Jaqynda Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abai jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy jaryq kórgeninen jurtshylyq jappai habardar dep oilaimyn. Prezident maqalasynda Abai álemin búgingi kúnmen, memleket qurylysymen, el damýymen bailanystyra otyryp keńinen taldaý jasady. Bul barshamyzǵa Abai murasyna jańasha qaraý kerektigin ańǵartty. Qasym-Jomart Kemeluly alǵash ainalymǵa túsip otyrǵan «parasatty patriotizm» uǵymynyń basty shartyn da osy maqalasynda kórsetti. Ony «Biz endi ultty Abaisha súiýdi úirenýimiz kerek. Uly aqyn ultyn qatty synasa da, tek bir ǵana oidy – qazaǵyn, halqyn tórge jeteleýdi maqsat tutty» degen tujyrymnan anyq baiqaimyz.
Abai muralary eki ǵasyrǵa taiaý ýaqytta kóp zertteldi. Abaitanýdyń bastaýy HH ǵasyr basyndaǵy qazaq tarihynyń oqshaý qubylysy Alash qozǵalysy tusynan bastalady. Degenmen, Abai muralaryna saiasi filosofiia turǵysynan qaraý – onyń jańasha qyrlaryn asha túspek. Prezidenttiń «Ol ádiletti qoǵam qurý ideiasyn kótergen. Demek, Abaidyń kózqarastary HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan qoǵamy, onyń bereke-birligi úshin asa qundy. Hakim Abai ustanymdary órkenietti memleket qaǵidalaryna úndesedi» deitini sondyqtan. Osy arada Prezidenttiń sailaýaldy baǵdarlamasynyń negizgi tuǵyry da «Ádildik» ekenin eske salý artyq bolmas edi.
Abai Qunanbaiuly qazaqtyń oi aǵynynyń tarihi burylysyn jasady. Ol qazaq ádebietin ǵana emes, ózinen keiingi tutastai oilaý júiesin jańa arnaǵa burǵan danyshpan. Endeshe, Abaidyń izin basa alashtyń týýy zańdylyq edi. Olar Abai ańsaǵan «ádiletti qoǵam» ǵana emes, Abai júielegen kúlli adamdyq, kisilik qundylyqtardy tutas eldik minezge ainaldyrýdy murat tutty. Álihan Bókeihannyń, Ahmet Baitursynulynyń, Mirjaqyp Dýlatulynyń Abai týraly tolǵamdarynan osy ańsar kórinedi.
Abai ainalasyna úlgi shashyp, sáýle túsirip otyrǵan. Zamanynda Abaidyń ainalasynda júrip, ónegesin kórgen belgili aqyndar kóp. Bul týrasynda Qaiym Muhammedhanov aqsaqal arnaiy zertteý de jasaǵan. «Abaidan sońǵy aqyndar» kemeńgerdiń yńǵaiymen baǵdar alyp, baǵyt taýyp otyrǵany belgili. Sondai aqynnyń biri – Kókbai. Ol hákim týraly esteliginde ózine Abaidyń arnaiy tapsyrma berip, Kenesary-Naýryzbai tarihynan dastan jazýdy júktegenin aitady. Tipti Kókbai óziniń Naýryzbaidyń Aǵybaidan syiǵa alǵan ataqty «Aǵaýyz» aty týraly shýmaqtaryn Abai jaqtyrmai, «Mynaýyń Naýryzbai minetin at emes» dep synap, ertesi «Shoqpardai kekili bar, qamys qulaq» atty óleńin jazyp, ony da unatpai, «Bul da mes bolyp ketti» dep ókingenin de jazady.
Bul jerde másele at týraly emes, búginde jurt tamsanyp, at synynyń úlgisine ainaldyrǵan «Shoqpardai kekili bar, qamys qulaq» Naýryzbai mingen «Aǵaýyzdyń» shenine kelmese, Naýryzbai mingen at qandai bolǵany? Al ol atty mingen Naýryzbai she? Onyń aǵasy han Kene mingen «Kókbýryl» qandai? Menińshe, Abai sózinde, sol erlerge degen sheksiz qurmet pen súiinish jatsa kerek. Ol rýhty bahadúrlerge degen qurmetin osylai ańǵartqandai áser qaldyrady. «Japyraǵy qýraǵan eski úmitpen» eldiń eńsesin kóteretin namysty ańsaityn kóńiliniń zaryǵyn solai bildirse kerek.
Abai Qunanbaiuly da óz zamanynyń perzenti. Tutastai alǵanda aziialyq, berisin aitsaq, túrki-qazaqtyq oilaý júiesi jeke tulǵalardyń jetekshiligine kóbirek senedi. Bizdiń folklorymyzdyń qaharmandary da osyny ańǵartady. Ańdap qarasaq, jyrlarymyzdyń bárinde jalǵyz atty erler eldi teńdikke jetkizip jatady. Epostyń ortasynda týǵan, batyrlar jyrynyń sarynymen ósken Abaidyń da osyndai rýhpen tárbielengeni daýsyz. Abylai han dáýiriniń asqaq daýysy áli qulaǵynan kete qoimaǵan zaman úshin Kenesarynyń qaiǵyly ýaqiǵasy sondai tosyn ári jan tebirenterlik edi. Otarlyqtyń da qos ókpeden qysqan sheńgeli endi batyp kele jatqan ýaqyttyń týmasy osy úsh úlken aǵynnyń quiǵanynda, dáýir saparynyń burylysynda, tarihi kezeńniń ólarasynda eseidi.
Taqsyz han, taqtaly bi Qunanbaidyń aýyly qandai danyshpan oilar men dańsaly ańsarlardyń toǵysatyn jeri bolǵany onsyz da túsinikti bolsa kerek. Biraq Abai tolysa kele:
«Arzan, jalǵan kúlmeitin, shyn kúlerlik,
Er tabylsa jaraidy qylsa suhbat...» – deidi. Abaidyń eri kim? Jaqsysy qandai? Osy suraqtardyń jaýaby bizge Abai tulǵasyn ǵana emes, keshegi zaman sýretin, búgingi kúnniń kelbetin, bolashaqtyń sulbasyn kórýge septeserlik anyq baǵdar bolar edi.
«Týǵyzǵan ata-ana joq,
Týǵyzarlyq bala joq.
Týysqan, týǵan, qurbylas,
Qyzyǵymen jáne joq...», – dep jáne nalidy. Taǵy da suraq. Abai ańsaǵan «Týǵyzarlyq bala» kim? Ol qandai azamat bolmaq?
Hakimniń sózderin saralasaq, bul suraqtardyń jaýaby aldymyzdan shyǵady. Abaidyń shyǵarmalaryn zerdelep oqysaq «Ádildik, arlylyq, mahabbat» uǵymy sairap tur.
«Mazlumǵa janyń ashyp, ishiń kúisin,
Haraket qyl, paidasy kópke tisin.
Ejelden kóptiń qamyn táńiri oilaǵan,
Men súigendi súidi dep ień súisin».
«Paidasy kópke tietin» hareket ǵylym men bilim. Abaidyń tutas murasynda teńdikke jetýdiń, eldi qatarǵa qosýdyń jalǵyz joly – bilimdi erler ekeni ózekke ainalǵan. Prezident maqalasynda da «Abai qazaqtyń damylsyz oqyp, úirengenin jan-tánimen qalady. «Ǵylym tappai maqtanba» dep, bilimdi igermeiinshe, biiktiń baǵyna qoimaitynyn aitty. Ol «biz ǵylymdy satyp mal izdemek emespiz», – dep tujyrymdap, kerisinshe, el dáýletti bolý úshin ǵylymdy igerý kerektigine nazar aýdarady», – degen paiym bar.
Abai osy jolda ózi de, Qunanbai áýleti urpaqtaryn da jeteleidi. Inisi Haliollany óz qarajatymen oqytty. Tipti qyzdaryna deiin Semeige ákelip zamannyń oqýyna kirgizdi. Dese de, eń úmit kútken balasy Ábish edi. Biraq ǵumyry qysqa bolǵany barshańyzǵa belgili. Bul qaza Abaiǵa óte aýyr soqty. «Keshegi ótken er Ábish» dep kúńirendi. Osy kúńirenis tusynda biz joǵaryda aitqan «Abaidyń ERI kim?» degen suraqqa jaýap shyǵady. Abaidyń eri – zamanynyń ǵylymy men bilimin igerip, bilimniń shyńyna shyqqan Ábish siiaqty azamattar. Ábish siiaqty azamatta Kenesarynyń rýhyn, Abaidyń bilimin tutastai tula boiyna jinaqtaǵan jańa zamannyń ór ulandary bolatyn. Endigi zaman bilektiń emes, bilimniń zamany ekenin qapysyz uqqan, qairaýsyz janylǵan tutas býyn kele jatyr edi.
Sol úlken qazanyń ústinde hakim:
«Jańa jyldyń basshysy ol,
Men eskiniń arty edim.
Qaiǵy degen ashy sol,
Súiekke tidi qart edim», – dep tolǵanady. Iá, Jańa jyldyń basshysy Ábishter edi. Biraq jalǵyz Ábish qana ma? Danyshpan Abaidyń ózi aitqan «Kim jaman bolsa zamandasy kináli». Endi munyń kelesi jaǵy bar. Eger jaqsy bolsa...
Ábishtiń zamandastary Álihandar men Ahmetter edi. Qara ormandai qaýlap kele jatqan Alash qozǵalysynyń bozdaqtary bolatyn. Olar qazaqtyń «Qaita órleý» dáýirin týǵyzýǵa kele jatqan tutas býyn. «Jańa jyldyń jarshysy» bolǵan olar qazaqtyń alǵashqy gazetin shyǵaryp, tutas terminologiiasyn qalyptastyrdy. Qazaq ǵylymy tutastai sol Alash qozǵalysy tusynda qalypqa tústi. Qazaqtyń ádebiet teoriiasy, lingvistikasy, tutastai jaratylystyq ǵylymy, shyǵystaný, tutas akademiialyq ǵylymynyń salasynda Alash arystary tur. Qazaqtyń alǵashqy partiiasyn quryp, Eýropalyq úlgidegi jańa memlekettiń irgesin qalaǵan da solar.
Danyshpan Abai osyny sezgen. Hakim ony ǵana emes, olardyń qaiǵyly taǵdyryn da sezgen siiaqty. «Kók tuman keledi aidap kóp sýretti», – deidi. Áýlielik dersiz...
Alash azamattary da endi tek ǵylym men bilim ǵana jeńetin zaman kelgenin qapysyz uqty. Ǵylymǵa shólirkei umtyldy. Bizdiń de zamanymyz solai. Ǵylym men bilimniń zamany. Al ǵylym men bilim mańdai terlemei kelmek emes. HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstanǵa hakim Abai HIH ǵasyrdan osyndai ósiet aitady. Ol ósiet eskirmeidi. Alash azamattary siiaqty ósietke adal bolý bizdiń de mindetimiz. Prezident «Álemdik mádeniette Abaidy qanshalyqty joǵary deńgeide tanyta alsaq, ultymyzdyń da mereiin sonshalyqty asqaqtata túsemiz», – dedi maqalasynda. Bul da bizdiń memlekettik saiasatymyzdyń basym baǵyty ekeni daýsyz. Endigi mindet – Alashty álemge Abai arqyly tanytý, jańa ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń, jas urpaqtyń keskin-kelbetin, baǵyt-baǵdaryn Abai murasy men ónegesiniń negizinde qalyptastyrý. Bul jolda tutas qoǵam birigip, bir úidiń balasyndai, bir qoldyń salasyndai jumylyp jumys isteýi kerek degen oidamyz. Óitkeni biz osy arqyly óz bolashaǵymyzdyń, el kelesheginiń keregesin keńeitip, shańyraǵyn tiktei túsemiz.
Berik ÝÁLI,
Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń Baspasóz hatshysy
«Egemen Qazaqstan» gazeti
