ەلٸمٸز ەگەمەندٸك الىپ, ەڭسەمٸزدٸ تٸكتەگەننەن باستاپ وبلىس, قالا, اۋدان-اۋىلداردى, تٸپتٸ كٶشە اتاۋلارىن قايتا جاڭعىرتۋعا تىرىسىپ-اق كەلەمٸز. تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن قىزىل يمپەرييانىڭ قىپ-قىزىل بوياۋىمەن اتى ٶزگەرگەن قازاقتىڭ جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتادان بۇرىنعى قالپىنا كەلتٸرۋ, تاريحي-گەوگرافييالىق اتاۋىمەن قايتا اتاۋ — باستى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى.
بٸز «جەر تاريحى – ەل تاريحى» دەپ ەلدٸ-مەكەندەردٸڭ اتاۋلارىنا ەجەلدەن مەن بەرگەن حالىقپىز. پاتشالىق, ودان كەيٸنگٸ كەڭەستٸك وتارلاۋدىڭ ەكپٸنٸمەن بايىرعى حالىقپەن ەسەپتەسپەي, ٶزگەرتٸلگەن تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتارۋ تۋرالى ايتىلا باستاسا, بۇل جاڭالىققا قارسى شىعاتىنداردىڭ قاراسى كٶبەيەتٸنٸ دە اششى دا بولسا شىندىق.
دەي تۇرعانمەن, سوڭعى جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسى كٶلەمٸندەگٸ بٸرقاتار جەر-سۋ, اۋدان-اۋىلدار مەن كٶشەلەر اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا.
ٶتكەن قىركٷيەك ايىنىڭ سوڭىندا وبلىس ورتالىعىنا ٸرگەلەس ورنالاسقان زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ اتاۋى «بەيتەرەك» دەپ ٶزگەرەتٸن كٶرٸنەدٸ دەگەن حابار قالىڭ جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكٸزگەنٸ انىق. جاعىمدى جاڭالىققا تەك سول اۋداننىڭ تۇرعىندارى عانا ەمەس, بٷكٸل باتىسقازاقستاندىق اعايىن قۋاندى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. سول ٶڭٸردٸڭ جاستارى قوزعاعان ۇسىنىس ەۋەلٸ اۋدان جۇرتشىلىعى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. سونىمەن قاتار اۋداندىق تۇراقتى كوميسسييا مۇنى بٸر اۋىزدان قۋاتتاپ, زەلەنوۆ اۋدانى ەكٸمدٸگٸ مەن مەسليحاتى بٸرٸككەن قاۋلى مەن شەشٸم قابىلدادى. جاڭا باستامانى باتىس قازاقستان وبلىستىق مەسليحات دەپۋتاتتارى دا بٸر اۋىزدان قۋاتتاپ, ٷكٸمەت جانىنداعى ونوماستيكالىق كوميسسييانىڭ قاراۋىنا جٸبەرگەن بولاتىن.
جاقىندا جۇمىس ساپارىمەن زەلەنوۆ اۋدانىندا بولعانىمىزدا اۋىل بەلسەندٸلەرٸ مەن قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ اۋدان اتاۋىن ٶزگەرتۋ تۋرالى وي-پٸكٸرلەرٸن دە بٸلە كەلۋدٸ جٶن كٶردٸك.
-بۇل تەك بٷگٸنگٸ كٷنٸ قوزعالىپ وتىرعان تٷيٸتكٸل ەمەس. سوناۋ 2010 جىلى اۋدان ورتالىعىنداعى مەدەنيەت ٷيٸندە ٶتكەن حالىق جيىنىندا اۋدان اتاۋىن قازاقىلاۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلدى. سول كەزدە اۋدان اۋدان ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارى مەن ەربٸر اۋىلدىق وكرۋگتەن كەلگەندەر اۋدان اتاۋىن «بەيتەرەك» دەپ ٶزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستى بٸر اۋىزدان قولداعان بولاتىن. بٸراق سول جىلدارى جەر-سۋ اتاۋلارىن ٶزگەرۋگە جارييالانعان موراتورييگە بايلانىستى بۇل جۇمىس توقتاپ قالدى. 2015 جىلى بۇل مەسەلە قايتا قوزعالىپ, اۋدانعا قاراستى 22 اۋىلدىق وكرۋگتە جيىندار ٶتكٸزٸلٸپ, تۇرعىنداردىڭ ۇسىنىسى تىڭدالدى. اتالعان اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارى تٷگەلگە جۋىق اۋدان اتاۋىن ٶزگەرتۋگە كەلٸسٸمدەرٸن بەرگەن-دٸ. بٸراق ول جۇمىستىڭ دا سوڭى «سيىر قۇيىمشاقتانىپ» كەتتٸ,-دەيدٸ اۋداندىق قوعامدىق كەلٸسٸم كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى قادىرباي ابدۋشەۆ.
اۋىل اقساقالىنىڭ ايتۋىنشا, 1939 جىلى سول كەزدەگٸ كامەن اۋدانىن ەكٸگە بٶلۋدٸڭ نەتيجەسٸندە زەلەنوۆ اۋدانى قۇرىلعان. سول كەزەڭدە ٶز الدىنا بٶلٸنٸپ شىققان جاڭا اۋداننىڭ ورتالىعىن بەلگٸلەپ اتاۋىن قويۋ مەسەلەسٸ تۋىنداعان. ال زەلەنوۆ دەگەن سول كەزدەگٸ بٸر ماي زاۋىتى, ەكٸ كٸرپٸش زاۋىتى, ماشينا-تراكتور ستانتسيياسى بار ٸرٸ شارۋاشىلىق بولعان. سول سەبەپتٸ زەلەنوۆتى اۋدان ورتالىعى قىلىپ تاڭداعان. كەيٸن 1940 جىلدارى اۋدان ورتالىعىن وبلىس ورتالىعىنا بٸر تابان جاقىنداتۋ ماقساتىندا پەرەمەتنىي اۋىلىنا كٶشٸرٸلگەن ەكەن.
ەندٸ «زەلەنوۆ» سٶزٸ قايدان شىققان دەگەن ورىندى ساۋال تۋادى. ەل اۋزىنداعى اڭىزدارعا سەنسەك, جوعارىدا ايتقان زەلەنوۆ سوۆحوزى سول كەزدەرٸ جاسىل جەلەككە كٶمكەرٸلگەن اۋىل بولسا كەرەك. سوعان بايلانىستى كەڭەس دەۋٸرٸندە ونىڭ اتاۋى «زەلەنىي», ياعني «جاسىل اۋىل» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ ەكەن. ال كەيٸن قازاقىلانىپ اتالعاندا «يو» قارپٸ پايدالانىلماعاندىقتان, «زەلەنوۆ» بولىپ شىعا كەلگەن. بۇرىنعى تاريحىن بٸلمەيتٸندەر بۇل اتاۋدى بەلگٸلٸ بٸر تۇلعانىڭ ارعى تەگٸ دەپ تە تٷسٸنەدٸ ەكەن.
- ەلباسىمىز بٸرەر جىل بۇرىن ٶزٸنٸڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ:بولاشاققا باعدار» باعدارلامالىق ماقالاسىن جارييالادى. سونىڭ نەتيجەسٸندە حالقىمىز ٶتكەنٸن سارالاپ, جوعالتقانىن تٷگەندەۋدە. بيىلعى جىلى اۋدان جاستارى اۋدان اتاۋىن ٶزگەرتۋ تۋرالى تٷيٸنٸ شەشٸلمەگەن تٷيٸتكٸلدٸ قايتا قوزعادى. بۇل جولى حالىقتىڭ دا, قۇزىرلى مەكەمەلەردٸڭ دە تاراپىنان قولداۋ تاپقانداي. اۋدان اتاۋىن ٶزگەرتۋ تۋرالى تۇرعىنداردىڭ وي-پٸكٸرٸن بٸلۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان جيىنعا 150-گە جۋىق ادام قاتىستى. باسقوسۋدا مٸنبەرگە شىققاندار زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ اتاۋىن «بەيتەرەك» دەپ ٶزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىستارىن ايتتى. ەرينە, زال تٷگەل قولداي كەتتٸ دەپ ايتۋدان اۋلاقپىن. بٸرەن-ساران قارسى شىققان تۇرعىندار اۋدان اتاۋىن ٶزگەرتپەۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى دەيەكتٸ, تۇشىمدى سەبەپ ايتا المادى. تٸپتٸ لوگۆينەتس ليۋدميلا ەسٸمدٸ اۋىل تۇرعىنى «اۋدان اتاۋىنىڭ ٶزگەرۋٸنەن شوشيتىن دەنەڭە دە جوق. قىز بالا بويجەتكەن سوڭ تۇرمىس قۇرىپ, جارىنىڭ تەگٸن الارى سٶزسٸز. ول بەرٸمٸزدٸڭ باسىمىزدان ٶتكەن جاعداي. باسىندا ٷيرەنٸسە المايسىڭ. كەيٸن بۇرىننان سول تەكتە سيياقتى بولىپ كەتەسٸڭ» دەگەن ۇسىنىسىن ايتتى. بٷگٸندە اۋدان تۇرعىندارىنىڭ 90 پايىزعا جۋىعى اتاۋدىڭ ٶزگەرگەنٸن قولداپ وتىر. ال قارسىلىق بٸلدٸرٸپ جٷرگەندەر دەلەل-دەيەكسٸز جايتتاردى سىلتاۋراتىپ جٷر. ولار دا اۋدان اتاۋى ٶزگەرگەن جاعدايدا قۇجاتتاردى ٶزگەرتۋ كەرەك بولامىز, ول دەگەنٸڭ ەر وتباسى ٷشٸن قىپ-قىزىل شىعىن دەگەن قاتە تٷسٸنٸك بار. ال ەكٸمدٸك پەن حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىق ماماندارى قۇجات اۋىستىرۋدا ەش قيىندىق تا, قارجىلاي شىعىن دا بولمايتىندىعىن ايتىپ ەلەك. اۋدان اتاۋى اۋىستى ەكەن دەپ تٶلقۇجاتتاردى اۋىستىرۋدىڭ قاجەتتٸگٸ جوق. ال «بەيتەرەك» دەگەن اتاۋ ٶز باسىما قاتتى ۇنايدى. بەيتەرەك- ەجەلگٸ تانىم بويىنشا جەردٸڭ دەل كٸندٸگٸندە ٶسەتٸن, تامىرى جەراستى, دٸڭٸ ادام ەلەمٸ, باسى رۋحتار مەكەنٸ بولىپ تابىلاتىن كٶك تٸرەگەن الىپ اعاش. بٷگٸندە بٸزدٸڭ اۋداندا 37 ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ تۇرادى. زامان تالابىنا ساي اۋدانىمىزدىڭ اتاۋى ٶزگەرٸپ, جاڭا تىنىسى اشىلىپ, كٶپ ۇلتتى حالىق سول بەيتەرەكتٸڭ ساياسىندا بەيبٸت تە باقىتتى عۇمىر كەشسە ەكەن دەيمٸن. وسى ۇسىنىسىمىز ٷكٸمەت تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, وڭ شەشٸمٸن تابادى دەگەن سەنٸمدەمٸن,-دەپ قورىتىندىلادى سٶزٸن قادىرباي اقساقال.
جەر-سۋ اتاۋى مەن اۋدان-اۋىلداردى, كٶشە اتاۋلارىن قازاقىلاندىرۋ ەڭ الدىمەن ەلدٸككە, حالقىمىزدىڭ بولاشاعىنا, كەلەشەك ۇرپاققا اۋاداي قاجەت نەرسە. بۇل – سانا تەربيەسٸنٸڭ ٶزەكتٸ سالاسى, اسا ماڭىزدى بۋىنى. سوندىقتان دا جەر-سۋ, ەلدٸ-مەكەن اتاۋىن قازاقىلاندىرۋ – مەملەكەتتٸك ماڭىزى بار كٶكەيكەستٸ مەسەلە. بۇل باعىتتاعى جۇمىستى توقتاتپاق تٷگٸلٸ, ەشقاشان بوساڭسىتۋعا بولمايدى. بٸز جەر-سۋىمىز بەن ەلدٸ-مەكەندەرٸمٸز تولىقتاي قازاقىلانعان ەلدە ٶمٸر سٷرگەندە عانا ٶزٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ازاماتى ەكەنٸمٸزدٸ تولىققاندى سەزٸنە الماقپىز.
نۇربەك ورازاەۆ,
«ورال ٶڭٸرٸ»
