جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جەنە XXI عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسى جارىق كٶرگەنٸنەن جۇرتشىلىق جاپپاي حاباردار دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت ماقالاسىندا اباي ەلەمٸن بٷگٸنگٸ كٷنمەن, مەملەكەت قۇرىلىسىمەن, ەل دامۋىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ كەڭٸنەن تالداۋ جاسادى. بۇل بارشامىزعا اباي مۇراسىنا جاڭاشا قاراۋ كەرەكتٸگٸن اڭعارتتى. قاسىم-جومارت كەمەلۇلى العاش اينالىمعا تٷسٸپ وتىرعان «پاراساتتى پاتريوتيزم» ۇعىمىنىڭ باستى شارتىن دا وسى ماقالاسىندا كٶرسەتتٸ. ونى «بٸز ەندٸ ۇلتتى ابايشا سٷيۋدٸ ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك. ۇلى اقىن ۇلتىن قاتتى سىناسا دا, تەك بٸر عانا ويدى – قازاعىن, حالقىن تٶرگە جەتەلەۋدٸ ماقسات تۇتتى» دەگەن تۇجىرىمنان انىق بايقايمىز.
اباي مۇرالارى ەكٸ عاسىرعا تاياۋ ۋاقىتتا كٶپ زەرتتەلدٸ. ابايتانۋدىڭ باستاۋى حح عاسىر باسىنداعى قازاق تاريحىنىڭ وقشاۋ قۇبىلىسى الاش قوزعالىسى تۇسىنان باستالادى. دەگەنمەن, اباي مۇرالارىنا ساياسي فيلوسوفييا تۇرعىسىنان قاراۋ – ونىڭ جاڭاشا قىرلارىن اشا تٷسپەك. پرەزيدەنتتٸڭ «ول ەدٸلەتتٸ قوعام قۇرۋ يدەياسىن كٶتەرگەن. دەمەك, ابايدىڭ كٶزقاراستارى ححٸ عاسىرداعى قازاقستان قوعامى, ونىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸ ٷشٸن اسا قۇندى. حاكٸم اباي ۇستانىمدارى ٶركەنيەتتٸ مەملەكەت قاعيدالارىنا ٷندەسەدٸ» دەيتٸنٸ سوندىقتان. وسى ارادا پرەزيدەنتتٸڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ نەگٸزگٸ تۇعىرى دا «ەدٸلدٸك» ەكەنٸن ەسكە سالۋ ارتىق بولماس ەدٸ.
اباي قۇنانبايۇلى قازاقتىڭ وي اعىنىنىڭ تاريحي بۇرىلىسىن جاسادى. ول قازاق ەدەبيەتٸن عانا ەمەس, ٶزٸنەن كەيٸنگٸ تۇتاستاي ويلاۋ جٷيەسٸن جاڭا ارناعا بۇرعان دانىشپان. ەندەشە, ابايدىڭ ٸزٸن باسا الاشتىڭ تۋۋى زاڭدىلىق ەدٸ. ولار اباي اڭساعان «ەدٸلەتتٸ قوعام» عانا ەمەس, اباي جٷيەلەگەن كٷللٸ ادامدىق, كٸسٸلٸك قۇندىلىقتاردى تۇتاس ەلدٸك مٸنەزگە اينالدىرۋدى مۇرات تۇتتى. ەليحان بٶكەيحاننىڭ, احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ اباي تۋرالى تولعامدارىنان وسى اڭسار كٶرٸنەدٸ.
اباي اينالاسىنا ٷلگٸ شاشىپ, سەۋلە تٷسٸرٸپ وتىرعان. زامانىندا ابايدىڭ اينالاسىندا جٷرٸپ, ٶنەگەسٸن كٶرگەن بەلگٸلٸ اقىندار كٶپ. بۇل تۋراسىندا قايىم مۇحاممەدحانوۆ اقساقال ارنايى زەرتتەۋ دە جاساعان. «ابايدان سوڭعى اقىندار» كەمەڭگەردٸڭ ىڭعايىمەن باعدار الىپ, باعىت تاۋىپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. سونداي اقىننىڭ بٸرٸ – كٶكباي. ول حەكٸم تۋرالى ەستەلٸگٸندە ٶزٸنە ابايدىڭ ارنايى تاپسىرما بەرٸپ, كەنەسارى-ناۋرىزباي تاريحىنان داستان جازۋدى جٷكتەگەنٸن ايتادى. تٸپتٸ كٶكباي ٶزٸنٸڭ ناۋرىزبايدىڭ اعىبايدان سىيعا العان اتاقتى «اعاۋىز» اتى تۋرالى شۋماقتارىن اباي جاقتىرماي, «مىناۋىڭ ناۋرىزباي مٸنەتٸن ات ەمەس» دەپ سىناپ, ەرتەسٸ «شوقپارداي كەكٸلٸ بار, قامىس قۇلاق» اتتى ٶلەڭٸن جازىپ, ونى دا ۇناتپاي, «بۇل دا مەس بولىپ كەتتٸ» دەپ ٶكٸنگەنٸن دە جازادى.
بۇل جەردە مەسەلە ات تۋرالى ەمەس, بٷگٸندە جۇرت تامسانىپ, ات سىنىنىڭ ٷلگٸسٸنە اينالدىرعان «شوقپارداي كەكٸلٸ بار, قامىس قۇلاق» ناۋرىزباي مٸنگەن «اعاۋىزدىڭ» شەنٸنە كەلمەسە, ناۋرىزباي مٸنگەن ات قانداي بولعانى? ال ول اتتى مٸنگەن ناۋرىزباي شە? ونىڭ اعاسى حان كەنە مٸنگەن «كٶكبۋرىل» قانداي? مەنٸڭشە, اباي سٶزٸندە, سول ەرلەرگە دەگەن شەكسٸز قۇرمەت پەن سٷيٸنٸش جاتسا كەرەك. ول رۋحتى باھادٷرلەرگە دەگەن قۇرمەتٸن وسىلاي اڭعارتقانداي ەسەر قالدىرادى. «جاپىراعى قۋراعان ەسكٸ ٷمٸتپەن» ەلدٸڭ ەڭسەسٸن كٶتەرەتٸن نامىستى اڭسايتىن كٶڭٸلٸنٸڭ زارىعىن سولاي بٸلدٸرسە كەرەك.
اباي قۇنانبايۇلى دا ٶز زامانىنىڭ پەرزەنتٸ. تۇتاستاي العاندا ازييالىق, بەرٸسٸن ايتساق, تٷركٸ-قازاقتىق ويلاۋ جٷيەسٸ جەكە تۇلعالاردىڭ جەتەكشٸلٸگٸنە كٶبٸرەك سەنەدٸ. بٸزدٸڭ فولكلورىمىزدىڭ قاھارماندارى دا وسىنى اڭعارتادى. اڭداپ قاراساق, جىرلارىمىزدىڭ بەرٸندە جالعىز اتتى ەرلەر ەلدٸ تەڭدٸككە جەتكٸزٸپ جاتادى. ەپوستىڭ ورتاسىندا تۋعان, باتىرلار جىرىنىڭ سارىنىمەن ٶسكەن ابايدىڭ دا وسىنداي رۋحپەن تەربيەلەنگەنٸ داۋسىز. ابىلاي حان دەۋٸرٸنٸڭ اسقاق داۋىسى ەلٸ قۇلاعىنان كەتە قويماعان زامان ٷشٸن كەنەسارىنىڭ قايعىلى ۋاقيعاسى سونداي توسىن ەرٸ جان تەبٸرەنتەرلٸك ەدٸ. وتارلىقتىڭ دا قوس ٶكپەدەن قىسقان شەڭگەلٸ ەندٸ باتىپ كەلە جاتقان ۋاقىتتىڭ تۋماسى وسى ٷش ٷلكەن اعىننىڭ قۇيعانىندا, دەۋٸر ساپارىنىڭ بۇرىلىسىندا, تاريحي كەزەڭنٸڭ ٶلاراسىندا ەسەيدٸ.
تاقسىز حان, تاقتالى بي قۇنانبايدىڭ اۋىلى قانداي دانىشپان ويلار مەن داڭسالى اڭسارلاردىڭ توعىساتىن جەرٸ بولعانى ونسىز دا تٷسٸنٸكتٸ بولسا كەرەك. بٸراق اباي تولىسا كەلە:
«ارزان, جالعان كٷلمەيتٸن, شىن كٷلەرلٸك,
ەر تابىلسا جارايدى قىلسا سۇحبات...» – دەيدٸ. ابايدىڭ ەرٸ كٸم? جاقسىسى قانداي? وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابى بٸزگە اباي تۇلعاسىن عانا ەمەس, كەشەگٸ زامان سۋرەتٸن, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ كەلبەتٸن, بولاشاقتىڭ سۇلباسىن كٶرۋگە سەپتەسەرلٸك انىق باعدار بولار ەدٸ.
«تۋعىزعان اتا-انا جوق,
تۋعىزارلىق بالا جوق.
تۋىسقان, تۋعان, قۇربىلاس,
قىزىعىمەن جەنە جوق...», – دەپ جەنە ناليدى. تاعى دا سۇراق. اباي اڭساعان «تۋعىزارلىق بالا» كٸم? ول قانداي ازامات بولماق?
حاكٸمنٸڭ سٶزدەرٸن سارالاساق, بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى الدىمىزدان شىعادى. ابايدىڭ شىعارمالارىن زەردەلەپ وقىساق «ەدٸلدٸك, ارلىلىق, ماحاببات» ۇعىمى سايراپ تۇر.
«مازلۇمعا جانىڭ اشىپ, ٸشٸڭ كٷيسٸن,
حاراكەت قىل, پايداسى كٶپكە تيسٸن.
ەجەلدەن كٶپتٸڭ قامىن تەڭٸرٸ ويلاعان,
مەن سٷيگەندٸ سٷيدٸ دەپ يەڭ سٷيسٸن».
«پايداسى كٶپكە تيەتٸن» حارەكەت عىلىم مەن بٸلٸم. ابايدىڭ تۇتاس مۇراسىندا تەڭدٸككە جەتۋدٸڭ, ەلدٸ قاتارعا قوسۋدىڭ جالعىز جولى – بٸلٸمدٸ ەرلەر ەكەنٸ ٶزەككە اينالعان. پرەزيدەنت ماقالاسىندا دا «اباي قازاقتىڭ دامىلسىز وقىپ, ٷيرەنگەنٸن جان-تەنٸمەن قالادى. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەپ, بٸلٸمدٸ يگەرمەيٸنشە, بيٸكتٸڭ باعىنا قويمايتىنىن ايتتى. ول «بٸز عىلىمدى ساتىپ مال ٸزدەمەك ەمەسپٸز», – دەپ تۇجىرىمداپ, كەرٸسٸنشە, ەل دەۋلەتتٸ بولۋ ٷشٸن عىلىمدى يگەرۋ كەرەكتٸگٸنە نازار اۋدارادى», – دەگەن پايىم بار.
اباي وسى جولدا ٶزٸ دە, قۇنانباي ەۋلەتٸ ۇرپاقتارىن دا جەتەلەيدٸ. ٸنٸسٸ حاليوللانى ٶز قاراجاتىمەن وقىتتى. تٸپتٸ قىزدارىنا دەيٸن سەمەيگە ەكەلٸپ زاماننىڭ وقۋىنا كٸرگٸزدٸ. دەسە دە, ەڭ ٷمٸت كٷتكەن بالاسى ەبٸش ەدٸ. بٸراق عۇمىرى قىسقا بولعانى بارشاڭىزعا بەلگٸلٸ. بۇل قازا ابايعا ٶتە اۋىر سوقتى. «كەشەگٸ ٶتكەن ەر ەبٸش» دەپ كٷڭٸرەندٸ. وسى كٷڭٸرەنٸس تۇسىندا بٸز جوعارىدا ايتقان «ابايدىڭ ەرٸ كٸم?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ شىعادى. ابايدىڭ ەرٸ – زامانىنىڭ عىلىمى مەن بٸلٸمٸن يگەرٸپ, بٸلٸمنٸڭ شىڭىنا شىققان ەبٸش سيياقتى ازاماتتار. ەبٸش سيياقتى ازاماتتا كەنەسارىنىڭ رۋحىن, ابايدىڭ بٸلٸمٸن تۇتاستاي تۇلا بويىنا جيناقتاعان جاڭا زاماننىڭ ٶر ۇلاندارى بولاتىن. ەندٸگٸ زامان بٸلەكتٸڭ ەمەس, بٸلٸمنٸڭ زامانى ەكەنٸن قاپىسىز ۇققان, قايراۋسىز جانىلعان تۇتاس بۋىن كەلە جاتىر ەدٸ.
سول ٷلكەن قازانىڭ ٷستٸندە حاكٸم:
«جاڭا جىلدىڭ باسشىسى ول,
مەن ەسكٸنٸڭ ارتى ەدٸم.
قايعى دەگەن اششى سول,
سٷيەككە تيدٸ قارت ەدٸم», – دەپ تولعانادى. يە, جاڭا جىلدىڭ باسشىسى ەبٸشتەر ەدٸ. بٸراق جالعىز ەبٸش قانا ما? دانىشپان ابايدىڭ ٶزٸ ايتقان «كٸم جامان بولسا زامانداسى كٸنەلٸ». ەندٸ مۇنىڭ كەلەسٸ جاعى بار. ەگەر جاقسى بولسا...
ەبٸشتٸڭ زامانداستارى ەليحاندار مەن احمەتتەر ەدٸ. قارا ورمانداي قاۋلاپ كەلە جاتقان الاش قوزعالىسىنىڭ بوزداقتارى بولاتىن. ولار قازاقتىڭ «قايتا ٶرلەۋ» دەۋٸرٸن تۋعىزۋعا كەلە جاتقان تۇتاس بۋىن. «جاڭا جىلدىڭ جارشىسى» بولعان ولار قازاقتىڭ العاشقى گازەتٸن شىعارىپ, تۇتاس تەرمينولوگيياسىن قالىپتاستىردى. قازاق عىلىمى تۇتاستاي سول الاش قوزعالىسى تۇسىندا قالىپقا تٷستٸ. قازاقتىڭ ەدەبيەت تەوريياسى, لينگۆيستيكاسى, تۇتاستاي جاراتىلىستىق عىلىمى, شىعىستانۋ, تۇتاس اكادەمييالىق عىلىمىنىڭ سالاسىندا الاش ارىستارى تۇر. قازاقتىڭ العاشقى پارتيياسىن قۇرىپ, ەۋروپالىق ٷلگٸدەگٸ جاڭا مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن قالاعان دا سولار.
دانىشپان اباي وسىنى سەزگەن. حاكٸم ونى عانا ەمەس, ولاردىڭ قايعىلى تاعدىرىن دا سەزگەن سيياقتى. «كٶك تۇمان كەلەدٸ ايداپ كٶپ سۋرەتتٸ», – دەيدٸ. ەۋليەلٸك دەرسٸز...
الاش ازاماتتارى دا ەندٸ تەك عىلىم مەن بٸلٸم عانا جەڭەتٸن زامان كەلگەنٸن قاپىسىز ۇقتى. عىلىمعا شٶلٸركەي ۇمتىلدى. بٸزدٸڭ دە زامانىمىز سولاي. عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ زامانى. ال عىلىم مەن بٸلٸم ماڭداي تەرلەمەي كەلمەك ەمەس. ححٸ عاسىرداعى قازاقستانعا حاكٸم اباي حٸح عاسىردان وسىنداي ٶسيەت ايتادى. ول ٶسيەت ەسكٸرمەيدٸ. الاش ازاماتتارى سيياقتى ٶسيەتكە ادال بولۋ بٸزدٸڭ دە مٸندەتٸمٸز. پرەزيدەنت «ەلەمدٸك مەدەنيەتتە ابايدى قانشالىقتى جوعارى دەڭگەيدە تانىتا الساق, ۇلتىمىزدىڭ دا مەرەيٸن سونشالىقتى اسقاقتاتا تٷسەمٸز», – دەدٸ ماقالاسىندا. بۇل دا بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك ساياساتىمىزدىڭ باسىم باعىتى ەكەنٸ داۋسىز. ەندٸگٸ مٸندەت – الاشتى ەلەمگە اباي ارقىلى تانىتۋ, جاڭا عاسىرداعى قازاقستاننىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ كەسكٸن-كەلبەتٸن, باعىت-باعدارىن اباي مۇراسى مەن ٶنەگەسٸنٸڭ نەگٸزٸندە قالىپتاستىرۋ. بۇل جولدا تۇتاس قوعام بٸرٸگٸپ, بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي, بٸر قولدىڭ سالاسىنداي جۇمىلىپ جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك دەگەن ويدامىز. ٶيتكەنٸ بٸز وسى ارقىلى ٶز بولاشاعىمىزدىڭ, ەل كەلەشەگٸنٸڭ كەرەگەسٸن كەڭەيتٸپ, شاڭىراعىن تٸكتەي تٷسەمٸز.
بەرٸك ۋەلي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى
«Egemen Qazaqstan» گازەتٸ
