Elimiz egemendik alyp, eńsemizdi tiktegennen bastap oblys, qala, aýdan-aýyldardy, tipti kóshe ataýlaryn qaita jańǵyrtýǵa tyrysyp-aq kelemiz. Táýelsizdik alǵannan keiin qyzyl imperiianyń qyp-qyzyl boiaýymen aty ózgergen qazaqtyń jer-sý ataýlaryn qaitadan burynǵy qalpyna keltirý, tarihi-geografiialyq ataýymen qaita ataý — basty máselelerdiń birine ainaldy.
Biz «Jer tarihy – el tarihy» dep eldi-mekenderdiń ataýlaryna ejelden mán bergen halyqpyz. Patshalyq, odan keiingi keńestik otarlaýdyń ekpinimen baiyrǵy halyqpen eseptespei, ózgertilgen tarihi jer-sý ataýlaryn qaitarý týraly aityla bastasa, bul jańalyqqa qarsy shyǵatyndardyń qarasy kóbeietini de ashy da bolsa shyndyq.
Dei turǵanmen, sońǵy jyldary Batys Qazaqstan oblysy kólemindegi birqatar jer-sý, aýdan-aýyldar men kósheler ataýlaryn qazaqylandyrý maqsatynda aýqymdy jumystar atqarylýda.
Ótken qyrkúiek aiynyń sońynda oblys ortalyǵyna irgeles ornalasqan Zelenov aýdanynyń ataýy «Báiterek» dep ózgeretin kórinedi degen habar qalyń jurtshylyqty eleń etkizgeni anyq. Jaǵymdy jańalyqqa tek sol aýdannyń turǵyndary ǵana emes, búkil batysqazaqstandyq aǵaiyn qýandy desek artyq aitqandyq bolmas. Sol óńirdiń jastary qozǵaǵan usynys áýeli aýdan jurtshylyǵy tarapynan qoldaý tapty. Sonymen qatar aýdandyq turaqty komissiia muny bir aýyzdan qýattap, Zelenov aýdany ákimdigi men máslihaty birikken qaýly men sheshim qabyldady. Jańa bastamany Batys Qazaqstan oblystyq máslihat depýtattary da bir aýyzdan qýattap, Úkimet janyndaǵy onomastikalyq komissiianyń qaraýyna jibergen bolatyn.
Jaqynda jumys saparymen Zelenov aýdanynda bolǵanymyzda aýyl belsendileri men qarapaiym turǵyndardyń aýdan ataýyn ózgertý týraly oi-pikirlerin de bile kelýdi jón kórdik.
-Bul tek búgingi kúni qozǵalyp otyrǵan túiitkil emes. Sonaý 2010 jyly aýdan ortalyǵyndaǵy Mádeniet úiinde ótken halyq jiynynda aýdan ataýyn qazaqylaý týraly usynys aityldy. Sol kezde aýdan aýdan ortalyǵynyń turǵyndary men árbir aýyldyq okrýgten kelgender aýdan ataýyn «Báiterek» dep ózgertý týraly usynysty bir aýyzdan qoldaǵan bolatyn. Biraq sol jyldary jer-sý ataýlaryn ózgerýge jariialanǵan moratoriige bailanysty bul jumys toqtap qaldy. 2015 jyly bul másele qaita qozǵalyp, aýdanǵa qarasty 22 aýyldyq okrýgte jiyndar ótkizilip, turǵyndardyń usynysy tyńdaldy. Atalǵan aýyldyq okrýg turǵyndary túgelge jýyq aýdan ataýyn ózgertýge kelisimderin bergen-di. Biraq ol jumystyń da sońy «siyr quiymshaqtanyp» ketti,-deidi aýdandyq qoǵamdyq kelisim keńesiniń tóraǵasy Qadyrbai Abdýshev.
Aýyl aqsaqalynyń aitýynsha, 1939 jyly sol kezdegi Kamen aýdanyn ekige bólýdiń nátijesinde Zelenov aýdany qurylǵan. Sol kezeńde óz aldyna bólinip shyqqan jańa aýdannyń ortalyǵyn belgilep ataýyn qoiý máselesi týyndaǵan. Al Zelenov degen sol kezdegi bir mai zaýyty, eki kirpish zaýyty, mashina-traktor stantsiiasy bar iri sharýashylyq bolǵan. Sol sebepti Zelenovty aýdan ortalyǵy qylyp tańdaǵan. Keiin 1940 jyldary aýdan ortalyǵyn oblys ortalyǵyna bir taban jaqyndatý maqsatynda Peremetnyi aýylyna kóshirilgen eken.
Endi «zelenov» sózi qaidan shyqqan degen oryndy saýal týady. El aýzyndaǵy ańyzdarǵa sensek, joǵaryda aitqan Zelenov sovhozy sol kezderi jasyl jelekke kómkerilgen aýyl bolsa kerek. Soǵan bailanysty Keńes dáýirinde onyń ataýy «zelenyi», iaǵni «jasyl aýyl» degen maǵyna beredi eken. Al keiin qazaqylanyp atalǵanda «io» qarpi paidalanylmaǵandyqtan, «Zelenov» bolyp shyǵa kelgen. Burynǵy tarihyn bilmeitinder bul ataýdy belgili bir tulǵanyń arǵy tegi dep te túsinedi eken.
- Elbasymyz birer jyl buryn óziniń «Rýhani jańǵyrý:bolashaqqa baǵdar» baǵdarlamalyq maqalasyn jariialady. Sonyń nátijesinde halqymyz ótkenin saralap, joǵaltqanyn túgendeýde. Biylǵy jyly aýdan jastary aýdan ataýyn ózgertý týraly túiini sheshilmegen túiitkildi qaita qozǵady. Bul joly halyqtyń da, quzyrly mekemelerdiń de tarapynan qoldaý tapqandai. Aýdan ataýyn ózgertý týraly turǵyndardyń oi-pikirin bilý maqsatynda uiymdastyrylǵan jiynǵa 150-ge jýyq adam qatysty. Basqosýda minberge shyqqandar Zelenov aýdanynyń ataýyn «Báiterek» dep ózgertý týraly usynystaryn aitty. Árine, zal túgel qoldai ketti dep aitýdan aýlaqpyn. Biren-saran qarsy shyqqan turǵyndar aýdan ataýyn ózgertpeý kerektigi týraly dáiekti, tushymdy sebep aita almady. Tipti Logvinets Liýdmila esimdi aýyl turǵyny «Aýdan ataýynyń ózgerýinen shoshityn dáneńe de joq. Qyz bala boijetken soń turmys quryp, jarynyń tegin alary sózsiz. Ol bárimizdiń basymyzdan ótken jaǵdai. Basynda úirenise almaisyń. Keiin burynnan sol tekte siiaqty bolyp ketesiń» degen usynysyn aitty. Búginde aýdan turǵyndarynyń 90 paiyzǵa jýyǵy ataýdyń ózgergenin qoldap otyr. Al qarsylyq bildirip júrgender dálel-dáieksiz jaittardy syltaýratyp júr. Olar da aýdan ataýy ózgergen jaǵdaida qujattardy ózgertý kerek bolamyz, ol degeniń ár otbasy úshin qyp-qyzyl shyǵyn degen qate túsinik bar. Al ákimdik pen halyqqa qyzmet kórsetý ortalyq mamandary qujat aýystyrýda esh qiyndyq ta, qarjylai shyǵyn da bolmaityndyǵyn aityp álek. Aýdan ataýy aýysty eken dep tólqujattardy aýystyrýdyń qajettigi joq. Al «Báiterek» degen ataý óz basyma qatty unaidy. Báiterek- ejelgi tanym boiynsha jerdiń dál kindiginde ósetin, tamyry jerasty, dińi adam álemi, basy rýhtar mekeni bolyp tabylatyn kók tiregen alyp aǵash. Búginde bizdiń aýdanda 37 ulttyń ókilderi turady. Zaman talabyna sai aýdanymyzdyń ataýy ózgerip, jańa tynysy ashylyp, kóp ultty halyq sol báiterektiń saiasynda beibit te baqytty ǵumyr keshse eken deimin. Osy usynysymyz Úkimet tarapynan qoldaý taýyp, oń sheshimin tabady degen senimdemin,-dep qorytyndylady sózin Qadyrbai aqsaqal.
Jer-sý ataýy men aýdan-aýyldardy, kóshe ataýlaryn qazaqylandyrý eń aldymen eldikke, halqymyzdyń bolashaǵyna, keleshek urpaqqa aýadai qajet nárse. Bul – sana tárbiesiniń ózekti salasy, asa mańyzdy býyny. Sondyqtan da jer-sý, eldi-meken ataýyn qazaqylandyrý – memlekettik mańyzy bar kókeikesti másele. Bul baǵyttaǵy jumysty toqtatpaq túgili, eshqashan bosańsytýǵa bolmaidy. Biz jer-sýymyz ben eldi-mekenderimiz tolyqtai qazaqylanǵan elde ómir súrgende ǵana ózimizdiń táýelsiz eldiń azamaty ekenimizdi tolyqqandy sezine almaqpyz.
Nurbek ORAZAEV,
«Oral óńiri»
