق بي ٶنەرٸ قيىن ماماندىق. ونىڭ ٷستٸنە, بي سالاسىن تاڭدايتىن ەر-ازاماتتار دا ازايعان. بۇل تۋرالى «سالتانات» مەملەكەتتٸك بي انسامبلٸنٸڭ ديرەكتورى ەلۋباي كەنجاليەۆ ايتىپ بەردٸ.
«بي ٶنەرٸ – قيىن ماماندىق. بٸر ساعاتتىق, قىرىق مينۋتتىق بٸر كونتسەرتتٸڭ ٶزٸندە كەم دەگەندە, جيىرما بي بيلەنەدٸ. سوندا بٸر بيشٸ جيىرما ساحنالىق كوستيۋم اۋىستىرادى. جوق دەگەندە, ون كوستيۋم اۋىستىرىپ, ەپ-سەتتە ون بيدٸڭ وبرازىنا ەنۋ, ەر بيدٸڭ قيمىلىن ۇمىتپاي ساحناعا شىعارۋ ٷلكەن قاجىر-قايراتتى تالاپ ەتەدٸ. بيشٸلەردٸڭ بٸر بيدٸ بٸتٸرٸپ, ساحنانىڭ ارتىنا شىققانداعى كەزٸن كٶرسەڭٸز, ٶتە قاربالاس سەت. 3–4 مينۋتتىڭ ٸشٸندە ەكٸنشٸ كوستيۋمدٸ اۋىستىرىپ, كيٸپ ٷلگەرۋ, دىم بولماعانداي قايتا ساحناعا كٷلٸپ شىعىپ, بيلەۋ – ناعىز ەڭبەك. نەگٸزٸنەن بايقاساق, بۇل كٷندەرٸ بيگە ەر بالالاردىڭ كەلۋٸ سيرەپ بارادى. بۇل – تەك بٸزدەگٸ ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ بي ۇجىمدارىندا كەزدەسەتٸن باستى تٷيتكٸل. وسى مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن ەلدەگٸ بي وقۋ ورىندارى قازاقستاننىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸن ارالاپ, ٶزدەرٸ تۋرالى اقپارات بەرٸپ, ناسيحاتتاعانى جٶن. جالپى, بي ٶنەرٸ – ۇلتتىق مەرەكەلەردە توپتىق, حورەوگرافييالىق قويىلىمداردى قويۋ ارقىلى مەدەنيەتٸمٸزدٸ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ, ەدەت-عۇرپىمىزدى تانىتاتىن ٸرٸ جانر», – دەيدٸ ەلۋباي كەنجاليەۆ.
سپيكەردٸڭ سٶزٸنٸڭ جانى بار. قازاقتىڭ ۇلتتىق بيلەرٸنٸڭ كٶبٸندە قىز بەن جٸگٸت جۇپ بولىپ بيلەيدٸ. مەسەلەن, «قارا جورعا» بيٸ – قازاقتىڭ كٶنە دەۋٸردەن كەلە جاتقان بيٸ, ول كٶشپەندٸ حالىقتىڭ جىلقىمەن ەرەكشە بايلانىسىن بەينەلەيدٸ. بۇل بي – قازاق حالقىنىڭ مەدەني مۇراسىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ, ول ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, سالت-دەستٷرلەردٸ جەنە جاستاردىڭ اراسىنداعى ماحابباتتى دەرٸپتەيدٸ. سوندىقتان قىز بەن جٸگٸت جۇپ بولىپ بيلەيدٸ.
«تەپەڭ كٶك» – قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق بيٸ. بۇل بي نەگٸزٸنەن كٶڭٸلدٸ, جەڭٸل جەنە جىلدام قيمىلداردان تۇرادى. «تەپەڭ كٶك» بيٸنٸڭ ىرعاقتى, سەكٸرەتٸن, بۇرىلاتىن قيمىلدارى بار. ونى دەستٷرلٸ ەندەرمەن نەمەسە اسپاپتىق مۋزىكامەن ورىنداۋعا بولادى.
«مەرگەن» بيٸ مەرگەننٸڭ اڭ اۋلاۋ كەزٸندە سٷيٸكتٸسٸمەن كەزدەسكەن سەتٸن بەينەلەيدٸ. سوندىقتان بۇل بيدە دە قىز بەن جٸگٸت جۇبى بولۋى كەرەك. مەرگەن ساحناعا شىققاندا ونىڭ ەربٸر قيمىلى ساداقپەن اڭ اۋلاپ جٷرگەن اڭشىنىڭ قيمىلدارىن دەل كٶرسەتۋٸ تيٸس.
ۇلتتىق بيدٸڭ بٸرٸ – «ۇتىس بي». بۇل بەسەكەلەستٸككە نەگٸزدەلگەن ەرەكشە بي. بۇل بي تٷرٸندە اتاقتى بيشٸلەر, اقىندار شەبەرلٸكتەرٸن كٶرسەتٸپ, بەلگٸلٸ قيمىلداردى يمپروۆيزاتسييا ارقىلى جارىسا ورىندايدى.
ال «قاماجاي» – قازاقتىڭ دەستٷرلٸ بيٸ, ەيەلدەردٸڭ نەزٸك قوزعالىستارىن بەينەلەيتٸن ٶنەر تٷرٸ. بۇل بيدٸڭ باستى ماقساتى – قازاق قىزىنىڭ سۇلۋلىعى مەن بولمىسىن كٶرسەتۋ. «قاماجاي» بيٸ كٶبٸنەسە ماحاببات, تابيعات جەنە ٶمٸردٸڭ ەسەمدٸگٸن سيپاتتايدى.
راسىندا كەيبٸر اتا-انالار بالالارىن بي مەكتەبٸنە بەرۋ – «قىزدارعا عانا ارنالعان» دەگەن ەسكٸ تٷسٸنٸكپەن شەكتەلەدٸ. بٸراق بۇل – قاتە پٸكٸر. بي – ناعىز ەر ازاماتقا تەن كٷش, تٶزٸمدٸلٸك, تەرتٸپ پەن باتىلدىقتى دامىتاتىن ٶنەر تٷرٸ. قازاق حالقىنىڭ ٶزٸندە ەر ازامات بيٸنٸڭ مىقتى ٷلگٸلەرٸ بار (مىسالى, «ەركە سىلقىم», «كٶڭٸلدٸ جٸگٸتتەر», ت.ب.). بۇل تۋرالى بالالارعا بي ٷيرەتەتٸن حورەوگراف ادەل قازبەكقىزى ايتىپ بەردٸ.
«ەر بالانى بيگە بەرۋدٸڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸن اتاپ بەرە الامىن. بٸرٸنشٸدەن, دەنە دامۋى مەن دەنساۋلىق, ياعني بي – بۇلشىقەتتٸ شىنىقتىرادى, يكەمدٸلٸك پەن دەنە سىمباتىن جاقسارتادى. جاتتىعۋلار ارقاسىندا دۇرىس جٷرٸس, قالىپ (وسانكا) قالىپتاسادى. بي – جٷرەك-قان تامىر جٷيەسٸنە پايدالى اەروبيكالىق جٷكتەمە. ەكٸنشٸدەن, تەرتٸپ پەن جاۋاپكەرشٸلٸككە ٷيرەتەدٸ. بيشٸ بولۋ ٷشٸن تەرتٸپ, دايىندىققا ۋاقىتىلى كەلۋ, جاتتىعۋدى تاستاماۋ قاجەت. بۇل ەدەتتەر بالانى جاۋاپتى بولۋىعا تەربيەلەيدٸ. ٷشٸنشٸدەن, ٶزٸن-ٶزٸ كٶرسەتۋ جەنە ساحنالىق مەدەنيەت. بي – بالانىڭ ٶزٸن ەركٸن ۇستاۋىنا, ۇيالشاقتىقتان ارىلۋىنا كٶمەكتەسەدٸ. ساحنادا ٶنەر كٶرسەتۋ – سەنٸمدٸلٸك پەن شەشٸم قابىلداۋداعى باتىلدىققا ٷيرەتەدٸ. تٶرتٸنشٸدەن, مۋزىكالىق ەستۋ مەن ريتم سەزٸمٸن دامىتادى. بالانىڭ مۋزىكانى تىڭداۋ, ىرعاعىن ۇعۋ قابٸلەتٸن ارتتىرادى», – دەيدٸ حورەوگراف ادەل قازبەكقىزى.
سونىمەن قاتار, حورەوگرافتىڭ ايتۋىنشا, قازاق ۇلتتىق بيلەرٸ ارقىلى بالا ٶز حالقىنىڭ دەستٷرٸ مەن تاريحىن تەرەڭٸرەك تٷسٸنەدٸ. بۇل – پاتريوتتىق تەربيە. بي – شىعارماشىلىق ويلاۋ جەنە ەستەتيكالىق دامۋدى, قيمىلمەن وي جەتكٸزۋ – شىعارماشىلىق قابٸلەتتٸ دامىتادى. بي ارقىلى بالانىڭ ەدەمٸلٸككە, ٷيلەسٸمگە دەگەن كٶزقاراسى قالىپتاسادى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
