QR Ulttyq banki tóraǵasynyń orynbasary Aqyljan Baimaǵambetov bazalyq mólsherlemeni qazirgi deńgeide saqtap qalý sheshimin jan-jaqty túsindirip berdi, dep habarlaidy QazAqparat.
– Aqyljan Málikuly, Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni úsh ret kótere kele nelikten saqtap qalýǵa sheshim qabyldady? Ne ózgerdi? Joǵary infliatsiia táýekeli tómendedi me?
– Shyn máninde, infliatsiianyń baiaýlaǵanyn kórip otyrmyz. Ázirge infliatsiianyń ornyqty quramdas bólikteriniń ýaqytsha turaqtanǵanyn atap ótýge bolady. Sózimdi rastaý úshin jasalǵan baǵalaýdan mysal keltireiin. Maýsymdyq kezeńnen tazartylǵan tutyný baǵalarynyń infliatsiiasy biyl qarashada 5,6 paiyzǵa deiin baiaýlady.
Dál osyndai kórsetkish jyldyń ortasynda 16 paiyzdan asty. Munan ári ne bolatyny, iaǵni infliatsiianyń budan bylai tómendeý úrdisi qalyptasa ma, joq pa – sol mańyzdy. Eger bul úrdis emes, ýaqytsha qubylys bolsa, onda tiisinshe áreket etemiz.
Munda koronavirýstyń jańa shtamy men odan týyndaityn belgisizdik týraly sóz qozǵamaýǵa bolmaidy. Kórip otyrǵanymyzdai, keibir elder qazirdiń ózinde lokdaýndar men jolaýshylar aǵynyn shekteý is-sharalaryn engizip otyr. Eger mundai is-áreketter barlyq jerde oryn alsa, onda ekonomikanyń baiaý ósýi, óndiris tizbeginiń odan ári buzylýy, tipti proinfliatsiialyq táýekelder túrinde qaýip týady.
Ekinshiden, keibir sarapshylardyń paiymynsha, «Omikron» densaýlyqqa aitarlyqtai qaýip tóndirmese, iaǵni stsenarii ońynan órbitin bolsa, onda bul pandemiianyń birtindep aiaqtalǵanyn bildirýi múmkin.
Osy siiaqty belgisizdik jaǵdailarynyń bári qarjy naryqtary men sentimentterge tez áser etedi. Ásirese jańa shtamdardyń tolqyn tárizdes soqqysyn damýshy naryqtar qatty sezinedi.
Istiń osyndai jaǵdaiyn eskerip jáne oqiǵalardyń bolashaq damýyna jańa shtamnyń áserin baǵalaý úshin jetkilikti aqparat bolmaǵan soń kútý pozitsiiasyn ustandyq. Bizge táýekelderdiń jańa teńgerimi qalai qalyptasatyny jáne onyń syrtqy jáne ishki ekonomikaǵa qalai áser etetini týraly naqty túsinik qajet. Osy turǵyda mólsherleme boiynsha sheshim qabyldaýǵa qoldanǵan saralanǵan tásilimiz burynǵyǵa qaraǵanda úmitimizdi aqtady dep aitýǵa bolady.
– Infliatsiiaǵa qatysty ne kútip edińizder, sońynda ne boldy? Ádette, qandai syrtqy faktorlar infliatsiiany qalyptastyrady?
– Bul – azyq-túlik ónimderi baǵasynyń jalpy álemdik ósýi. Álemniń kóptegen elinde infliatsiianyń rekordtyq deńgeii áli de saqtalyp keledi. Azyq-túlik baǵasy óndiristik-logistikalyq tizbekterdiń buzylýyna jáne qolaisyz aýa raiynyń saldarynan usynystyń tómendeýine bailanysty joǵarylaidy. FAO azyq-túlik baǵalarynyń indeksi tórtinshi ai qatarynan óskenin kórsetti. Biylǵy qarashada indeks 2011 jylǵy maýsymnan bastap eń joǵary deńgei – 134,4 tarmaq belgisine jetti. Osylaisha, syrtqy azyq-túlik baǵasy bir jyl ishinde 27,3 paiyzǵa ósti.
Bizdiń iri saýda seriktesimiz nemese import turǵysynan negizgi saýda áriptesimiz – Reseidegi infliatsiianyń ósýin de atap ótken jón. Infliatsiia biyl qazanda 8,1 paiyzǵa deiin jedeldep, 5 jyldyq eń joǵary kórsetkishke jetti. Bul olardyń nysanaly dálizinen eki ese kóp. Resei importynyń joǵary úlesin eskersek, árine, ondaǵy joǵary infliatsiia ishki baǵalarǵa da áser etedi. Qymbattaǵan taýarlarmen qatar infliatsiiany da importtaimyz.
– Al Qazaqstanda infliatsiianyń qozǵaýshy kúshi ne?
– Azyq-túlik baǵasynyń ósýi el ishindegi infliatsiiaǵa aitarlyqtai úles qosyp otyr. Qazir ǵana álemde azyq-túlik baǵasynyń joǵary ekenin aittyq jáne Qazaqstandy kez kelgen basqa el siiaqty álemnen bólektep, oqshaý qaraýǵa bolmaitynyn túsinýimiz kerek. Álbette, syrtqy álemmen tyǵyz qarym-qatynasta saýda jasaityn ashyq ekonomikany ustanamyz.
Óndirisi ishki suranysty qanaǵattandyratyn keibir taýarlar baǵasynyń syrtqy baǵalarmen aiyrmashylyǵy bar. Bul infliatsiialyq qysym týdyrady. Olarǵa negizinen, nan-toqash ónimderi, jarma, un jáne sút ónimderiniń baǵasy kiredi.
Ishki naryqtaǵy ahýal dándi daqyldar men jem-shóp daqyldary túsiminiń tómendeýimen kúrdelene túsedi. Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń dereginshe, 11 aida 16,4 mln tonna ortasha ónimdilik gektaryna 10,3 tsentner bolǵan kezde) astyq bastyryldy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 21,3 paiyzǵa az. Sonymen qatar, janar-jaǵarmai men elektr qýaty baǵasynyń joǵarylaýyna bailanysty tamaq ónimderin óndirýshilerdiń shyǵyny óskeni de baiqalady. Munyń bári nan, et, jumyrtqa jáne basqa da negizgi tamaq ónimderi baǵasynyń ósýine ákelýi múmkin.
Sonymen qatar ekonomikalyq belsendilik pen tutynýshylyq suranystyń qalpyna kelýi jalǵasýda. Ulttyq statistika biýrosynyń aqparatynsha, halyqtyń naqty aqshalai tabysy artyp keledi. Sonymen birge, tutynýshylyq kreditteýdiń óskenin kórip otyrmyz. Bul bólshek taýar ainalymynyń serpinine oń áser etedi.
Osy jaǵdailarda infliatsiialyq kútýler joǵary deńgeide saqtalady. Bul qosymsha infliatsiialyq qysymǵa, sodan keiin tutynýdyń artýyna alyp keledi.
– Siz ekonomikadaǵy proinfliatsiialyq qysym týraly aittyńyz. Bul ishki suranys tolyǵymen qalpyna keldi degendi bildire me? Olai bolsa, onyń qazirgi infliatsiiaǵa qosatyn úlesi qandai?
– Árine, ónerkásip pen qyzmet kórsetý salalarynda baiqalyp otyrǵan óndiristiń qalpyna kelýi, importtyń ulǵaiýy, halyq tabysynyń oń serpini, kreditteýdiń joǵary qarqyny, karantindik shekteýlerdi jeńildetý ishki suranys serpinine oń áser etedi.
Jyl basynan beri naqty tutyný shyǵystarynyń tez óskenin baiqap otyrmyz. Qazirgi ýaqytta suranystyń joǵary quramdas bóligi daǵdarystan keiingi qalpyna kelý jáne keiinge qaldyrylǵan suranystyń iske asyrylýy baiqalatyn azyq-túlikke jatpaityn segmentte baiqalady. Eger bólshek taýar ainalymynyń serpinine keletin bolsaq, ol jyl basynan beri belsendi túrde ulǵaiyp, ósý qarqyny eki tańbaly sanǵa – 2021 jylǵy 10 aidyń qorytyndysy boiynsha 10,1 paiyzǵa jetti. Bul serpin tek kiristermen ǵana emes, sonymen birge joǵaryda atap ótken tutynýshylyq kreditteýdiń belsendi ósýimen de bailanysty. Óz kezeginde ol biylǵy qazanda 36,6 paiyzǵa óskenin kórsetti, al jańa tutynýshylyq kreditter berý paiyzǵa artty.
Ekonomikada qyzmet kórsetý salasynyń qalpyna kele bastaǵany baiqalady. Jyl basynan beri aqyly qyzmetterge jumsalatyn shyǵystar úlesi ósti. Ótken jyly olar karantindik shekteýler kezinde azaiǵan bolatyn. Sońǵy derekterge sáikes, biylǵy 2-toqsanda úi sharýashylyqtarynyń qyzmetterge arnalǵan ataýly shyǵystarynyń úshten birinen astam mólsheri 36,2 paiyzǵa óskeni tirkeldi.
Bizdiń boljamymyzǵa sáikes, jyl sońyna deiin jáne orta merzimdi perspektivada úi sharýashylyqtaryn tutynýdyń serpindi ósýi jalǵasady. Osy jyldyń ekinshi jartysynda onyń kólemi naqty mánde 2019 jylǵy deńgeige jetti. Osyǵan bailanysty tutynýshylyq suranys tarapynan ishki baǵalarǵa qysym jalǵasady.
– Endi boljamdarǵa keler bolsaq, eń mańyzdysy – infliatsiia men JIÓ-ge qatysty ne kútesizder?
– Aldymen ekonomikalyq belsendilikten bastaiyn. Bul serpin Brent surypty munai baǵasyn bir barrel úshin 70 AQSh dollary deńgeiinde boljaǵan ótken boljamdy raýndtyń optimistik stsenariiine sáikes damyp keledi. Naryqtaǵy pozitiv pen halyqaralyq uiymdardyń boljamyn eskere otyryp, bul joly bazalyq stsenarii boiynsha munai baǵasyn bir barrel úshin 60 AQSh dollarynan 70 AQSh dollaryna deiin kóterdik. Osy alǵysharttardy eskersek, 2021 jyldyń qorytyndysy boiynsha, JIÓ ósimi burynǵydai 3,7-4 paiyz sheginde boljanyp otyr.
Ósýdiń negizgi kózi qalpyna kelip jatqan tutynýshylyq suranys bolady. Ol halyqtyń naqty kirisi men tutynýshylyq kreditteýdiń ósýimen qoldaý tapty. Investitsiia belgili bir degeide ósedi degen de boljam bar. Syrtqy suranystyń ulǵaiýyna jáne OPEK+ mámilesiniń talaptaryn eskere otyryp, energiia resýrstaryn óndirý kóleminiń azdap ósýine bailanysty eksport JIÓ-niń ósýine qosymsha qoldaý kórsetedi. Ishki tutynýshylyq jáne investitsiialyq belsendiliktiń qalpyna kelýine bailanysty importtyń ulǵaiýy kerisinshe JIÓ-niń ósýin shekteýge qabiletti.
Keler jyly ne bolatyny aitar bolsam, 2022 jyly ekonomika 3,9-4,2 paiyzǵa ósedi. Ósý pandemiianyń iskerlik belsendilikke barynsha álsiz áserimen jáne OPEK+ shekteýleriniń jeńildeýi saldarynan energiia resýrstaryn óndirý kóleminiń ulǵaiýymen qamtamasyz etiledi.
OPEK+ mámilesine sáikes, munai óndirýdi birtindep ulǵaitý jáne kelesi jyly ýaǵdalastyq merzimderin keiinnen aiaqtaý energiia resýrstaryn óndirý kólemin ulǵaitýǵa yqpal etedi. Bul eksportqa da, investitsiialardyń barynsha belsendi serpinine de oń áser etedi. Ósý faktorlary biylǵy kórsetkishtermen qalady.
- Al infliatsiia ne bolmaq?
Endi infliatsiiaǵa toqtalsam, osy jyldyń sońyna deiin infliatsiialyq protsester 8,5-8,7 paiyzǵa deiin baiaýlaidy degen boljam bar. Biyl qarashada infliatsiia jyl basynan beri alǵash ret baiaýlaǵanyn kórip otyrmyz. Úkimet pen ákimdikter qabyldaǵan infliatsiiaǵa qarsy jedel is-sharalar oń nátije berdi. Osyǵan bailanysty jyl sońyna qarai Memleket basshysynyń alǵa qoiǵan maqsaty – infliatsiiany 8,5 paiyz deńgeiine deiin tómendetýge qol jetkizýge jaqyndai túskenimizdi kórip otyrmyz.
Azyq-túlikke jatpaityn taýarlar baǵasynyń ósýin jedeldetý tamaq ónimderine baǵanyń ósýin baiaýlatýmen ishinara teńestiriletin bolady. Azyq-túlik baǵasynyń ósý qarqynynyń tómendeýi negizinen 2021 jylǵy joǵary baza esep aiyrysýlarynan shyǵýǵa jáne ailyq ósý qarqynynyń tarihi mánderine qaita oralýyna bailanysty bolady. Alaida, Qazaqstanda jáne álemde jekelegen azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń joǵary ósýi osy dezinfektsiialyq serpindi tejeidi. Azyq-túlik baǵasynyń neǵurlym joǵary ósýine qatysty eleýli táýekelder de saqtalyp otyr.
Azyq-túlikke jatpaityn taýarlar arasyndaǵy infliatsiialyq protsesterdiń jedeldeýi halyqtyń satyp alý belsendiliginiń odan ári artýyna jáne jetkizý tizbekteriniń buzylýy jaǵdaiynda importtyq baǵalardyń ósýin kútýge bailanysty bolady.
Sondai-aq qysqa merzimdi perspektivada aqyly qyzmetter baǵasynyń qalypty ósýi boljanyp otyr. Bul, kóbine, turǵyn úi-kommýnaldyq retteletin qyzmetter naryǵyndaǵy qazirgi tarifterdiń saqtalýyna bailanysty.
Tutynýshylyq belsendiliktiń qalpyna kelýi, joǵary infliatsiialyq kútýler, sondai-aq taýarlar men kórsetiletin qyzmetterdiń ózindik qunynyń ósýi arqyly janar-jaǵarmai baǵasy ósiminiń janama yqpal etýi tutyný qorjynynyń taýarlary men qyzmetteriniń baǵa belgileýine qosymsha áser etetdi.
Osynyń nátijesinde bizdiń baǵalaýymyzsha 2022 jyly jyldyq infliatsiia birtindep baiaýlaidy jáne 6-6,5 paiyz sheginde qalyptasady.
Úkimet tarapynan Infliatsiiaǵa qarsy den qoiý is-sharalarynyń kesheni tiimdi iske asyrylǵan jaǵdaida kelesi jyly infliatsiianyń baiaýlaýy barynsha serpindi bolýy múmkin.
– Munyń bári qalai bolǵanda da boljam ekenin túsinip otyrmyz. Al olardyń oryndalýyna qandai táýekelder kedergi bolýy múmkin?
– Rasynda, táýekelder joq emes, bar. Birinshiden, infliatsiianyń bazalyq stsenariiden aýytqý táýekelderi joǵary. Aldymen, bul – álemdik ekonomikanyń qaita quldyraýy jaǵdaiynda munai baǵasynyń kúrt tómendeý táýekeli. Mundai jaǵdai 2020 jylǵy kóktemde bolǵan edi. Bul joly COVID-19 jańa shtamdaryna, onyń ishinde «omikronǵa» shaldyǵýshylar sanynyń ósýine qarai shekteý is-sharalaryn engizýmen bailanysty bolýy múmkin.
Aldyńǵy boljamdy raýndpen salystyrǵanda, syrtqy infliatsiia importynyń táýekeli artty. Energiia tasymaldaýshylarǵa baǵanyń ósýi jáne jetkizý tizbekteriniń úzilýi álemde eleýli infliatsiialyq qysymǵa alyp keledi. Keibir taldaýshylar bul protsesterdi áli de ýaqytsha dep esepteidi. Biraq olar neǵurlym uzaqqa sozylyp, infliatsiianyń ósýine alyp kelýi múmkin.
Ekinshiden, joǵary jáne uzaq infliatsiialyq qysym saldarynan damyǵan elder tarapynan aqsha-kredit jaǵdailarynyń kúrt kúsheiý táýekeli joǵary bolyp qalyp otyr. Bul faktor damýshy elderden kapitaldyń áketilýine jáne olardyń valiýtalarynyń álsireýine ákep soǵýy múmkin. Bul infliatsiianyń budan bylaiǵy avtomatty túrde jedeldeýine, onyń ishinde Qazaqstanda da jeńildeýine alyp keledi.
Úshinshiden, Qazaqstanda bidai túsiminiń az bolǵany bar jáne janar-jaǵarmai men elektr qýaty qunynyń kóterilýi aiasynda óndiristiń ózindik qunynyń yqtimal ósýine bailanysty usynys faktorlary tarapynan infliatsiianyń qarqyn alý táýekeli saqtalyp otyr.
Nátijesinde, orta merzimdi perspektivada azyq-túlik infliatsiiasynyń joǵary bolýy jáne azyq-túlikke jatpaityn taýarlar men qyzmetter baǵasynyń asa joǵary ósýi jaǵdaiynda infliatsiialyq kútýlerdiń turaqtanbaý táýekeli saqtalady.
- Suhbat sońynda bazalyq mólsherlemege qaita oralsaq. Qazirgi sheshim aqsha-kredit talaptaryn kúsheitýdiń aiaqtalǵanyn jáne Ulttyq banktiń ekonomikalyq ósýdi yntalandyrý úshin proinfliatsiialyq qysymǵa qaramastan mólsherlemeni tómendetýge kóshetinin bildire me?
- Infliatsiialyq qysym burynǵydai joǵary bolyp tur. Sondyqtan aqsha-kredit saiasatyn kúsheitý kezeńin toqtatý týraly aldyn ala aitýdyń ózi jetkilikti.
Mandatqa sáikes bizdiń negizgi baǵdarymyz – baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, infliatsiiany nysanaly dálizde saqtaý. Sebebi, turaqty tómen infliatsiia – ekonomikanyń ornyqty damýynyń kepili. Qazirgi jaǵdaida mólsherlemeni tómendete berý teris saldarǵa ákelýi múmkin ekenin buryn da birneshe ret aityp ótkenmin. Bul qadamǵa barmaitynymyz jáne onyń sebepteri naryqqa túsinikti. Naryqpen qarym-qatynasymyz barynsha aiqyn, qazirgi jaǵdailarda syrtqy jáne ishki faktorlarǵa qatysty qoldanylǵan is-áreketter oryndy.
Endi faktorlarǵa toqtalsaq. Bazalyq mólsherleme jónindegi jýyrdaǵy sheshimderde barynsha muqiiat baqylanatyn faktorlardy atap kórseteiin.
Birinshiden - bul kútiletin jáne naqty infliatsiialyq úrdister. Úkimetpen jáne ákimdiktermen birlesip iske asyrylyp jatqan Infliatsiiaǵa qarsy den qoiý is-sharalar kesheni áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderi baǵasynyń jyldyq ósimin báseńdetti. Bul – azyq-túlik infliatsiiasy úshin óte qolaily kezeń. Biraq, sátti bolýyna qaramastan ol ýaqytsha áser etetin shuǵyl is-sharalar sanalady. Úkimettiń orta merzimdi perspektivada monetarlyq emes infliatsiiany tómendetý úshin qurylymdyq sheshimderdi qalai iske asyratyny mańyzdy.
Ekinshiden - syrtqy sektordaǵy jaǵdai. Qazaqstan úshin negizgi shikizat, taýar men azyq-túlik naryqtarynda koronavirýstyń jańa shtamynyń paida bolýy aiasynda belgisizdik joǵary bolyp tur. Onyń aýqymyn jáne álem elderiniń ekonomikalyq saiasatyna, Qazaqstandaǵy epidemiologiialyq jaǵdaiǵa jáne iskerlik belsendilikke áseriniń uzaqtyǵyn túsiný qajet.
Úshinshiden - infliatsiialyq kútýlerdiń joǵary deńgeide saqtalý táýekelderi. Olardy turaqtandyrýǵa umtylý bazalyq mólsherlemeni arttyrýdyń dáleli bolmaq.
Ulttyq Bank syrtqy sektordaǵy jáne ishki naryqtardaǵy jaǵdaidy muqiiat baqylap otyrady. Nysanaly baǵdarlarǵa qol jetkizýde qater týyndaǵan jaǵdaida baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin barlyq qajetti quraldar bar.
- Suhbatyńyzǵa rahmet!
