نەمەسە كٸتاپسىز قوعام جايلى ەڭگٸمە
جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلىمەن كٸتاپ تارالىمى, ونىڭ وقىلۋى تۋراسىندا سۇحباتتاسۋ ٷشٸن الدىن-الا تەلەفون سوعىپ, ۋاعدالاسقان ۋاقىتتا ٷيٸنە كەلدٸك. كامەرامىزعا بٸر, ٶزٸمٸزگە بٸر قاراپ, «سەندەر ەكٸ ساعات سٶيلەتٸپ الىپ, ەفيردەن ەكٸ مينۋت قىلىپ كٶرسەتەسٸڭدەر عوي», - دەدٸ ەزٸل-شىنى ارالاس. سول ەكٸ مينۋت ٷشٸن كەيدە ەكٸ كٷن جٷرەتٸنٸمٸزدٸ ويلاپ, ٸشتەي زٸلسٸز كٷلٸپ الدىم. دۇرىسى از سٶيلەتٸپ, اعانىڭ ۋاقىتىن المايىن دەپ ويلادىم. بٸراق جازۋشىنىڭ كٶڭٸلٸنە كەلگەن, قاپالاندىرىپ جٷرگەن دٷنيەلەر از ەمەس ەكەن.
ادام اقشا جەمەۋ ٷشٸن ەڭ بولماسا بٸر-ەكٸ كٶركەم ەدەبيەت وقۋ كەرەك
- قىرىق جىلداي باسپا سالاسىندا ٸستەپسٸز. قازٸر دە «جالىن» باسپاسىنىڭ, سٸزشە ايتساق, «دەرەكتٸرٸسٸز». كەسٸبي مامان رەتٸندە كەشە دە, بٷگٸن دە جازىلىپ جاتقان كٸتاپتاردىڭ وقىلىم دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنٸڭ, سەيكەسٸنشە باسىلىپ جاتقان كٶركەم ەدەبيەتتەردٸڭ تارالىمىنىڭ سيرەۋٸنٸڭ سەبەپتەرٸن سارالاپ بەرسەڭٸز. وسى كەلەڭسٸزدٸكتٸڭ زاردابىن تٷسٸنٸپ جاتىرمىز با? كٸتاپ وقىتۋدى ەدەبيەتتٸڭ جەكە پروبلەماسى دەپ قارايتىندارمەن كەلٸسەسٸز بە?
- قازٸر كەيٸنگٸ جاستار كٸتاپ وقىمايدى دەگەن مەسەلە جيٸ ايتىلادى. تەلەديدار, گازەت, جۋرنال بەرٸندە ايتادى. ايتۋىن ايتادى, بٸراق ەشقانداي شارا قولدانىلمايدى. ال وسىنىڭ پايداسى بار ما, زييانى بار ما? سونى ايتايىن. ينتەرنەت كەلدٸ, بارلىق دٷنيەنٸڭ ورىنىن باسادى دەيدٸ. مەن بولسام, ولاي بولمايتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن. ٶيتكەنٸ, قاراڭىز, مىنا تاياۋ شىعىس, جالپى شىعىس, افريكادا - قىرعىن. بۇنى ەل-جۇرت بەرٸ كٶرٸپ, بٸلٸپ وتىر. باستى سەبەپ - حالىقتىڭ وقىماعانىندا, ناداندىعىندا. كٸتاپ بەتٸن كٶرمەگەن ادامدار قىرىلىپ, بىت-شىت بوپ جاتىر. ٶزٸنٸڭ جاعدايىن, مەدەنيەتٸن, حالقىنىڭ جاعدايىن, ەلٸنٸڭ دەستٷرٸن ساقتاي المايدى. سىرتتان كەلگەن ٶسەك-اياڭعا بولا مەملەكەتٸن دە, تاريحىن دا بىت-شىت قىلدى, ٷي-ٸشٸن بەرٸن ويران-توپىر ەتتٸ. ەندٸ ونى قايتادان قالپىنا كەلتٸرۋگە قانداي كٷش كەرەك ەكەنٸن ويلامايدى. ۋاقىت كەرەك, كٷش كەرەك, اقشا كەرەك, اقىل كەرەك. ونىڭ بەرٸن حالىق قاي ۋاقىتتا جينايدى? بٸلٸمسٸزدٸكتەن, مەدەنيەتسٸزدٸكتەن قيراتتى بەرٸن. عاسىرلار بويى اتا-باباسىنىڭ جيناعان مەدەنيەتٸن, ەسكەرتكٸشٸن قۇلاتىپ, قالىپتاسقان ەكونوميكاسىن تۇرالاتتى. ال ەۋروپادا نەمەسە ٶزگە ەلدەردە نەگە ونداي بولمايدى?! ٶيتكەنٸ, حالقىنىڭ مەدەنيەتٸنٸڭ دەڭگەيٸ جوعارى. كٸتاپ وقيدى, كٶركەم ەدەبيەت وقيدى. ادامنىڭ اقىلىن جۇمسايدى, اقشا جۇمسامايدى. اقشانىڭ ٶزٸن اقىلمەن جۇمسايدى. ال اقشا بار, اقىل جوق جەردە - تەك قيراتۋ. وسى جاقىندا پرەزيدەنتتٸڭ كەڭەستەگٸ سٶزٸن تىڭدادىم, بىلاي دەيدٸ: «بۇل نە سەندەردٸڭ ٸستەپ وتىرعاندارىڭ? قىزمەتتەرٸڭدٸ اقىرىن-اقىرىن جوعارىلاتامىز, جوعارى قىزمەتكە كەلگەننەن سوڭ بەرٸڭ تٷرمەگە تٷسەسٸڭدەر!» مەملەكەتتەن ۇرلايدى, جەيدٸ, ەرينە. بٸلٸمسٸز ماماندار عانا سولاي ٸستەيدٸ. دەمەك, ولار اقشانى جەۋ ەدٸسٸن دە بٸلەدٸ. ال اقشا جەمەۋ ٷشٸن ادام, ەڭ بولماسا, ٶمٸرٸندە بٸر-ەكٸ كٸتاپ وقۋ كەرەك.
مٸنە, بٸز تەۋەلسٸزدٸك العالى 25 جىل بولدى. وسى ۋاقىتتا بٸزدٸڭ مەكتەپتەردٸڭ وقۋ جٷيەسٸ بۇزىلدى. بٸز اتا-انانىڭ كٶمەگٸنسٸز ٶزٸمٸز وقيتىنبىز. مەكتەپتە وقىعانىمىزدى ەكە-شەشەمٸزگە ٶزٸمٸز ٷيرەتەتٸنبٸز. ال قازٸر, بالاسىمەن بٸرگە اتا-انا وقيدى. مەكتەپتٸڭ باعدارلاماسىن بالا تولىق مەڭگەرە المايدى. بالانىڭ ويلاۋعا, ويلاپ وتىرىپ ويىن دامىتۋعا ۋاقىتى جوق. جەكسەنبٸ, سەنبٸ كٷندەرٸ قوسىمشا ساباقتارعا بارادى, بالانىڭ بالا بولىپ ويناۋعا ۋاقىتى جوق بوپ شىعادى. سونىڭ كەسٸرٸنەن, كٸتاپ وقۋ مەدەنيەتٸ توقتادى. ٶزٸنٸڭ قىزىن ٶزٸ زورلاپ جاتىر ەكەلەر, وعان بالا تاپتىرىپ جاتىر. ٶز باۋىرىن ٶلتٸرٸپ جاتىر. نە دەگەن سۇمدىق! بٸلٸم جوق, مەدەنيەت جوق, وقۋ جوق, وقۋ جٷيەسٸندەگٸ مەدەنيەت جوق. ال ەندٸ اقىرىن قاراپ وتىرسام, ۇستازدىڭ ٶزٸندە كٸنە كٶپ. ۇستازدىڭ بٸلمەگەنٸن شەكٸرت قايدان بٸلەدٸ?! بٸلە المايدى. بٸز وقىعىندا 4-توقسان «قايتالاپ وقۋ» ۇرانى دەپ وقىدىق. ٷش توقساندا وقىعانىمىزدى قايتالاپ, ميىمىزعا قۇيىپ قوياتىن. قازٸرگٸ بالالار وسى اپتادا جاتتاعانىن كەلەسٸ اپتا ۇمىتىپ قالادى. ٶيتكەنٸ تىنىعۋعا, ويلاۋعا, بويىنا سٸڭٸرۋگە ۋاقىت جوق. دەل وسىنداي وقۋ جٷيەسٸمەن ون ەكٸ جىل ەمەس, جيىرما جىل وقىتساڭ دا, تٷك تٷسٸنبەيدٸ. اينالىپ كەلگەندە, وسىنىڭ بەرٸ - كٸتاپ وقىماۋدىڭ سالدارى.
مىنا «تٸل» دەگەندٸ كٶپ ايتادى. بٸراق تٸل دە ٶز دەڭگەيٸندە دامىپ جاتقان جوق, ياعني ول دا - توقىراۋدا. قازاقتىڭ تٸلٸ قۇرىدى. راديو, تەلەديداردان جۋرناليستەر سٶيلەپ جاتقاندا, اشۋلانىپ, باسقا جاققا بۇرىپ جٸبەرەمٸن كٶزدٸ. تاق-تاق ەتەدٸ. ٷندەستٸك زاڭى - بٷكٸل تٷرٸك تٸلٸنٸڭ نەگٸزٸ, قازاق تٸلٸنٸڭ نەگٸزٸ ەدٸ. كەشەگٸ احمەت بايتۇرسىنۇلى, حالەل دوسمۇحاممەدوۆ وسى جايلى ويلاپ, زار جىلاعان. سول ٷشٸن حالىق جاۋى اتاندى. ولاردىڭ ايتقانىن ورىنداپ, يگٸلٸگٸنە پايدالانىپ جاتقان ەشكٸم جوق. ون بٸر جىل مەكتەپتە وقىعان, بەس جىل جوعارى وقۋ ورنىندا وقىعان ديكتوردىڭ ٶزٸ ٷندەستٸك زاڭىن بٸلمەيدٸ, الدىڭعى بۋىندى كٶسٸپ ايتادى. قازاق تٸلٸندە ەڭ سوڭعى بۋىنعا ەكپٸن تٷسەدٸ. مىنا مەترومەن جٷرٸپ كٶرٸڭٸزشٸ. «كەلەسٸ بەكەت – اااباي» دەپ, الدىڭعى بۋىنعا ەكپٸن قويىپ ايتادى. كٸسٸنٸڭ اتى ما, بٸلمەيسٸڭ. وسىنىڭ بەرٸ - بٸلٸمسٸزدٸك. تاعى دا كٸتاپ وقىماۋدىڭ سالدارى. كٶركەم ەدەبيەتكە ورىن جوق جەردە ادامنىڭ رۋحى مىقتى بولمايدى. رۋح جوق جەردە ەشتەڭە جوق, ۇلت تا جوق. مٸنە – ٷلكەن زاردابى.
ەلەمنٸڭ ٶتٸرٸك ايتۋى
- قازٸر قوعامداعى, تٸپتٸ ەر سالاداعى شالالىق, تايازدىق كٸتاپ وقىماۋدان دەلٸك. قوعامدا كٸتاپ وقۋ پروتسەسٸ تٶمەندەگەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. ەندٸ كٸتاپتى شىعارۋ قاجەتتٸلٸگٸ شىنىمەن ازايعاندىعىن مويىنداۋ كەرەك پە, نە ٸستەيمٸز, اعا? بٷيتسەك, قىل بۇراۋمەن تۇرعان دٷنيە ودان سايىن قۇلدىراماي ما?
- كٸتاپ وقىمايدى دەپ, تارالىمدى ودان سايىن ازايتۋ - جىعىلعاننىڭ ٷستٸنە جۇدىرىق بولادى. قازٸر كٸتاپتى كٶپ شىعارىپ جاتقان ەشكٸم جوق. كٸتاپ اۋىلعا جەتپەيدٸ. مىنا جەردە پانفيلوۆ دەگەن اۋدان بار. ونىڭ جٷز جيىرما مىڭ حالقى بار, بٸراق بٸر كٸتاپ دٷكەنٸ جوق. اۋىلدا بٸر مىڭ بەس جٷز ادام بار, گازەت, جۋرنالدارعا ەشكٸم جازىلمايدى, جازىل دەپ جاتقان ادام جوق, پوشتا بٸردە ٸستەيدٸ, بٸردە ٸستەمەيدٸ. ادامدى ەدەيٸ قاراڭعى قىلىپ جاتىرمىز بٸز. قاراڭعى حالىقتان بەرٸن كٷتۋگە بولادى: قىلمىس ٸستەۋ, ٷلكەندٸ سىيلاماۋ, ۇلتتىق دەستٷردٸ ساقتاماۋ, بەرٸن-بەرٸن. ال, بٸلٸم مەن مەدەنيەت بار جەردە - بەرٸ بار. ەۋروپانىڭ مەدەنيەتٸ بٸزدەن ٸلگەرٸ ەكەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك. وزىق ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەيمٸز, ول - تەك اقشانى كٶبەيتۋ ەمەس. رۋحاني بايلىق كەرەك.
بٸر قالاسىن ەسكەرتكٸشتەرٸ ەڭ كٶپ دەپ جارييالاعان حالىق بار. ال بٸزدە? اتا-بابامىزدان قالعان ەسكەرتكٸشتٸ ٶزٸمٸز قۇرتىپ جاتىرمىز. مىنا ەسٸكتٸڭ بويىنان تابىلعان «التىن ادام» قايدا قازٸر? جوق. ەندٸ كەلەسٸ ۇرپاق كەلٸپ زەرتتەيمٸن دەسە, نەسٸن زەرتتەيدٸ - نە كيٸمٸ جوق, نە سٷيەگٸ جوق. ٸلەنٸڭ ارعى بەتٸندە بەسشاتىر دەگەن كەرەمەت 31 وبا بار. مەن بارىپ كٶردٸم, بومبا تٷسكەن سيياقتى. ٸشٸنٸڭ بەرٸن كەمەل اقىشەۆ قازىپ الىپ كەتكەن دەيدٸ, تٷك جوق. ول قالاي ەسكەرتكٸش بولادى? 1985 جىلى وتىرارعا بارىپ كٶردٸم, بارىپ الىپ تاڭ قالدىم. «مىناۋ اس ٷيٸ, مىناۋ تٶر ٷيٸ, مىناۋ قازاندىق, وعان تارتقان قۇبىر, بەرٸ تۇر عوي قالپىندا, نە دەگەن كەرەمەت» دەپ. 5-6 جىلدان كەيٸن بارساڭ, تٷك قالماعان. سۋ شەيٸپ كەتٸپتٸ. ەندٸ كەلەسٸ ۇرپاققا نە ايتاسىڭ? سەنٸڭ ايتقانىڭا سەنەدٸ مە ول? مٸنە, مەدەنيەتسٸز حالىق ٶزٸنٸڭ مەدەنيەتٸنە دە يە بولا الماي قالدى. كٶردٸڭٸز بە? ەندٸ وسىعان قاراپ, بٸزگە كٸتاپ كەرەك پە, كەرەك جوق پا دەگەندٸ ايتاسىزدار. كٸم بولامىز سوندا كٸتاپ وقىماساق? قازٸر مەن سٸزگە بٸر مىسال ايتايىن, 8 عاسىردان استام ۋاقىت ٶتتٸ شىڭعىس حاننىڭ جارتى ەلەمدٸ بيلەگەنٸنە. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ونى ماڭعول دەپ كەلدٸك. تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلى دەگەن قىتايدان كەلگەن جٸگٸت كٶنە قىتاي تٸلٸن بٸلەدٸ. قىتايعا بارىپ كٶنە جازبالاردى وقىپ كەلدٸ. ونىڭ ەشقانداي موڭعول ەمەس, قازاقتىڭ جالايىر دەگەن تايپاسىنان شىققانىن, جەتٸسۋدان ٶتكەنٸن دەلەلدەيدٸ. “ويبايلاپ” ٶزٸمٸز سوعان قارسى شىقتىق, سەگٸز جٷز جىل بويى ەلەم ايتىپ جٷر دەپ. ەلەم ٶتٸرٸك ايتۋى مٷمكٸن بە? مٷمكٸن ەكەن. ٶيتكەنٸ, ول سەنٸڭ جەرٸڭدٸ بٸلمەيدٸ, جەرٸڭنٸڭ اتىن دا بٸلمەيدٸ. ال اناعان قاراساڭ, جەرٸنٸڭ اتىنىڭ بەرٸ - جەتٸسۋ, تٸپتٸ وقىپ تا مەن بەرمەپپٸز. حايدار دۋلاتيدٸڭ ٶزٸ دە جازعان ەكەن جەتٸسۋدان تۋعان ادام ەكەنٸن. ال, شىمكەنتتەن زەرٸپباي (ورازباەۆ - مق) دەيتٸن بٸر عۇلاما شىقتى پارسى تٸلٸن بٸلەتٸن. ول راشيد اد-ديننٸڭ «تاريحتار جيناعىن» اۋداردى قازاق تٸلٸنە. بەرٸ جەتٸسۋدىڭ جەرٸ. بۇل نە? بۇل - كٸتاپتىڭ عاجابى. سەگٸز جٷز جىلدان كەيٸن بٸز دەلەلدەپ جاتىرمىز. ال ينتەرنەتٸڭمەن سەگٸز جٷز جىلدان كەيٸن نەڭدٸ دەلەلدەيسٸڭ. “كٸتاپتىڭ قادٸرٸ” دەگەن – وسى. اتا باباڭنىڭ ٷنٸن - عاسىردان عاسىرعا جەتكٸزەتٸن نەرسە. كٸتاپقا جٷگٸنبەيٸنشە, كٸتاپتى كٶبەيتپەيٸنشە, مەكتەپتەگٸ بالاعا كٸتاپ وقىتپايىنشا, بٸز شىن مەدەنيەتتٸ بولا المايمىز. ٶتٸرٸك…
مەملەكەتتٸك تاپسىرىس تامىر-تانىستىق ارقىلى بەرٸلەدٸ 
- كەزٸندە دٷركٸرەپ تۇرعان «جازۋشى», «جالىن» باسپالارى قازٸر نەگە ونداي اتاقتى ەمەس? قازٸر ٶزٸ باسپالاردى مەملەكەت قانا اسىراپ وتىر ما, جوق حالىقتىڭ سۇرانىسى بار ما?
- باسپالاردى مٷمكٸندٸگٸنشە مەملەكەت اسىراپ وتىر. ٶيتكەنٸ, مەملەكەت حالقىنا كٸتاپ كەرەك ەكەنٸن سەزەدٸ. قاتتى سەزٸنبەسە دە, ەيتەۋٸر, سەزٸنٸپ وتىر. قازٸر كٸتاپتى تامىر-تانىستىق ارقىلى بەرەدٸ, جاسىراتىن ەشتەڭەسٸ جوق. مىسالى, مەن «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەكتورىمىن, جىلىنا بەس كٸتاپ شىعارامىن, تاعى بٸر باسپا جٷزدەگەن كٸتاپ شىعارادى. نەگە?.. وسى ەلدە باسپا ٸسٸندە مەنەن اسقان تەجٸريبەلٸ ادام جوق ھەم مەنەن ۇزاق ٸستەگەن ادام جوق. بۇرىن جىلىنا جيىرما التى كٸتاپ شىعاراتىنمىن. ەشكٸمگە پارا بەرمەيمٸن, جاسىم 76-عا كەلٸپ قالدى. مەنەن ادام پارا دا سۇراي المايدى, ۇيالادى, قورقادى, سوسىن بەرەتٸن جاعىنا بەرەدٸ. بٸرەۋ كەپ: «بىلتىر 26 كٸتاپ شىعارعان ادامعا نەگە 5 كٸتاپ, بىلتىر 5 كٸتاپ شىعارعان ادامعا نەگە 100 كٸتاپ شىعارتىپ جاتسىڭدار» دەپ سۇرامايدى.
تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى مىقتى مۇعالٸمدەر بازارعا شىعىپ كەتتٸ
- سوندا مەملەكەتتەن سالاعا بٶلٸنگەن قارجىنىڭ ٶزٸ بەرٸ قاراي كەلگەندە دۇرىس بٶلٸنبەيدٸ دەيسٸز عوي...
- يە, ەركٸمنٸڭ ٶز ەنشٸسٸندە. پرەزيدەنتتٸڭ: «بەرٸڭدٸ كٸشكەنتاي كەزدەرٸڭنەن تەربيەلەپ ٶسٸرەمٸز, سٶيتەسٸڭدەر دە تٷرمەگە تٷسەسٸڭدەر, نە بولدى?» دەپ ايتىپ وتىرعانى - سول عوي. وتىزىنشى جىلدىڭ ورتاسىندا امەريكانىڭ پرەزيدەنتٸ رۋزۆەلت: «امەريكانى اقشا بيلەمەۋ كەرەك, اقىل بيلەۋٸ كەرەك. مەن اقىل بيلەتەتٸن پرەزيدەنت بولامىن!», - دەپتٸ. كٶردٸڭٸز بە?
سوۆەت ٷكٸمەتٸ كەزٸندە «لەنينشٸل جاس» گازەتٸنٸڭ ٶزٸ 250 مىڭنان استام تارالىممەن شىققان. بٷتٸن جۇرت وقيتىن: قويشى دا, كولحوزشى دا, جۇمىسشى دا. نە بوپ قالدى بٸزگە? جان باعۋ كەرەك بولدى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە قازاقتىڭ بايلىعى - مىڭعىرعان مالى ەدٸ. ونىڭ ەتٸ, سٷتٸ, ايرانى, قۇرتى, قىمىزى, ٸرٸمشٸگٸ قازاقتى ەشقاشان اشارشىلىققا ۇشىراتپايتىن. سول ٶمٸردٸ قۇرتتى. سول ٶمٸردٸ كٶرگەندەردٸ “حالىق جاۋى” دەپ قۇرتتى. بٸز قازاقتىڭ كەڭشٸلٸگٸنٸڭ شەت جاعاسىن كٶرٸپ قالدىق. سوسىن دا سەنەمٸن, سەندەر - جوق. ٶيتكەنٸ كٶرمەدٸڭدەر, ەستٸمەدٸڭدەر...
تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ٶلارا شاق بولدى. ەڭ جاقسى, دەستٷردٸ جالعاستىرعان ۇستازدار بازارعا شىعىپ كەتتٸ. كٶبٸ ەيەل ەدٸ. سول كەزدە ەلدٸڭ وتباسىن ەيەلدەر باقتى. ال, قازٸر سولار - اۋرۋشاڭ. بٷگٸنگٸ مۇعالٸمدەر بولسا پاراشيۋتپەن اسپاننان تٷسكەن سەكٸلدٸ. قازاقتىڭ دەستٷرٸن, قالپىن بٸلمەيدٸ. ٶزدەرٸ بٸلمەگەن نەرسەنٸ قالاي بالاعا ٷيرەتەدٸ. اتا-انالار دا سونداي: قازاقتىڭ سالتىن, دەستٷرٸن بٸلمەيدٸ, سىيلامايدى. كٶبٸ باسقا تٸلدە وقىعان ادامدار. اتى قازاق بولعانىمەن, بٶتەن ايماقتىڭ ادامدارى سيياقتى - يا اندا ەمەس, يا مىندا ەمەس. وسىدان, مٸنە, بٸز كٸتاپ وقۋدان قول ٷزدٸك. بۇل - بٸزدٸڭ كەمشٸلٸگٸمٸز, تابىسىمىز ەمەس, رۋحاني كەمشٸلٸگٸمٸز. گازەت بولسىن, راديو, تەلەديدارلار ارقىلى كٸتاپ وقۋعا ٷگٸتتەۋ كەرەكپٸز جۇرتتى.
كٸتاپ وقىماعاننىڭ قۇدايدان كەيٸنگٸ قۇدايى - اقشا
- سٸز سونىڭ قانداي جولدارىن ۇسىناسىز?
- ونىڭ جولى جوق. سەن ون مىڭ قىلىپ شىعارعانىڭمەن, اناۋ جاتقان اتىراۋعا اپارا المايسىڭ. كٷشٸڭ جوق, كٶلٸگٸڭ جوق. وندا سەنٸڭ مىنا شىعارعان كٸتابىڭ 5-6 كٸتاپتىڭ قۇنى بولادى. ونىمەن ساعان ەشقانداي تابىس كەلمەيدٸ. كٸتاپ شىعارۋ مەملەكەتكە كەرەك, مەملەكەت ٶز ادامىن تەربيەلەۋٸ قاجەت. مەملەكەتٸن سٷيەتٸن, مەملەكەتٸ ٷشٸن جان قيياتىن ۇرپاقتى كٸتاپ ارقىلى تەربيەلەيسٸڭ. اقشامەن, بايلىقپەن تەربيەلەي المايسىڭ. ەرتەڭ ەلٸڭە كٷن تۋعان كەزدە ەڭ بٸرٸنشٸ سولار ساتىپ كەتەدٸ: وتانىن دا, ەلٸن دە, كٶسەمٸن دە, باتىرىن دا, ەكە-شەشەسٸن دە. ٶيتكەنٸ, ونىڭ قۇدايدان كەيٸنگٸ قۇدايى – «اقشا». مىسالى, ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە گيتلەردٸڭ ەسەبٸ ٶتە كٷشتٸ ەدٸ. ول, شىن مەنٸندە, “رەسەيدٸ باسىپ الامىن” دەدٸ, جوسپارىن قۇردى, انىق سەندٸ. مٷمكٸندٸگٸ شىنىندا دا بار-تىن. ٶيتكەنٸ قارسىلاسى - حالىق جاۋى, كەدەي-كەپشٸك, ەر ۇلتتان جينالعان, مەملەكەتكە ٶكپەسٸ بار ادامداردان قۇرالعان ەل. بٸراق ولار رۋحاني مىقتى ەدٸ, سانالارىندا «وتاندى سٷيۋ» سەزٸمٸ عانا تۇردى. نەمٸستەر سوعان تاڭعالدى. بٷتٸن دەرجاۆانى ادامدار رۋحىنىڭ كٷشتٸلٸگٸ ساقتاپ قالدى.
اقپارات - بٸلٸم ەمەس
- قازٸر ikitap.kz دەگەن سايت بار, اعا. سونىڭ ٸشٸندە سٸزدٸڭ دە كٸتاپتارىڭىزدىڭ ونلاين نۇسقاسى بار. ياعني, مىنا قابىرعادا تولىپ تۇرعان كٸتاپتار بٸر عانا سايتتا قاتتاۋلى. سوعان وراي ەكٸ پٸكٸر بار. بٸرٸ - ەلەكتروندى كٸتاپحانانىڭ ٶرٸسٸنٸڭ كەڭەيۋٸ - كەدٸمگٸ كٸتاپتاردىڭ ٶرٸسٸن تارىلتىپ, ىعىستىرادى. ەكٸنشٸسٸ - ەلەكتروندى كٸتاپحانا دەستٷرلٸ قالىپتى بۇزا المايدى...
- ونىڭ بولاشاعى بولادى. ٶيتكەنٸ, ول جاڭا زاماننىڭ جاستارىنا لايىقتى. كەرەك بولعاسىن تۋىلىپ وتىر. عىلىم, پەن دەگەن نەرسە بار, ەركٸمنٸڭ ٶزٸنٸڭ ماماندىعى بويىنشا, جانىنىڭ قالاۋى بويىنشا وقيتىن نەرسەلەر بار. ينتەرنەتتە وتىرىپ ادام ٶز-ٶزٸمەن سٶيلەسٸپ, اقىلداسىپ وقي المايدى. كٸتاپتا بٸر ەپيزود كەلگەن كەزدە ادام سٷيسٸنٸپ, كٸتاپتىڭ بەتٸن جاۋىپ, بٸر كٷن ويلانىپ كەتەسٸڭ, باسىڭنان كەشەسٸڭ. كٸتاپتىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ كەتەسٸڭ. ول زامان ناعىز ادامنىڭ تابيعي كەزٸ, ينتەرنەت دەگەن جاساندى تٸرشٸلٸك. اقپارات الۋعا تيٸمدٸ, بٸراق اقپارات دەگەن - بٸلٸم ەمەس. مىسالى, بٸر بەت كروسسۆوردتى شەشەتٸن ادام بولادى, بٸراق ول - «بٸلٸمدٸ, مەدەنيەتتٸ» دەگەن سٶز ەمەس. بار بولعانى, جادى مىقتى ادام, ول قاتىگەز دە بولۋى مٷمكٸن. ال مەدەنيەتتٸ ادام - كەز-كەلگەن جاعدايدا, ٶزٸنٸڭ باسى قينالىپ تۇرعان شاقتا دا باسقاعا قييانات جاسامايتىن ادام. قازٸر بەلسەندٸ بولعان, ٷلكەن باستىق بولعان ادامداردى اقشا ۇرلايدى دەپ شەتتەن ۇستاپ جاتىر. ولار بەرٸن مەڭگەرگەن, اقشا تابۋدى, قالاي جۇمساۋدى, جۇرتتى قالاي الداۋدى - بەرٸن بٸلەدٸ. بۇل - مەدەنيەتتٸلٸك ەمەس قوي, بۇل - بٸلٸمدٸلٸك ەمەس قوي, ادامگەرشٸلٸك تە ەمەس. ادامگەرشٸلٸككە كٸتاپ قانا تەربيەلەيدٸ, ەكە-شەشەڭ تەربيەلەيدٸ. سوسىن ۇرپاق تەكتٸ بولادى. ال قازٸر بٸزدە كٸتاپ وقىمايتىن بالالار كٶپ, تەگٸنٸڭ, ەكە-شەشەسٸنٸڭ ارقاسىندا جاقسى جٷرٸپ-تۇراتىندار بولادى. ال, كٸتاپپەن ٶزٸن-ٶزٸ تەربيەلەيتٸن ادامدى تابۋ ٶتە قيىن.
- ٷيٸڭٸزگە كٸرگەن بەتٸمدە: «جۇمىسىڭنان بەرٸلگەن تاپسىرما, ٶزٸڭنٸڭ جانىڭ اشىمايدى عوي وسى كٸتاپقا» دەدٸڭٸز. قازٸر ٶزٸ ەل ٸشٸندە “قازاققا, قازاق تٸلٸنە جاناشىرلىقپەن قاراماۋ” دەگەن نەرسەگە ەت ٷيرەنٸپ كەتكەن سيياقتى.
- قازٸر بٸزدە ۇلتتىق تٸلٸمٸز قايسىسى بولاتىنى بەلگٸسٸز. بٸرٸنشٸ سىنىپتان باستاپ وقىعانىنا قاراعاندا ٷشەۋٸ دە انا تٸلٸ بوپ كەتەتٸن سيياقتى عوي. شەت تٸلٸ بٸزگە كەرەك. ٶتە قاجەت. بٸراق ۇلتتىق تٸلدٸ ىسىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق. باستاۋىش مەكتەپتە قازاق تٸلٸندە وقىتۋ كەرەك.
مەملەكەتتٸك سىيلىق كوميسسيياسىندا ىلعي ادالدىق بولادى دەپ ويلامايمىن
- جاقسى, اعا. بۇل تاقىرىپتى بٸراز تالقىلاعان سيياقتىمىز. ەندٸ سەل ويىسساق. ٶتكەن جىلى مەملەكەتتٸك سىيلىق الدىڭىز, كٶز كٶرٸپ وتىرعانىم وسى, قۇتتى بولسىن! مەملەكەتتٸك سىيلىققا قانشا رەت ۇسىنىلدىڭىز? ماڭايىندا تالاس-تارتىس كٶپ بولعان سوڭ مەمسىيلىقتىڭ بۇرىنعى ابىرويى جوق سيياقتى. كەلٸسەسٸز بە?
- بۇنى مەنەن ەمەس, حالىقتان, وقىرماننان سۇراۋ كەرەك. مەملەكەتتٸك سىيلىق دەپ اتى اتالعاننان كەيٸن بۇل ەڭ جوعارى, مەملەكەتتەن بەرٸلەتٸن سىيلىق. ونىڭ دەرەجەسٸنٸڭ بيٸك ەكەنٸنە داۋ جوق. مەن بۇل سىيلىققا ۇسىنىلعان ەمەسپٸن, ٶزٸم وعان ىنتالى دا بولعان ەمەسپٸن. ٶيتكەنٸ, ماعان قانشا ادام كەدەرگٸ بولاتىنىن بٸلەتٸنمٸن. بٸزدٸڭ زاماندا رۋلىق, تايپالىق, جەرشٸلدٸك دەگەن تارتىستار بولدى. سوندىقتان ٶزٸم ۇسىنىلعان ەمەسپٸن. وسى جولى جاسىم بٸرازعا كەلەگەن سوڭ تەۋەكەل دەپ, «جازۋشىلار وداعى» ۇسىندى. الام با, المايمىن با - ەكٸۇداي ويدا بولدىم. وعان ەندٸ كوميسسييا مٷشەلەرٸنٸڭ جاساعان قىزمەتٸ شىعار. سول جەردە اعالارىمىز بار, زامانداستارىمىز بار. سولاردىڭ ەڭبەگٸ عوي دەپ ويلايمىن. بٸراق, كوميسسييادا ىلعي ادالدىق بولادى دەپ ويلاي المايمىن. ون ەكٸ جازۋشى بار ەكەن, جالپى مٷشەسٸ قىرىق سەگٸز ەكەن. قىرىق سەگٸز ادام كٸم? ەنشٸ, سۋرەتشٸ, ارحيتەكتور, تاعىسىن تاعىلار. ولار ٶمٸرٸ كٸتاپ وقىمايتىندار. بۇرىنعىلار قايتا وقيتىن ەدٸ. ون ەكٸ ادامعا قىرىق سەزگٸز ادام قارسى كەلسە, ولار جەڭٸپ كەتەدٸ. ولار «اعا» ماعان داۋىس بەرٸڭٸزشٸ, «كٶكە» ماعان داۋىس بەرٸڭٸزشٸ دەگەن ادامداردى عانا بٸلەدٸ.
- سٸزدٸڭ زامانىڭىزدا بولعان رۋلىق, جەرشٸلدٸك تارتىس ەلٸ بار سەكٸلدٸ...
- بار شىعار, كٸم بٸلەدٸ...
اقشانىڭ جوقتىعى شىن جازۋشىعا كەدەرگٸ بولماۋى كەرەك
- قازٸر نە جازىپ جاتىرسىز? قولىڭىزدان قالام تٷستٸ مە?
- جوق. مىنا اقشانىڭ جوقتىعى, ٷيدٸڭ تارلىعى شىن جازۋشىعا كەدەرگٸ بولماۋى كەرەك. سەن ۇيىقتاپ جاتىپ تا, جازعىڭ كەلگەن ۋاقىتتا تۇرىپ كەتٸپ جازا بەرەسٸڭ. بەسٸنشٸ جىلعا كەتٸپ بارادى - ٶز جازعانىمدى ٶزٸم وقي المايمىن. سىرتتان الدىرتىپ وقىتامىن, نەمەرەلەرٸم وقيدى, ستۋدەنتتەردٸ شاقىرتىپ وقىتامىن. بٸراق, ٶزٸم جازام عوي. كەيدە شابىتتانىپ كەتكەندە كٶپ جازاسىڭ. ەلدەر وقي الماي قالاتىن كەزدەر بار. لەنيننٸڭ جاس كەزٸندە جازۋى سونداي ەدەمٸ بولىپتى. كەيٸن كٶسەم بولعاندا, بٸر بەتكە ەكٸ-ٷش اق سٶيلەم جازادى ەكەن.
- ەل ٸشٸندەگٸ بەلگٸلٸ-بەلگٸسٸزٸ بار - بٸراز ٶنەرپازداردىڭ ٶمٸرٸن زەرتتەدٸڭٸز. كٶركەم شىعارمالارىڭىز بار سولاردى كەيٸپكەر ەتكەن. ەتٸكە دەگەن ەنشٸ تۋرالى پوۆەستٸڭٸزدٸ وقىپ ەدٸم. بٸراق سوڭعى ۋاقىتتارى ەدەبي تۋىندىدان گٶرٸ, وسى باعىتقا اۋىسقانعا ۇقسايسىز.
- يە, ولاردىڭ كٶبٸنٸڭ كەزٸندە اتىن اتامادىق قوي. ال قازٸر ميىڭ جەتپەيدٸ. كٶرسەقىزارلىق, ٸشتارلىق, بٸرەۋدٸڭ جاقسىلىعىن كٶرە المايتىن وسىنداي بٸر مٸنەز بە, بٸر بەلە بار. ونى تٷسٸنۋ قيىن. سول جايىندا تولعاۋ جازىپ جاتىرمىن. ەلەمدٸك, حالىقتىق مىسالدار بار. مىسالى, سەگٸز سەرٸ دەگەن قازاقتىڭ عاجاپ ادامى بولعان. سونى بٸزدٸڭ رۋىمىز ەمەس, ايدالاداعى كەرەي دەپ جاقتىرمايتىن ادامدار بار. ول نەگە كەرەي بولعانىنا كٸنەلٸ بولۋى كەرەك. كەرەي قازاق ەمەس پە? ونىڭ بار جازىعى ٶزٸ - ومبى, تٷمەننٸڭ, قىزىلجاردىڭ قازاعى. ار جاعىنان ورىستار بٸزدٸڭ جەرٸمٸزگە باسىپ كٸرگەندە اتا-باباسى, ٶزٸ دە قارسى بولعان. سودان كەيٸن ۇلى حالىققا نەگە قارسى شىعادى دەپ جاۋ ساناعان. بوداندىققا قارسى بولعان سول سەگٸز سەرٸنٸ قازٸر ٶزٸمٸز جاۋ ساناپ وتىرمىز. ەلەمدە ەننٸڭ پاتشاسى دەيدٸ, ەننٸڭ تٶرەسٸ دەيدٸ «گاۋھارتاستى». سونى شىعارعان. تٶرت جىلى باتىس قازاقستاندا ٶتكەن. 37 جاسىندا قايتىس بولعان. بارماعان جەرٸ جوق. مىنا شىعىستا شەكارادا قوساعاش دەگەن جەر بار. سوندا قالماقتار نايمانداردى قىرىپ جاتىر دەگەندٸ ەستٸپ, نٶكەرلەرٸن ەرتٸپ سالىپ ۇرىپ جەتكەن. نايماندارعا ارا تٷسۋگە. ٸلەگە كەلگەن, قاپ تاۋىنا بارعان. وسىنداي ادامدى بٸز “انا جاقتان, مىنا جاقتان” دەگەن جامان ەسەپپەن شەتتەتەمٸز. كەزٸندە 20 ورىستى ٶلتٸردٸ دەگەن جالا جابىلعان دا, سودان ارشىپ الا الماي... ول تۋرالى ە.مارعۇلان دا, س.مۇقانوۆ تا, سۇلتانماحمۇت تا, نۇرجان ناۋشاباەۆ تا, مەشھٷر جٷسٸپ تە – بەرٸ جازعان. سونى مويىندامايتىن ادامدار بار. تاڭىم بار.
«ەتتەگەن-ايلارىم» تولىپ جاتىر
- ٶمٸردە قانداي «ەتتەگەن-ايىڭىز» بار?
- تولىپ جاتىر.
- جازۋشىلىق جولىڭىزعا قاتىستىسى شە?
- وعان قاتىستى ايتسام, مىنا تٸل, تٸل دەپ جاتىرمىز عوي. بٸزدە تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى (احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى – م.ق) بار عوي. وسىعان ەتتەگەن-اي دەيمٸن. 57 جىلى بٸر رەت قابىلدانىپ, 83 جىلى بەكٸتٸلگەن بٸر زاڭ بار. ورىس تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەر ورىس تٸلٸندەگٸ قالپىن ساقتاعان كٷيٸندە جازىلادى. اراب, يران تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەر قازاق تٸلٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ ەرەجەسٸ بويىنشا ٶزگەرتٸلٸپ جازىلادى دەگەن. تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا 25 جىل بولسا دا, وسىنىڭ ەلٸ ٶزگەرتٸلمەي كەلە جاتقانىنا “ەتتەگەن-اي” دەيمٸن. تاريحقا بايلانىستى دا, ەن ٶنەرٸنە قاتىستى دا وسىنداي “ەتتەگەن-ايلار” تولىپ جاتىر.
- تاعى بٸر سۇراق قويايىن. ٶتكەندە بٸر سۇحبات وقىدىم. سوندا كەيٸنگٸ بۋىن جازۋشىلارى قىسقا جازۋعا تىرىسادى, سول ارقىلى فيلوسوفييالىق وي قالدىرعىسى كەلەدٸ وقىرمانعا دەيدٸ. جاستاردان كٸمدٸ تانيسىز? وقيسىز با ولاردى?
- مەن مىناداي كٶزبەن كٸمدٸ وقيمىن? بٸراق كٶرٸپ تۇرعان كەزٸندە «اعا, وقىڭىزشى» دەپ ەكەپ بەرگەن كٸتاپتاردى وقيتىنمىن. بٸراز ادامدار بەرگەن. ٶزٸمٸزدٸڭ دارحان دەگەن ٸنٸمٸز بار.
- بەيسەنبەكۇلى.
- يە, بۇل ٶزٸ قىزىق قىلعاندا فيلولوگييانى بٸتٸرمەگەن بالا. پوليتەحتا وقىعان. بٸراق ويى, جٷيەسٸ, ايتا بٸلۋٸ ۇنادى ماعان. سوسىن بٸر اقىن قارىنداسىمىز بار. گٷلباقىت حاسەنوۆا. ونى دا كەزدەيسوق بٸر كەزدەسۋدە كٶرٸپ, ٶلەڭٸن تىڭدادىم. كەدٸمگٸدەي تالانتتى بالا. وسىنداي-وسىنداي مەن بٸلمەيتٸن جاستار تولىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. مىناۋ جاقسى, مىناۋ جامان دەپ ايتۋعا مەنٸڭ حاقىم دا جوق. وقىپ بٸلمەگەن سوڭ قالاي ايتاسىڭ?! ٶزٸمٸز دە كەزٸندە ٷلكەن اعالارىمىز بٸزدٸ وقىسا, وقىپ بٸز جايىندا پٸكٸر ايتسا دەپ. سٶيتسەك, ول بايعۇستاردىڭ بٸزدٸ وقۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولماپتى عوي. كٶزٸنەن كەتەدٸ, قۇلاعىنان كەتەدٸ. كەدەرگٸ كٶپ ەكەن...
سوڭى.
ەڭگٸمەلەسكەن ماناس قايىرتايۇلى
بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى 4 كٷننەن كەيٸن, ياعني, 22 اقپاندا 76 جاسقا تولادى ەكەن اللا قالاسا. شىعارمالارىنىڭ جيىنى 15 تومعا تاقاپ قالىپتى. كٶز مەسەلەسٸ قيىنداسا دا, قولىنان قالامى تٷسپەگەن جازۋشىعا اعامىزدىڭ جاسى ۇزاق بولعاي!
