nemese kitapsyz qoǵam jaily áńgime
Jazýshy Beksultan Nurjekeulymen kitap taralymy, onyń oqylýy týrasynda suhbattasý úshin aldyn-ala telefon soǵyp, ýaǵdalasqan ýaqytta úiine keldik. Kameramyzǵa bir, ózimizge bir qarap, «Sender eki saǵat sóiletip alyp, efirden eki minýt qylyp kórsetesińder ǵoi», - dedi ázil-shyny aralas. Sol eki minýt úshin keide eki kún júretinimizdi oilap, ishtei zilsiz kúlip aldym. Durysy az sóiletip, aǵanyń ýaqytyn almaiyn dep oiladym. Biraq jazýshynyń kóńiline kelgen, qapalandyryp júrgen dúnieler az emes eken.
Adam aqsha jemeý úshin eń bolmasa bir-eki kórkem ádebiet oqý kerek
- Qyryq jyldai baspa salasynda istepsiz. Qazir de «Jalyn» baspasynyń, sizshe aitsaq, «derektirisiz». Kásibi maman retinde keshe de, búgin de jazylyp jatqan kitaptardyń oqylym deńgeiiniń tómendeýiniń, sáikesinshe basylyp jatqan kórkem ádebietterdiń taralymynyń sireýiniń sebepterin saralap berseńiz. Osy keleńsizdiktiń zardabyn túsinip jatyrmyz ba? Kitap oqytýdy ádebiettiń jeke problemasy dep qaraityndarmen kelisesiz be?
- Qazir keiingi jastar kitap oqymaidy degen másele jii aitylady. Teledidar, gazet, jýrnal bárinde aitady. Aitýyn aitady, biraq eshqandai shara qoldanylmaidy. Al osynyń paidasy bar ma, ziiany bar ma? Sony aitaiyn. Internet keldi, barlyq dúnieniń orynyn basady deidi. Men bolsam, olai bolmaitynyna kámil senemin. Óitkeni, qarańyz, myna Taiaý Shyǵys, jalpy shyǵys, Afrikada - qyrǵyn. Buny el-jurt bári kórip, bilip otyr. Basty sebep - halyqtyń oqymaǵanynda, nadandyǵynda. Kitap betin kórmegen adamdar qyrylyp, byt-shyt bop jatyr. Óziniń jaǵdaiyn, mádenietin, halqynyń jaǵdaiyn, eliniń dástúrin saqtai almaidy. Syrttan kelgen ósek-aiańǵa bola memleketin de, tarihyn da byt-shyt qyldy, úi-ishin bárin oiran-topyr etti. Endi ony qaitadan qalpyna keltirýge qandai kúsh kerek ekenin oilamaidy. Ýaqyt kerek, kúsh kerek, aqsha kerek, aqyl kerek. Onyń bárin halyq qai ýaqytta jinaidy? Bilimsizdikten, mádenietsizdikten qiratty bárin. Ǵasyrlar boiy ata-babasynyń jinaǵan mádenietin, eskertkishin qulatyp, qalyptasqan ekonomikasyn turalatty. Al Eýropada nemese ózge elderde nege ondai bolmaidy?! Óitkeni, halqynyń mádenietiniń deńgeii joǵary. Kitap oqidy, kórkem ádebiet oqidy. Adamnyń aqylyn jumsaidy, aqsha jumsamaidy. Aqshanyń ózin aqylmen jumsaidy. Al aqsha bar, aqyl joq jerde - tek qiratý. Osy jaqynda prezidenttiń keńestegi sózin tyńdadym, bylai deidi: «Bul ne senderdiń istep otyrǵandaryń? Qyzmetterińdi aqyryn-aqyryn joǵarylatamyz, joǵary qyzmetke kelgennen soń báriń túrmege túsesińder!» Memleketten urlaidy, jeidi, árine. Bilimsiz mamandar ǵana solai isteidi. Demek, olar aqshany jeý ádisin de biledi. Al aqsha jemeý úshin adam, eń bolmasa, ómirinde bir-eki kitap oqý kerek.
Mine, biz táýelsizdik alǵaly 25 jyl boldy. Osy ýaqytta bizdiń mektepterdiń oqý júiesi buzyldy. Biz ata-ananyń kómeginsiz ózimiz oqitynbyz. Mektepte oqyǵanymyzdy áke-sheshemizge ózimiz úiretetinbiz. Al qazir, balasymen birge ata-ana oqidy. Mekteptiń baǵdarlamasyn bala tolyq meńgere almaidy. Balanyń oilaýǵa, oilap otyryp oiyn damytýǵa ýaqyty joq. Jeksenbi, senbi kúnderi qosymsha sabaqtarǵa barady, balanyń bala bolyp oinaýǵa ýaqyty joq bop shyǵady. Sonyń kesirinen, kitap oqý mádenieti toqtady. Óziniń qyzyn ózi zorlap jatyr ákeler, oǵan bala taptyryp jatyr. Óz baýyryn óltirip jatyr. Ne degen sumdyq! Bilim joq, mádeniet joq, oqý joq, oqý júiesindegi mádeniet joq. Al endi aqyryn qarap otyrsam, ustazdyń ózinde kiná kóp. Ustazdyń bilmegenin shákirt qaidan biledi?! Bile almaidy. Biz oqyǵynda 4-toqsan «qaitalap oqý» urany dep oqydyq. Úsh toqsanda oqyǵanymyzdy qaitalap, miymyzǵa quiyp qoiatyn. Qazirgi balalar osy aptada jattaǵanyn kelesi apta umytyp qalady. Óitkeni tynyǵýǵa, oilaýǵa, boiyna sińirýge ýaqyt joq. Dál osyndai oqý júiesimen on eki jyl emes, jiyrma jyl oqytsań da, túk túsinbeidi. Ainalyp kelgende, osynyń bári - kitap oqymaýdyń saldary.
Myna «til» degendi kóp aitady. Biraq til de óz deńgeiinde damyp jatqan joq, iaǵni ol da - toqyraýda. Qazaqtyń tili qurydy. Radio, teledidardan jýrnalister sóilep jatqanda, ashýlanyp, basqa jaqqa buryp jiberemin kózdi. Taq-taq etedi. Úndestik zańy - búkil túrik tiliniń negizi, qazaq tiliniń negizi edi. Keshegi Ahmet Baitursynuly, Halel Dosmuhammedov osy jaily oilap, zar jylaǵan. Sol úshin halyq jaýy atandy. Olardyń aitqanyn oryndap, igiligine paidalanyp jatqan eshkim joq. On bir jyl mektepte oqyǵan, bes jyl joǵary oqý ornynda oqyǵan diktordyń ózi úndestik zańyn bilmeidi, aldyńǵy býyndy kósip aitady. Qazaq tilinde eń sońǵy býynǵa ekpin túsedi. Myna metromen júrip kórińizshi. «Kelesi beket – Aaabai» dep, aldyńǵy býynǵa ekpin qoiyp aitady. Kisiniń aty ma, bilmeisiń. Osynyń bári - bilimsizdik. Taǵy da kitap oqymaýdyń saldary. Kórkem ádebietke oryn joq jerde adamnyń rýhy myqty bolmaidy. Rýh joq jerde eshteńe joq, ult ta joq. Mine – úlken zardaby.
Álemniń ótirik aitýy
- Qazir qoǵamdaǵy, tipti ár saladaǵy shalalyq, taiazdyq kitap oqymaýdan delik. Qoǵamda kitap oqý protsesi tómendegenin kórip otyrmyz. Endi kitapty shyǵarý qajettiligi shynymen azaiǵandyǵyn moiyndaý kerek pe, ne isteimiz, aǵa? Búitsek, qyl buraýmen turǵan dúnie odan saiyn quldyramai ma?
- Kitap oqymaidy dep, taralymdy odan saiyn azaitý - jyǵylǵannyń ústine judyryq bolady. Qazir kitapty kóp shyǵaryp jatqan eshkim joq. Kitap aýylǵa jetpeidi. Myna jerde Panfilov degen aýdan bar. Onyń júz jiyrma myń halqy bar, biraq bir kitap dúkeni joq. Aýylda bir myń bes júz adam bar, gazet, jýrnaldarǵa eshkim jazylmaidy, jazyl dep jatqan adam joq, poshta birde isteidi, birde istemeidi. Adamdy ádeii qarańǵy qylyp jatyrmyz biz. Qarańǵy halyqtan bárin kútýge bolady: qylmys isteý, úlkendi syilamaý, ulttyq dástúrdi saqtamaý, bárin-bárin. Al, bilim men mádeniet bar jerde - bári bar. Eýropanyń mádenieti bizden ilgeri ekenin moiyndaýymyz kerek. Ozyq elderdiń qataryna qosylamyz deimiz, ol - tek aqshany kóbeitý emes. Rýhani bailyq kerek.
Bir qalasyn eskertkishteri eń kóp dep jariialaǵan halyq bar. Al bizde? Ata-babamyzdan qalǵan eskertkishti ózimiz qurtyp jatyrmyz. Myna Esiktiń boiynan tabylǵan «altyn adam» qaida qazir? Joq. Endi kelesi urpaq kelip zertteimin dese, nesin zertteidi - ne kiimi joq, ne súiegi joq. Ileniń arǵy betinde Besshatyr degen keremet 31 oba bar. Men baryp kórdim, bomba túsken siiaqty. Ishiniń bárin Kemel Aqyshev qazyp alyp ketken deidi, túk joq. Ol qalai eskertkish bolady? 1985 jyly Otyrarǵa baryp kórdim, baryp alyp tań qaldym. «Mynaý as úii, mynaý tór úii, mynaý qazandyq, oǵan tartqan qubyr, bári tur ǵoi qalpynda, ne degen keremet» dep. 5-6 jyldan keiin barsań, túk qalmaǵan. Sý sháiip ketipti. Endi kelesi urpaqqa ne aitasyń? Seniń aitqanyńa senedi me ol? Mine, mádenietsiz halyq óziniń mádenietine de ie bola almai qaldy. Kórdińiz be? Endi osyǵan qarap, bizge kitap kerek pe, kerek joq pa degendi aitasyzdar. Kim bolamyz sonda kitap oqymasaq? Qazir men sizge bir mysal aitaiyn, 8 ǵasyrdan astam ýaqyt ótti Shyńǵys hannyń jarty álemdi bilegenine. Osy ýaqytqa deiin ony mańǵol dep keldik. Tileýberdi Ábenaiuly degen qytaidan kelgen jigit kóne qytai tilin biledi. Qytaiǵa baryp kóne jazbalardy oqyp keldi. Onyń eshqandai mońǵol emes, qazaqtyń jalaiyr degen taipasynan shyqqanyn, Jetisýdan ótkenin dáleldeidi. “Oibailap” ózimiz soǵan qarsy shyqtyq, segiz júz jyl boiy álem aityp júr dep. Álem ótirik aitýy múmkin be? Múmkin eken. Óitkeni, ol seniń jerińdi bilmeidi, jerińniń atyn da bilmeidi. Al anaǵan qarasań, jeriniń atynyń bári - Jetisý, tipti oqyp ta mán bermeppiz. Haidar Dýlatidiń ózi de jazǵan eken Jetisýdan týǵan adam ekenin. Al, Shymkentten Záripbai (Orazbaev - MQ) deitin bir ǵulama shyqty parsy tilin biletin. Ol Rashid ad-Dinniń «Tarihtar jinaǵyn» aýdardy qazaq tiline. Bári Jetisýdyń jeri. Bul ne? Bul - kitaptyń ǵajaby. Segiz júz jyldan keiin biz dáleldep jatyrmyz. Al internetińmen segiz júz jyldan keiin neńdi dáleldeisiń. “Kitaptyń qadiri” degen – osy. Ata babańnyń únin - ǵasyrdan ǵasyrǵa jetkizetin nárse. Kitapqa júginbeiinshe, kitapty kóbeitpeiinshe, mekteptegi balaǵa kitap oqytpaiynsha, biz shyn mádenietti bola almaimyz. Ótirik…
Memlekettik tapsyrys tamyr-tanystyq arqyly beriledi 
- Kezinde dúrkirep turǵan «Jazýshy», «Jalyn» baspalary qazir nege ondai ataqty emes? Qazir ózi baspalardy memleket qana asyrap otyr ma, joq halyqtyń suranysy bar ma?
- Baspalardy múmkindiginshe memleket asyrap otyr. Óitkeni, memleket halqyna kitap kerek ekenin sezedi. Qatty sezinbese de, áiteýir, sezinip otyr. Qazir kitapty tamyr-tanystyq arqyly beredi, jasyratyn eshteńesi joq. Mysaly, men «Jalyn» baspasynyń direktorymyn, jylyna bes kitap shyǵaramyn, taǵy bir baspa júzdegen kitap shyǵarady. Nege?.. Osy elde baspa isinde menen asqan tájiribeli adam joq hám menen uzaq istegen adam joq. Buryn jylyna jiyrma alty kitap shyǵaratynmyn. Eshkimge para bermeimin, jasym 76-ǵa kelip qaldy. Menen adam para da surai almaidy, uialady, qorqady, sosyn beretin jaǵyna beredi. Bireý kep: «Byltyr 26 kitap shyǵarǵan adamǵa nege 5 kitap, byltyr 5 kitap shyǵarǵan adamǵa nege 100 kitap shyǵartyp jatsyńdar» dep suramaidy.
Táýelsizdik alǵan jyldary myqty muǵalimder bazarǵa shyǵyp ketti
- Sonda memleketten salaǵa bólingen qarjynyń ózi beri qarai kelgende durys bólinbeidi deisiz ǵoi...
- Iá, árkimniń óz enshisinde. Prezidenttiń: «Bárińdi kishkentai kezderińnen tárbielep ósiremiz, sóitesińder de túrmege túsesińder, ne boldy?» dep aityp otyrǵany - sol ǵoi. Otyzynshy jyldyń ortasynda Amerikanyń prezidenti Rýzvelt: «Amerikany aqsha bilemeý kerek, aqyl bileýi kerek. Men aqyl biletetin prezident bolamyn!», - depti. Kórdińiz be?
Sovet Úkimeti kezinde «Leninshil jas» gazetiniń ózi 250 myńnan astam taralymmen shyqqan. Bútin jurt oqityn: qoishy da, kolhozshy da, jumysshy da. Ne bop qaldy bizge? Jan baǵý kerek boldy. Keńes úkimeti kezinde qazaqtyń bailyǵy - myńǵyrǵan maly edi. Onyń eti, súti, airany, qurty, qymyzy, irimshigi qazaqty eshqashan asharshylyqqa ushyratpaityn. Sol ómirdi qurtty. Sol ómirdi kórgenderdi “halyq jaýy” dep qurtty. Biz qazaqtyń keńshiliginiń shet jaǵasyn kórip qaldyq. Sosyn da senemin, sender - joq. Óitkeni kórmedińder, estimedińder...
Táýelsizdik alǵannan keiin ólara shaq boldy. Eń jaqsy, dástúrdi jalǵastyrǵan ustazdar bazarǵa shyǵyp ketti. Kóbi áiel edi. Sol kezde eldiń otbasyn áielder baqty. Al, qazir solar - aýrýshań. Búgingi muǵalimder bolsa parashiýtpen aspannan túsken sekildi. Qazaqtyń dástúrin, qalpyn bilmeidi. Ózderi bilmegen nárseni qalai balaǵa úiretedi. Ata-analar da sondai: qazaqtyń saltyn, dástúrin bilmeidi, syilamaidy. Kóbi basqa tilde oqyǵan adamdar. Aty qazaq bolǵanymen, bóten aimaqtyń adamdary siiaqty - ia anda emes, ia mynda emes. Osydan, mine, biz kitap oqýdan qol úzdik. Bul - bizdiń kemshiligimiz, tabysymyz emes, rýhani kemshiligimiz. Gazet bolsyn, radio, teledidarlar arqyly kitap oqýǵa úgitteý kerekpiz jurtty.
Kitap oqymaǵannyń Qudaidan keiingi Qudaiy - aqsha
- Siz sonyń qandai joldaryn usynasyz?
- Onyń joly joq. Sen on myń qylyp shyǵarǵanyńmen, anaý jatqan Atyraýǵa apara almaisyń. Kúshiń joq, kóligiń joq. Onda seniń myna shyǵarǵan kitabyń 5-6 kitaptyń quny bolady. Onymen saǵan eshqandai tabys kelmeidi. Kitap shyǵarý memleketke kerek, memleket óz adamyn tárbieleýi qajet. Memleketin súietin, memleketi úshin jan qiiatyn urpaqty kitap arqyly tárbieleisiń. Aqshamen, bailyqpen tárbielei almaisyń. Erteń elińe kún týǵan kezde eń birinshi solar satyp ketedi: otanyn da, elin de, kósemin de, batyryn da, áke-sheshesin de. Óitkeni, onyń Qudaidan keiingi Qudaiy – «aqsha». Mysaly, Uly Otan soǵysy kezinde Gitlerdiń esebi óte kúshti edi. Ol, shyn máninde, “Reseidi basyp alamyn” dedi, josparyn qurdy, anyq sendi. Múmkindigi shynynda da bar-tyn. Óitkeni qarsylasy - halyq jaýy, kedei-kepshik, ár ulttan jinalǵan, memleketke ókpesi bar adamdardan quralǵan el. Biraq olar rýhani myqty edi, sanalarynda «otandy súiý» sezimi ǵana turdy. Nemister soǵan tańǵaldy. Bútin derjavany adamdar rýhynyń kúshtiligi saqtap qaldy.
Aqparat - bilim emes
- Qazir ikitap.kz degen sait bar, aǵa. Sonyń ishinde sizdiń de kitaptaryńyzdyń onlain nusqasy bar. Iaǵni, myna qabyrǵada tolyp turǵan kitaptar bir ǵana saitta qattaýly. Soǵan orai eki pikir bar. Biri - elektrondy kitaphananyń órisiniń keńeiýi - kádimgi kitaptardyń órisin taryltyp, yǵystyrady. Ekinshisi - elektrondy kitaphana dástúrli qalypty buza almaidy...
- Onyń bolashaǵy bolady. Óitkeni, ol jańa zamannyń jastaryna laiyqty. Kerek bolǵasyn týylyp otyr. Ǵylym, pán degen nárse bar, árkimniń óziniń mamandyǵy boiynsha, janynyń qalaýy boiynsha oqityn nárseler bar. Internette otyryp adam óz-ózimen sóilesip, aqyldasyp oqi almaidy. Kitapta bir epizod kelgen kezde adam súisinip, kitaptyń betin jaýyp, bir kún oilanyp ketesiń, basyńnan keshesiń. Kitaptyń ishine kirip ketesiń. Ol zaman naǵyz adamnyń tabiǵi kezi, internet degen jasandy tirshilik. Aqparat alýǵa tiimdi, biraq aqparat degen - bilim emes. Mysaly, bir bet krossvordty sheshetin adam bolady, biraq ol - «bilimdi, mádenietti» degen sóz emes. Bar bolǵany, jady myqty adam, ol qatygez de bolýy múmkin. Al mádenietti adam - kez-kelgen jaǵdaida, óziniń basy qinalyp turǵan shaqta da basqaǵa qiianat jasamaityn adam. Qazir belsendi bolǵan, úlken bastyq bolǵan adamdardy aqsha urlaidy dep shetten ustap jatyr. Olar bárin meńgergen, aqsha tabýdy, qalai jumsaýdy, jurtty qalai aldaýdy - bárin biledi. Bul - mádeniettilik emes qoi, bul - bilimdilik emes qoi, adamgershilik te emes. Adamgershilikke kitap qana tárbieleidi, áke-shesheń tárbieleidi. Sosyn urpaq tekti bolady. Al qazir bizde kitap oqymaityn balalar kóp, teginiń, áke-sheshesiniń arqasynda jaqsy júrip-turatyndar bolady. Al, kitappen ózin-ózi tárbieleitin adamdy tabý óte qiyn.
- Úiińizge kirgen betimde: «Jumysyńnan berilgen tapsyrma, ózińniń janyń ashymaidy ǵoi osy kitapqa» dedińiz. Qazir ózi el ishinde “qazaqqa, qazaq tiline janashyrlyqpen qaramaý” degen nársege et úirenip ketken siiaqty.
- Qazir bizde ulttyq tilimiz qaisysy bolatyny belgisiz. Birinshi synyptan bastap oqyǵanyna qaraǵanda úsheýi de ana tili bop ketetin siiaqty ǵoi. Shet tili bizge kerek. Óte qajet. Biraq ulttyq tildi ysyrýdyń qajeti joq. Bastaýysh mektepte qazaq tilinde oqytý kerek.
Memlekettik syilyq komissiiasynda ylǵi adaldyq bolady dep oilamaimyn
- Jaqsy, aǵa. Bul taqyrypty biraz talqylaǵan siiaqtymyz. Endi sál oiyssaq. Ótken jyly memlekettik syilyq aldyńyz, kóz kórip otyrǵanym osy, qutty bolsyn! Memlekettik syilyqqa qansha ret usynyldyńyz? Mańaiynda talas-tartys kóp bolǵan soń memsyilyqtyń burynǵy abyroiy joq siiaqty. Kelisesiz be?
- Buny menen emes, halyqtan, oqyrmannan suraý kerek. Memlekettik syilyq dep aty atalǵannan keiin bul eń joǵary, memleketten beriletin syilyq. Onyń dárejesiniń biik ekenine daý joq. Men bul syilyqqa usynylǵan emespin, ózim oǵan yntaly da bolǵan emespin. Óitkeni, maǵan qansha adam kedergi bolatynyn biletinmin. Bizdiń zamanda rýlyq, taipalyq, jershildik degen tartystar boldy. Sondyqtan ózim usynylǵan emespin. Osy joly jasym birazǵa kelegen soń táýekel dep, «Jazýshylar odaǵy» usyndy. Alam ba, almaimyn ba - ekiudai oida boldym. Oǵan endi komissiia músheleriniń jasaǵan qyzmeti shyǵar. Sol jerde aǵalarymyz bar, zamandastarymyz bar. Solardyń eńbegi ǵoi dep oilaimyn. Biraq, komissiiada ylǵi adaldyq bolady dep oilai almaimyn. On eki jazýshy bar eken, jalpy múshesi qyryq segiz eken. Qyryq segiz adam kim? Ánshi, sýretshi, arhitektor, taǵysyn taǵylar. Olar ómiri kitap oqymaityndar. Burynǵylar qaita oqityn edi. On eki adamǵa qyryq sezgiz adam qarsy kelse, olar jeńip ketedi. Olar «aǵa» maǵan daýys berińizshi, «kóke» maǵan daýys berińizshi degen adamdardy ǵana biledi.
- Sizdiń zamanyńyzda bolǵan rýlyq, jershildik tartys áli bar sekildi...
- Bar shyǵar, kim biledi...
Aqshanyń joqtyǵy shyn jazýshyǵa kedergi bolmaýy kerek
- Qazir ne jazyp jatyrsyz? Qolyńyzdan qalam tústi me?
- Joq. Myna aqshanyń joqtyǵy, úidiń tarlyǵy shyn jazýshyǵa kedergi bolmaýy kerek. Sen uiyqtap jatyp ta, jazǵyń kelgen ýaqytta turyp ketip jaza beresiń. Besinshi jylǵa ketip barady - óz jazǵanymdy ózim oqi almaimyn. Syrttan aldyrtyp oqytamyn, nemerelerim oqidy, stýdentterdi shaqyrtyp oqytamyn. Biraq, ózim jazam ǵoi. Keide shabyttanyp ketkende kóp jazasyń. Elder oqi almai qalatyn kezder bar. Leninniń jas kezinde jazýy sondai ádemi bolypty. Keiin kósem bolǵanda, bir betke eki-úsh aq sóilem jazady eken.
- El ishindegi belgili-belgisizi bar - biraz ónerpazdardyń ómirin zerttedińiz. Kórkem shyǵarmalaryńyz bar solardy keiipker etken. Átike degen ánshi týraly povestińizdi oqyp edim. Biraq sońǵy ýaqyttary ádebi týyndydan góri, osy baǵytqa aýysqanǵa uqsaisyz.
- Iá, olardyń kóbiniń kezinde atyn atamadyq qoi. Al qazir miyń jetpeidi. Kórseqyzarlyq, ishtarlyq, bireýdiń jaqsylyǵyn kóre almaityn osyndai bir minez be, bir bále bar. Ony túsiný qiyn. Sol jaiynda tolǵaý jazyp jatyrmyn. Álemdik, halyqtyq mysaldar bar. Mysaly, Segiz seri degen qazaqtyń ǵajap adamy bolǵan. Sony bizdiń rýymyz emes, aidaladaǵy kerei dep jaqtyrmaityn adamdar bar. Ol nege kerei bolǵanyna kináli bolýy kerek. Kerei qazaq emes pe? Onyń bar jazyǵy ózi - Omby, Túmenniń, Qyzyljardyń qazaǵy. Ar jaǵynan orystar bizdiń jerimizge basyp kirgende ata-babasy, ózi de qarsy bolǵan. Sodan keiin uly halyqqa nege qarsy shyǵady dep jaý sanaǵan. Bodandyqqa qarsy bolǵan sol Segiz serini qazir ózimiz jaý sanap otyrmyz. Álemde ánniń patshasy deidi, ánniń tóresi deidi «Gaýhartasty». Sony shyǵarǵan. Tórt jyly Batys Qazaqstanda ótken. 37 jasynda qaitys bolǵan. Barmaǵan jeri joq. Myna shyǵysta shekarada Qosaǵash degen jer bar. Sonda qalmaqtar naimandardy qyryp jatyr degendi estip, nókerlerin ertip salyp uryp jetken. Naimandarǵa ara túsýge. Ilege kelgen, Qap taýyna barǵan. Osyndai adamdy biz “ana jaqtan, myna jaqtan” degen jaman eseppen shettetemiz. Kezinde 20 orysty óltirdi degen jala jabylǵan da, sodan arshyp ala almai... Ol týraly Á.Marǵulan da, S.Muqanov ta, Sultanmahmut ta, Nurjan Naýshabaev ta, Máshhúr Júsip te – bári jazǵan. Sony moiyndamaityn adamdar bar. Tańym bar.
«Áttegen-ailarym» tolyp jatyr
- Ómirde qandai «áttegen-aiyńyz» bar?
- Tolyp jatyr.
- Jazýshylyq jolyńyzǵa qatystysy she?
- Oǵan qatysty aitsam, myna til, til dep jatyrmyz ǵoi. Bizde til bilimi institýty (Ahmet Baitursynuly atyndaǵy – M.Q) bar ǵoi. Osyǵan áttegen-ai deimin. 57 jyly bir ret qabyldanyp, 83 jyly bekitilgen bir zań bar. Orys tilinen engen sózder orys tilindegi qalpyn saqtaǵan kúiinde jazylady. Arab, iran tilinen engen sózder qazaq tiliniń óziniń erejesi boiynsha ózgertilip jazylady degen. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 25 jyl bolsa da, osynyń áli ózgertilmei kele jatqanyna “áttegen-ai” deimin. Tarihqa bailanysty da, án ónerine qatysty da osyndai “áttegen-ailar” tolyp jatyr.
- Taǵy bir suraq qoiaiyn. Ótkende bir suhbat oqydym. Sonda keiingi býyn jazýshylary qysqa jazýǵa tyrysady, sol arqyly filosofiialyq oi qaldyrǵysy keledi oqyrmanǵa deidi. Jastardan kimdi tanisyz? Oqisyz ba olardy?
- Men mynadai kózben kimdi oqimyn? Biraq kórip turǵan kezinde «Aǵa, oqyńyzshy» dep ákep bergen kitaptardy oqitynmyn. Biraz adamdar bergen. Ózimizdiń Darhan degen inimiz bar.
- Beisenbekuly.
- Iá, bul ózi qyzyq qylǵanda filologiiany bitirmegen bala. Politehta oqyǵan. Biraq oiy, júiesi, aita bilýi unady maǵan. Sosyn bir aqyn qaryndasymyz bar. Gúlbaqyt Hasenova. Ony da kezdeisoq bir kezdesýde kórip, óleńin tyńdadym. Kádimgidei talantty bala. Osyndai-osyndai men bilmeitin jastar tolyp jatyr dep oilaimyn. Mynaý jaqsy, mynaý jaman dep aitýǵa meniń haqym da joq. Oqyp bilmegen soń qalai aitasyń?! Ózimiz de kezinde úlken aǵalarymyz bizdi oqysa, oqyp biz jaiynda pikir aitsa dep. Sóitsek, ol baiǵustardyń bizdi oqýǵa múmkindigi bolmapty ǵoi. Kózinen ketedi, qulaǵynan ketedi. Kedergi kóp eken...
Sońy.
Áńgimelesken Manas Qaiyrtaiuly
Beksultan Nurjekeuly 4 kúnnen keiin, iaǵni, 22 aqpanda 76 jasqa tolady eken Alla qalasa. Shyǵarmalarynyń jiyny 15 tomǵa taqap qalypty. Kóz máselesi qiyndasa da, qolynan qalamy túspegen jazýshyǵa aǵamyzdyń jasy uzaq bolǵai!
