(Jýrnalistik folklordan).
Sonaý seksen birinshi jyly KazGÝ-diń jýrfagyna túsken bizge áigili besinshi jataqhananyń 502-shi bólmesi buiyrdy. Bul – besinshi qabattaǵy eń shetki bólme. Tarih fakýltetine tiesili altynshy jataqhanamen iyq tiresip turamyz. Shaǵyn eki bólmeli bes adamdyq sektsiia Turǵyndarynyń tórteýi – bizdiń kýrstyń jigitteri. Al besinshi orynǵa sol kezdegi úshinshi kýrstyń stýdenti, búgingi qazaq jýrnalistikasynyń maitalmany Nurtóre Júsip jaiǵasty. Aqyn Ertai Ashyqbaevtyń dál osy jataqhanada bir sektsiiada turǵan óziniń bes kýrstasy týraly «Biz degeniń – bulttan asar bes qyran, Kók aspanǵa myń sálem! Ýa, joiylsyn kóne dúrmek, eski uran, Oiana ber, tyń tirshilik, tumsa álem», – degen óleń joldary bar-dy. Sol Erekeń aitqandai, bizdiń bólmedegi osy qalam ustaǵan qyrandardyń qanaty bolmasa da, halaty bolýy ábden múmkin edi. Olai deitinim, óz basym ákeidiń aitýymen meditsina institýtyna baryp, baq synap, oqýǵa ilige almai, eki jyldan soń jýrfakqa ázer taban iliktirgen betim. Áńgimelese kelsek, bul bólmede menen de basqa biraz «dárigerler» bar siiaqty.
Máselen, Nurtóre Júsip bala kúninen hirýrg bolýdy armandapty. Mektepte oqyp júrgende otaqqa baryp, býynyna salqyn tigizip alyp, aýrýhanada biraz ýaqyt sarylyp jatqan. Sol kezde ol aq halattylardyń eren eńbegine erekshe tánti bolǵan. Erevan meditsina institýtynyń túlegi, hirýrg aǵasy Jákenge eliktep, dárigerlik oqýǵa túsýge niettengen. Segizinshi klastan soń Qyzylorda meditsina ýchilishesine tartyp ketkeli turǵanda kókesi jibermei qoiǵan. Qyzyq, bireýmizdi ákemiz dárigerdiń oqýyna zorlap jiberedi, bireýmizge tyiym salady... Óstip otyrǵanymyzda bólmemizden taǵy bir «dárigerdiń» tóbesi qyltidy. Ol – tili men jaǵyna súiengen taldyqorǵandyq óren Talǵat Batyrhan. Bunyń esil-derti pediatr bolý eken. Sol mamandyqqa umtylýynyń ózi qyzyq. Aldymen oǵan osy «pediatr» degen sóz qatty unaǵan. Búkil entsiklopediiany qarap, pediatrdyń balalar dárigeri ekenin bilgen soń odan ári qumartqan. Tipti ony ata-anasy Aqtóbeniń meditsina institýtyna oqýǵa aparatyn bolypty. Shamasy, sol jaqta bir jeń ushynan jalǵasqan tamyr-tanystary bolǵan da... Áitpese, irgesinde áigili dárigerlik institýt turǵanda jer jánnaty Jetisýdyń ulany jer túbindegi Aqtóbede ne joǵaltypty? Tek mektep bitirgen soń ǵana bul oiynan ainyp, jýrfakqa kelipti. Bir kúni ol «Men jalpy mynadai bolǵam», – dep tólqujatyndaǵy sýretin kórsetti. Sýrette bir kózi aiǵa, bir kózi saiǵa qaraǵan qitar bala tomsyraiyp tur. Áiteýir, der kezinde ota jasatyp, kózin qalpyna keltiripti. Sodan soń dárigerlikke umtylmai qaitedi?!
Osymen 502-niń dárigerlik korpýsy jasaqtalyp bitken shyǵar dep oilaǵanbyz. Sóitsek, «dárigerdiń» kókesi aramyzda júr eken. Otyz bes jasqa taiaǵanda KazGÝ-ge endi túsip jatqan Amanǵali Dairabaev jastaý kezinde Tselinograd memlekettik meditsina institýtynda oqypty. Biraq dáriger bolýdy onyń da mańdaiyna jazbapty. Túrli sebeptermen oqýyn aiaqtai almaǵan kórinedi. Jataqhanaǵa ony dáriger kýrstastary talai ret izdep kelgenine kýá bolǵanbyz.
Sonymen, aq halat buiyrmaǵan tórt «dáriger» 502-bólmeniń turǵynymyz. Besinshimiz Qutmaǵambet Qonysbai – dárigerlikke asa talpynbaǵanymen, solarǵa patsient bolýǵa taptyrmaityn jankeshti jigit. Áskerde júrgende órt sóndirýshiler jasaǵynda qyzmet etken. Sodan ba eken, sál biikke kóterilse, sekirip ketkendi jany qalaidy da turady. Onyń aldynda biraz ýaqyt bizben bólmeles bolǵan Meirambek Shildebaev ta solardyń soiynan. Meniń bul júrekti de bilekti, qaitpas ta qaisar, jany siri, eti tiri kýrstas aǵalarym basynan sóz asyrmaidy. Qandy qyrǵynǵa oilanbai kirip kete beredi. Sodan soń dárigerge patsient bolmaǵan nesi qalady? Osy bólmege kirip-shyqqandar shetimizden dáriger bolýǵa niettengen bizdi kórip, «Bul ózi 502-bólme de, álde 502-palata ma?», – dep kúbirlep-kúńkildep ketetin. Onyń ústine eptegen emshiligi bar Miýa Bainazar apam anda-sanda qatarymyzǵa qosylǵanda naǵyz sánimizge endi keletinbiz.
Aq halat buiyrmasa da, aqparattan ajy ramaǵan óńsheń sózýar «dárigerlerdiń» mekeni bolǵan soń ba, bul sektsiiada ara-tura densaýlyq máselesi qozǵalyp turady. Ásirese, Nurtóre Júsiptiń birge oqityn dostary Altynbek Sársenbaev pen Darhan Myńbai bólmege kelgen kezde áńgimemiz tolastamaidy. Birde bárimiz «dárigerligimiz» ustap, shipagerlik baianymyzdy armansyz aityp, bósip otyrǵanymyzda Altynbek ainaǵa qarap: «Tilim aǵaryńqyrap ketipti. Pýshkin kitaphanasyna baryp, entsiklopediia aqtaryp, qandai aýrýdyń belgisi ekenin bilý kerek eken», – degeni bar. Sol joly meditsina institýtynyń bosaǵasynan attaǵanymyz bar, attai jazdaǵanymyz bar, tórt «dáriger» melshiip úndemedik. Sebebi, áne-mine dep Máskeýge attanǵaly júrgen Altekeńniń tili neden aǵarǵanyn tap basyp aityp berýge eshqaisymyzdyń bilim-biligimiz jete qoimady.
Bizden qaiyr bolmasyn túsingen bolashaq qos ministr miyǵynan kúlip, shyǵyp bara jatty. Osy tustaǵy jýrfaktyń «dárigerleri» munymen shektelmeitin sekildi. Stýdentter kásipodaǵynyń basshysy, úshinshi kýrs stýdenti Batyrbek Sadyhanov oqýǵa medýchilisheden kelipti. «Bul bizdiń Anton Chehov qoi», – dep ázildeitin kýrstastary. Mektepti altyn medalmen bitirgen, sol jyldardyń ózinde oqyrmanǵa keń tanymal Beibit Saparalyǵa da Semeidiń meditsina institýtynyń dám-tuzy buiyra jazdapty. Eldiń úlkenderi sonda barǵanyn qup kórse de, qalamgerlikke shyndap bet burǵan qaisar ul óz betinen qaitpai, jýrfakqa kelgen. Kerisinshe, oǵan ádebiet dese ishken asyn jerge qoiatyn, esepsiz kóp kitap jinaǵan dáriger naǵashysy Serikhannyń yqpaly kóbirek bolǵan tárizdi. Keiinnen basqa bir óńirdegi medýchilisheni sátti aiaqtaǵan Riza Álmuqanova jýrfakqa tústi. Atyraýdaǵy juqpaly aýrýlar aýrýhanasynda úsh jyl jumys istep, naýqas balalarǵa únemi qan berip, «KSRO donory» atanǵan qyz qalamgerler ortasyna tez sińip ketti. Dárigerdiń oqýyn da, jýrnalistiń oqýyn da úzdik bitirgen Riza, árine, keiin adam emdeitin doktor bola qoiǵan joq. Onyń esesine ádebiettaný ǵylymymen shyndap shuǵyldanyp, filologiia ǵylymdarynyń doktory atandy. Bir kezdegi besinshi jataqhananyń turǵyny, osy kúngi tanymal pýblitsist, kásibi dárigerdiń uly Ǵabit Músirep te jolyn jalǵaǵandy táýir kóretin shipagerdiń otbasynan ázer degende táýelsizdik alyp, jýrnalistikanyń jelkenin kótergen. Jýrfaktyń taǵy bir erekshe «dárigeri» týraly aitýǵa tiispiz. Ol – búgingi júirik jýrnalist, kúili kásipker Qultas Dostan. Belgili qalamger Erkin Qydyr baiaǵyda stýdent kezinde «Abitýrient-81» naýqanynda Almaty meditsina institýtyna túsý úshin emtihan tapsyryp jatqan Qultas týraly «Ystyq kóńilder nege sýynady?» degen maqala jazǵan-dy. Sol kezde abitýrient bala dárigerlikke zorlyqpen kelgenin, óziniń esil-derti jýrfak ekenin aityp, zarlap qoia beripti. Aqyry, diktanttan elýden astam eleýli qate jiberip, oqýdan ońbai qulap, soǵan qatty qýanǵan Qultas keiin óz úiirin tapty. Besinshi jataqhananyń budan basqa da «dárigerleri» jetkilikti edi...
Meniń buiyrmaǵan «kýrstastarym»
(Jýrnalistik folklordan).
Biz mektep bitirgen jyly Qyzylordaǵa Almaty meditsina institýtynyń kóshpeli qabyldaý komissiiasy keldi. Óńkei bozbala men boijetken jappai qujat tapsyrdyq. Kún ystyq. Aqmeshittiń asfalti balaýyzdai bylqyldap tur. Medýchilisheniń ainadai jarqyraǵan ǵimaratynda eptep-septep emtihan tapsyryp jatyrmyn. Himiiadan ilekerlep ótkenimmen fizika aldyrmai qoidy. Omaqasa quladyq. Alǵashqy abitýrienttik naýqanym bolǵan soń, birge qujat tapsyrǵandardyń birqatary kádimgidei esimde qaldy. Bolatbek Baimahanov, Gúlsim Jákebaeva, Aidar Qarǵabaev, Smaǵul Zekeev degen talapkerlermen birge emtihan tapsyrdym. Bulardyń birazynyń keiingi taǵdyrlarynan da azdap habardarmyn.
Bolatbek Baimahanov sol jyly oqýǵa tústi. Keiin ol elimizge belgili bilikti dáriger atandy. Meditsina ǵylymdarynyń doktory, professor. Qazaqstan Ulttyq Ǵylym akademiiasynyń korrespondent-múshesi boldy. Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmalaryn basqardy, Almaty qalasyndaǵy №7 qalalyq klinikalyq aýrýhananyń bas dárigeri bolyp qyzmet istedi. Qazir A.Syzǵanov atyndaǵy Ulttyq hirýrgiialyq ǵylymi ortalyqtyń basqarma tóraǵasy. Ekeýmiz eki qalany mekendegendikten, qoian-qoltyq aralaspasaq ta, Bolatbek Bimendiulymen ara-tura telefonmen tildesip, aman-saýlyq surasyp turamyz. Aidar Qarǵabaevty abitýrienttik kezeńnen úsh jyl ótken soń Almatyda kórdim. KazGÝ-ge jańa túsken betim edi. Al ol bolsa, ábden ysylǵan, saqa stýdent. Oqý bitirgen soń ózi týyp-ósken Shieli aýdanynyń Báigequm stantsiiasyna qaityp oralyp, belgili tis dárigeri boldy. Keiinirek jańa zamanǵa beiimdelip, jeke klinikasyn ashty. Bir kezderi negizgi kásibinen aýlaqtap, aýyl ákimi de bolyp kórdi. Ana bir jyldary Qyzylordada qyzmet istegen tusta jolymyz túiisti. Al qalanyń irgesindegi Amangeldi aýylynyń qyzy Gúlsim Jákebaeva birer jyl keiin bolsa da medinstitýtqa taban iliktirgen siiaqty. Baspasóz materialdarynan baiqaýymsha, ol oblystyq narkologiialyq dispanserde qyzmet isteidi-aý deimin. Al Smaǵul Zekeevten eshqandai derek joq. Sóitip, meniń birge oqý buiyrmaǵan «kýrstastarymnyń» deni osylai el igiligine qyzmet etip júr. Sol jyldarda jurtty jappai dárigerlikke umtyldyratyn sebep kóp edi. Bul qoly jetkenniń ǵana igeretin asa mártebeli mamandyǵy boldy. Qazaq ziialylary balalarynyń meditsina institýtynda oqyǵanyn qup kóretin. Dárigerdiń mártebesi qashan da biik turatyn. Ol kezde «aq halatty abzal jan» degen jattandy tirkes qansha aitsań da jaýyr bolmaityn. Shynynda da, naǵyz abzal adamdar solar edi. Ásirese, ámbebap aýyl dárigeriniń bedeli ústem-di. Ol balany da súndetteidi, synyqty da salady, áieldi de bosandyrady. Aspandap ketken qan qysymyńdy da áp-sátte túsirip beredi. Terapevt te, hirýrg te, okýlist te, lor da, psiholog ta, narkolog ta, ginekolog ta bir ózi. Qysqasy, bir ózi – bir aýrýhana. Tipti kishigirim operatsiiany qinalmai jasai beredi. Sóite tura, osy ýaqytqa deiin aýyl dárigeriniń kesirinen bir adam zardap shegipti degendi estimeppiz. Sonyń bárin kózben kórip otyrǵan soń dáriger bolýǵa umtylmaǵanda qaitemiz?! Bul mamandyqqa qyzyǵýymyzdyń taǵy bir sebebi bar-dy. Ataqty rejisser Sháken Aimanovtyń jurt jappai kóretin «Bizdiń súiikti dáriger» filmindegi doktor Lavrovtyń beinesi de elikteýge turarlyq edi. Sebebi, ony tanymal adamdardyń bári jappai qurmetteidi. Onyń týǵan kúnine oidan-qyrdan jurt ózderi-aq aǵylyp keledi. Sol kisi sekildi biz de myqty dáriger bolsaq, týǵan kúnimizge áigili ártister Asanáli Áshimov, Quman Tastanbekov, Merýert Ótekeshova, Roza Rymbaeva bári biri qalmai keletin sekildi kórinetin. Árine, filmde Lavrov eshkimdi emdep qaryq qylmaidy. Onyń ústine ol – naýqas bitken saryjambas bolyp jatatyn aýrýhananyń emes, sáýletti sanatoriidiń bas dárigeri. Bul jerde kórikti kýrorttyń bas emshisiniń biik bedeli, jaily minezi dáripteledi. Eń bastysy, osy kinony kórgen soń «dáriger shynynda da qadirleýge laiyq mamandyq eken ǵoi» degen oi kelgen-di. Sóitip, dáriger bola almadyq. Úidegi úlkender armandaǵandai, medinstitýtty bitirip, elge oralyp, Qaratereń ýchaskelik aýrýhanasynyń bas dárigeri atanyp, aýyl basshylarymen (aýylnai, sharýashylyq jetekshisi, bas injener, bas esepshi, mektep direktory, kooperatsiia basshysy, t.b.) birge qonaqqa baryp, únemi «kontor-sostavtyń» qatarynda júrýdiń reti kelmedi. Aýrýhananyń ieligindegi bir jeńil, bir júk kóligin emin-erkin paidalanatyn aýyldyń kishigirim shonjary bolý «baqyty» buiyrmady. Diagnoz qoiyp, biýlleten jazýdyń ornyna maqala jazamyz dep elden shyǵandap kettik. «Bul dúniede adam emdeýden artyq óner bar ma?», – degen ákeidiń sózi qulaq túbinde jańǵyryp tursa da, shyǵarmashylyq ortanyń iirimine súńgidik. Bizden dáriger shyqpaǵan soń ákemiz ózimmen tete ósken inimdi ainaldyrýǵa kóshti. Bul bala da meditsina qyzmetkeri bolýǵa asa qulyqty emes edi. Ushaqtan basqa kólik qatynamaityn bizdiń Qaratereńde ushqysh bolý eń bir «modnyi» arman edi. Inim de qyńyrlyq kórsetip, suq saýsaǵymen áýeni nusqamai ma... Sonda ákei aitypty: «Ushqysh bolǵansha, shopyr bolsańshy. Shopyr bolsań, úiińe paidań tiedi. Eń bolmasa,kóligińmen otyn men shóp ákelesiń. Al samoletpen ne tasiyn dep ediń?». Aqyry, kóndi ol. Kodekspen birdei kókeniń sózin jerge tastai almady. Kóngeni bar bolsyn, «oqymaimyn» dep aýylǵa eki-úsh ret ylań salyp qaityp keldi. Shal aiǵaiǵa basyp, Aqtóbege qaita shyǵaryp salady. Sodan aqyry oralmady. Sol oqyǵannan mol oqydy. Ákeniń ámiri anaý-mynaý armandaryńnyń kedir-budyryn tegistep jiberetin siiaqty ǵoi.
Myna qyzyqty qarańyz. Bir kezde «Qatardaǵy dáriger bol», – deseń de, kirpidei jiyrylatyn bala áigili hirýrg-travmatologqa ainaldy. Qazir – elimizdegi eń iri áskeri aýrýhana basshylarynyń biri. Áskeri sheni – polkovnik. Sóitip, ol da ákei armandaǵandai, Qaratereń aýyldyq aýrýhanasynyń bas dárigeri bola almady. Esesine, bir emes, birneshe dáriger shyqty bizdiń shańyraqtan. Tipti tóńiregimizdi túgel aq halattylar basyp qaldy dese de bolǵandai. Dáriger ul, dáriger qyz, dáriger kelin, dáriger kúieý bala, dáriger qaiyn ata, dáriger ene...
Osylardyń ishinen sýyrylyp shyǵyp, qalamgerlikke erterek bet burǵanymyz da durys bolǵan shyǵar.
Stýdent atanyp, ainalamyzǵa zer salǵan kezde-aq, kánigi qalamgerlerdiń arasynda da dárigerlikke talasy bar jandardyń júrgenin ańǵardyq. Tipti birqatary meditsina salasynda talai jyl qyzmet istegen. Keibiri densaýlyq saqtaý máseleleri jóninde birneshe ǵylymi
eńbek jazǵan. Kezinde dáriger bolyp, adam emdep, keiin qalamgerlikke birjola bet burǵandar da, kerisinshe, aq halatyn tastamai, ensaýlyq kúzetinde júrip-aq jazýyn toqtatpaǵandar da barshylyq kórinedi. Ásirese, stýdent kezde bárimiz jappai jatqa aitatyn:
degen óleń joldaryn kórkem kestelegen Kúlásh Ahmetovanyń burynǵy meditsina qyzmetkeri bolyp shyǵýy bizge kádimgidei áser etti. «Osyndai názik jandy aqyn qyz jurttyń tánin aýyrtyp, qalai ǵana ýkol salady eken», – deitinbiz. Kúlásh apaiymyz da ákesiniń tilegimen Taraz medýchilishesine túsken. Ony bitirgen soń Úsharal mańyndaǵy tórtinshi bólimsheniń dárigerlik pýnktin basqarǵan. Bir jyl boiy búkil aýyldy emdegen. Biraq báribir aqyn qyzdyń yqylasy Alataý jaqtaǵy ádebi ortaǵa aýǵan da turǵan. Aqyry, medpýnktti ózge áriptesiniń qolyna tapsyryp, Almatyǵa attanǵan. Kúlásh apaidyń budan keiingi taǵdyry barshamyzǵa belgili. Memlekettik syilyqtyń laýreaty Kúlásh Ahmetova – búginde óz otbasynyń jeke shipageri. «Osy mamandyqqa jetelep ákelgen ákeme rizamyn», – deidi ol.
Bir kezde «Meditsina tilimen aitar bolsaq, naýqasty qozdyratyn ishki-syrtqy saldarlar ábden kóbeigen sátte, adamnyń aiyǵýy tym qiynǵa soǵady. Al sol indetten qulan-taza qutylamyz desek, onda aseptika, antiseptika amaldaryn aianbai qoldanýǵa tiis ekenbiz», – dep dárigerlik oi-tujyrymdaryn jazǵan qazaqtyń taǵy bir talantty aqyny Dúisenbek Qanatbaev Túrikmenstandaǵy Krasnovodsk medýchilishesin bitirip, feldsherlik qyzmet istegen. Jany taza, minezi jaily, óleńi kesteli Dúisekeńniń ámbebap dáriger bolyp, talai keselmen arpalysqany kóz aldyńa elestei qoimaidy. Syrshyl aqyn retindegi beinesi sanamyzǵa ábden sińgendikten shyǵar...
dep ádemi óleń órgen talantty aqyn qyz Maǵiza Qunapiiaqyzynyń Qytaida meditsina institýtyn bitirip, bes jyl dáriger bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmes. Qazaq qalamgerleriniń berekeli shańyraǵyna joǵary oqý ornyn bitirgen kásibi prozaikdárigerler de toptasty. Uzaq jyl meditsinalyq ǵylymi-zertteý mekemelerinde qyzmet istegen Sovethan Ǵabbasov eki salany da qatar meńgerdi. Densaýlyq saqtaý máseleleri jóninde «Qan júrisi – júrek tynysy», «Dáriger kelgenge deiingi kómek» sekildi birneshe ǵylymi eńbek jazdy. «Serper», «Názik sezim», «Káýsar» siiaqty roman-povesteri arqyly kórkem ádebietke de molynan olja saldy. Meditsina ǵylymdarynyń kandidaty, pedagogika ǵylymdarynyń doktory, professor. Kúni búginge deiin qoǵamdyq máni bar máselelerge ún qosyp qoiady. Taǵy bir dáriger-qalamger Qazaqstannyń halyq jazýshysy dárejesine deiin kóterildi. Ol – Almaty meditsina institýtynyń túlegi Ivan Shegolihin. Ivan Pavlovich qalamgerlikke bet burǵanǵa deiin sanitarlyq-epidemiologiialyq stantsiianyń dárigeri bolyp qyzmet istegen. "Defitsit», «Doljnostnye litsa», «Ne jaleiý, ne zový, ne plachý» romandarymen oqyrman qaýymǵa keń tanyldy.
Meditsina ǵylymdarynyń doktory Estóre Orazaqov «O dúnieden oralǵan jan»», «Dáriger joly», «Qaita soqqan júrek», «Dáriger paryzy» degen derekti dúnieler jazyp, bilikti dáriger ǵana emes, tanymal qalamger retinde de qurmetke bólendi. Bul salada biik dárejege jetip, Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý halyq komissary, Qazaqstan Ulttyq Ǵylym akademiiasynyń korrespondent-múshesi jáne KSRO Meditsina ǵylym akademiiasynyń korrespondent-múshesi bolǵan Ishanbai Qaraqulov «Qyryq suraq, «Qyz syry», «Syrlasý» atty taǵylymdyq kitaptar jazdy. Ishanbai aǵanyń aýyzsha ázil áńgimeleri de jurtshylyq arasyna keń taralǵan. 1945 jyly Irkýtsk meditsina institýtyn bitirgen Zeiin Shashkin bes jyl Býrabaidaǵy «Barmashy» sanatoriiinde otolaringologdáriger bolǵan. Jazýshynyń «Doktor Darhanov» atty romany barshaǵa belgili. Bul ádebietimizdiń tarihyndaǵy dárigerlerge arnalǵan tuńǵysh roman edi. Shyǵarma bastalǵan kezde bas keiipker Niiaz Darhanovtyń Shortandy kóliniń jaǵasynda oiǵa shomyp otyratyn sáti oqyrmannyń esinen shyǵa qoimaǵan bolar... Alash ardaqtysy Halel Dosmuhameduly jiyrmasynshy ǵasyrdyń alǵashqy jyldarynda-aq Sankt-Peterbýrgtiń imperatorlyq áskerimeditsinalyq akademiiasyn bitirgen. Onyń «Tamyr dári haqynda», «Juqpaly aýrýlar haqynda», «Sary kezik – súzek», «Oqýshynyń saýlyǵyn saqtaý», «Shýma qandai aýrý?» sekildi eńbekteri bar. Kórnekti qoǵam jáne memleket qairatkeri, shyǵystanýshy ǵalym Sanjar Asfendiiarov ta – Halelden soń atalǵan áskeri-meditsinalyq akademiiany tamamdaǵan túlekterdiń biri. Ol birinshi dúniejúzilik soǵysta dáriger bolǵan. Qazirgi Almaty meditsina ýniversitetiniń bir kezde Qaz ASSR Densaýlyq saqtaý halyq komissary, osy oqý ornynyń direktory bolǵan S.Asfendiiarovtyń atymen atalýy beker emes. Keiingi jiyrma-otyz jyldyń bederinde Sultanbek Eshmuhambetov, Ábdisabyr Ómeshuly, Saǵyndyq Ordabekov syndy dáriger-qalamgerlerboi kórsetti. «Saryaǵash» sanatoriiiniń taýsylmas qyzyqtary, sonda demalǵan tanymal tulǵalardyń hikaialary jóninde únemi oi tolǵaityn Aitbai Tásilov degen shipagerdi de bilemiz.
Syr boiy qalamgerleriniń ishinde Amangeldi Sýhanberliev degen dáriger bar. Ol sonaý stýdent kezinen túrli basylymdarǵa tynbai maqala jazyp keledi. Áriptesteri: «Ábekeń «Qazaqstannyń qurmetti jýrnalisi» ataǵyn «Qazaqstannyń qurmetti dárigeri» ataǵynan (ondai ataq joq ekenin bile tura) buryn aldy ǵoi», – dep qaljyńdaidy. Soǵan qaraǵanda, onyń da qandaýyrynan góri qalamyna baq kóbirek qonǵan siiaqty...
(Jýrnalistik folklordan).
Álem ádebietinde de qolynaqalam ustaǵan dárigerler jetkilikti. Áigili «Gargantiýa men Pantagriýeldiń» avtory Fransýa Rable meditsina ǵylymynyń doktory bolǵan desedi. Ol óziniń jeke shyǵarmashylyǵyna ǵana emes, qalyń eldiń densaýlyǵyna da qatty alańdapty. Ataqty kóripkel ári aqyn Mishel Nostradamýs IX Karldyń leib-medigi (sarai dárigeri) bolyp qyzmet istepti. Sóitip, talai ulyqtyń deniqarnynyń saý bolýyna shipager shaiyrdyń septigi tigen. Nemistiń uly aqyny, dramatýrg Fridrih Shillerdiń mamandyǵy – áskeri dáriger. Ol bútindei bir polkti emdegen. Sherlok Holms sekildi qaitalanbas ǵajaiyp keiipkerdi ómirge ákelgen aǵylshyn jazýshysy Artýr Konan-Doil Edinbýrg ýniversitetiniń meditsina fakýltetin bitirgen. Keiin meditsinadan doktorlyq qorǵaǵan. Qurt aýrýyn emdeý salasynda aitarlyqtai ańalyq ashqan. Soǵys kezinde maidan hirýrgi bolǵan. Taǵy bir aǵylshyn jazýshysy, dramatýrg Somerset Moem de dárigerler sanatynan. Irland jazýshysy Djeims Djois ta meditsinamen shyndap ainalysqan. Aq qaǵazdan nesibe tergen basqa da biraz qalamger-dárigerlerdi atai keteiik. «Orys tiliniń túsindirme sózdiginiń» avtory Vladimir Dal, álemdik ádebiettiń klassikteri Anton Chehov, Mihail Býlgakov, Dmitrii Mamin-Sibiriak, tanymal orys jazýshylary Viktor Veresaev, Vasilii Aksionov, «Adam-amfibiianyń» («Qos mekendi adam») avtory, ataqty fantast Sergei Beliaev, iýmorist-jazýshy Arkadii Arkanov, aqyn ári kompozitor Aleksandr Rozenbaým... Bul tizimdi ári qarai jalǵastyra berýge bolady.
Endi ózgeni qoia turyp, óz elimizge oralaiyq. Jasy ulǵaiǵanǵa deiin shipagerlerge kóp júgine qoimaǵan Jambyl atamyz «Densaýlyq maidanynda balalarym, Árdaiym oryndańdar el tilegin», – dep, dárigerler sezine quttyqtaý joldaǵan. Sondyqtan Jákemniń osy óleńiniń maqal-mátel ispettes úzindilerin elimizdiń birqatar emdeý mekemeleri mańdaishasyna jazyp qoiady. Birde «Almaty aqshamy» gazetinen «Jan qorǵany – dárigerler» degen án mátinin kózim shalyp qaldy. Ánniń avtory – qazaqtyń talantty qyzy, tanymal aqyn, ánshi-kompozitor Elena Ábdihalyqova. Al sózin jazǵan kim deisiz ǵoi? Dáriger-hirýrg Bolatbek Baimahanov. Almatynyń bas transplantology. Meniń bir kezdegi buiyrmaǵan «kýrstasym». Uiqasy shymyr, oiy anyq, táp-táýir óleń. Bul án búginde megapolis dárigerleriniń gimnine ainalǵan kórinedi. Endeshe, dárigerler arasynda taǵy bir qalamger júr. Bizdiń súiikti dárigerdiń naǵyz ózi. Júregin jyr tolqytqan shyǵarmashyl shipager jurtqa unamaýshy ma edi?! Muqaǵali aqyn myna bir óleńin osy Bolatbek sekildi sóz qadirin túsinetin dárigerlerge arnap jazǵan shyǵar:
Ómirdiń qubylystaryn tereń taldaityn arqaly aqynnyń, naq sol sáttegi parasatty patsienttiń poeziiasy dárigerdiń ózin maidai eritedi. Em-domnyń bárinen jerip, taǵdyrǵa moiynsunǵan adamnyń júreginen shyqqan janaiqaiy bar bul óleńde. Soǵan qaramastan,
– dep eńsesin tiktep, kóńilin kóterip, ózin kúigelektikten aýlaq ustaidy.
Al Aleksandr Blok nebári jiyrma úsh jasynda kárilik kep qalǵandai kúizelip, arǵy-bergi dúnieniń tylsymynan syr aýlap, sanalyǵa súiinip, kespirsizge kúiinip jazǵan óleńinde:
Komý poverit? S kem miritsia?
Vrachi, poety i popy...
Ah esli b mog ia naýchitsia
Bessmertnoi poshlosti tolpy! – depti.
Ol da tirshilikte taǵdyry toǵysatyn úsh adamnyń biri retinde dárigerdi tilge tiek etedi. Osylaisha dárigerler aqyndardyń ómirinde ǵana emes, óleńinde de erekshe kórinis baiqatady. Áitse de, sol dárigerlik kásipti ózi igergen qalamgerlerdiń bailam-baiyptamalarynyń jóni bólek. Shyǵarmashylyqtyń siqyryn taldaýǵa kelgende «Roman jazýdyń úsh tásili bar. Ókinishke qarai, ony eshkim de bilmeidi», – dep aitaryn astarlap, ózgesheleý oi qorytqan Somerset Moem shipagerliktiń bar qupiiasyn jetik meńgergen. Londondaǵy meditsina mektebinde oqyǵan kezinde aýrýhanada únemi hirýrgterdiń janynda júrip, kóp nárse úirengen jazýshy sol tájiribesi keiin «Lambetten shyqqan Liza» degen romanynda kádege asqany týraly jazdy.
Sherhan Murtazanyń «Dárigerdiń úshinshi qarýy» degen áńgimesi bar. Bul shyǵarmaǵa sonaý Ábý Áli Ibn Sina dáýirinen tamyr tartatyn «Dárigerdiń úsh qarýy bar: qandaýyr, shóp jáne sóz» degen qanatty qaǵida túrtki bolǵan. Arqanyń aq borany uitqyp turǵan qaharly qystyń bir kúninde aýyq-aýyq kassaǵa kelip: «Kóktoǵaiǵa samolet qashan ushady?», – dep suraityn Áshim degen dáriger Syrǵa degen kelinshekti shynaiy kóńilimen, ystyq yqylasymen emdeidi. Qaterli naýqasqa shaldyqqan jandy jyly sózimen jigerlendiredi. Sheraǵańnyń birinshi jaqtan baiandaityn keiipkeri ádepkide «Osynyń ózi aqyn emes pe eken?», – dep bul dárigerdiń de syrtqy sipatynan shyǵarmashylyqtyń bolmysyn izdeidi.
Akademik Kamal Ormantaev birde meni bir joldasyna «Aiqyn» gazetiniń bas dárigeri», – dep tanystyrǵany bar. Miynyń qatparqatparyna deiin meditsina uǵymdary uialap qalǵan ardaqty aǵamyzdyń aýzyna «bas redaktor» degennen góri «bas dáriger» degen sóz burynyraq túsedi. Bas dáriger de, jas dáriger de adamnyń tánin ǵana emes, janyn da emdeýge tiis. Búgingi qolyna qalam ustaǵandardyń birazy shipagerlikke taban tiregende dárimen de, sózben de emdeitin naǵyz «bizdiń súiikti dáriger» bolar ma edi, kim biledi...
Jazýshy Qýandyq Túmenbai «Kózildirik baýy salbyraǵan Anton Pavlovich (Chehov) áýeli dáriger, sosyn jazýshy bolyp tarihta qaldy.
Pyshaq pen qalamdy qolyna qatar ustaǵan kirpiiaz adamdy kórgendei bolam. Ol ekeýine de adal...», – dep jazdy. Árine, qalamgerdiń bári birdei Chehov bola almas. Shipagerlik pen shyǵarmashylyqty, shynaiylyq pen sheberlikti ushtastyrý qaidan ońai bolsyn?!
Biraq aq halatty aq paraqqa aiyrbastaǵandar qai mamandyqty qalasa da adal atqaratyn sekildi kórinedi bizge..
Baýyrjan OMARULY
