Qazaqstan Respýblikasy Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baibek myrzaǵa qazaqtyń qarapaiym azamaty, jazýshy, atbegi, «Uly Dala Qyrandary» halyqtyq qozǵalysynyń jetekshileriniń biri Sádibek Túgeldiń ásem qala, arý qala Almaty shaharynda arsyzdyqqa jol bermeý týraly
AMANATY
Qurmetti Baýyrjan Qydyrǵaliuly!
Qazaqta túsi jylydan túńilme degen ulaǵatty uǵymy bar. Ózińmen 2007 jyly Astana qalasyndaǵy «Qazanat» ippodromynyń saltanatty ashylýyna úsh kún qalǵanda kezdestim. Siz, ol kezde QR Prezidenti protokol bóliminiń meńgerýshisi bolatynsyz. «Barlyq kórsetilimderdi kórsetýge, bul jerde 18 minýt qana ýaqyt beriledi» - degen Sizdiń sózińizge men, «olai bolmaidy, tek, úsh báigege - 45 minýt, kókparǵa 50 minýt, atbegiler sherýine - 15 minýt, djigitovka ónerine - 25 minýt, keremet sáigúlikter baiqaýyna - 20 minýt, qalǵandaryna 30 minýt qajet»- dep jarystyń hronometrajyna orai kelispeitinimdi ashyq bildirdim. Janymdaǵylar ne aitarlaryn bilmei únsiz túr. «Siz men aitarymdy aittym, endi boldy degendei isharamen» esigi ashaq turǵan kólikke otyryp júre kettińiz. «Biz, ne bolyp ketti ózi, esil eńbegimiz esh boldy ma, bir jyl daiyndalǵan, elimizdegi eń úlken ippodromnyń tusaýkeser toiyna bar joǵy on segiz minýt berilgeni nesi» dep ań-tań bop turǵanbyz. Sol sátte, Siz, otyrǵan máshine 20-30 metrdei jer júrip baryp, kilt toqtady. Siz, odan shyǵyp bizdiń qasymyzǵa keldińiz. « Jigitter, Sizder merekeni qalai kórsete alasyzdar, soǵan bailanysty bolady ǵoi. Sáttilik tileimin»-dedińiz aqjarqyn júzińizben bizdiń qolymyzdy alyp. Osy bir ǵana is-qimylyńyzǵa, bir ǵana jyly sózińizge bizder, uiymdastyrýshylar alqasy shynyn aitý kerek jadyrap qaldyq. Sol joly at sportynyń merekesi óte joǵaryda ótkizilinip, búkil jankúierlerdiń kóńilinen shyqty. El riza boldy. Elbasy jarystyń sońyna deiin boldy. Bul jerdegi aitarym, Sizdiń qazirgi qazaq sheneýnikterine tán órkókirektikke, menmendikke salynbai inilik izettilik, tárbie kórgendik kórsetkenińiz júregimizge uialap qaldy. Jolyń ashyq bolsyn, baýyrym! Ósip, órkendei ber!
Endi negizgi máselege kósheiin. Halyq ózi syilaityn basshyǵa AMANAT aitady. Meniń Amanatym- Siz basqaryp otyrǵan, bárimiz ósip-óngen, arý qala, sulý qala, tarihi shahar, mádeni shahar ALMATYNY arsyzdyqtan tazartý bolyp tabylady.
Ol qaidan shyqty deisiz ǵoi. Elimizdiń nómir birinshi únqaǵazy sanalatyn «Vremia» gazetinde belgili qazaqstandyq jýrnalist qaryndasymyz Madina Aiymbetovanyń: «Zachem vy, malchiki? Kto-to pytaetsia prikleit k Kazahstaný iarlyk vtorogo Tailanda. Statia v indiiskom internet-izdanii, nazvavshaia nashý straný novym tsentrom mirovogo seks-týrizma, stala povodom dlia razbiratelstva na diplomaticheskom ýrovne. Bangkok –eto proshloe. Seichas-Almaty». Indiiskie mýjchiny teper tolpami stekaiýtsia v Kazahstan. Joǵaryda aitylǵan osy atyshýly maqalasynyń jazylý sebebin, Úndi eliniń aty máshhúr blogeri Shahkar Abidi bylai túsindiredi::-«Qazaqstanǵa jáne Almaty qalasyna tán óte jaman, las, kir, masqara «jańa úrdisti» dóp baiqaǵan óz eliniń mamandarynyń pikirine jáne Amerika Qurama Shtattary dipmissiiasynyń 2012 jyldyń qorytyndysyna arnalǵan esebindegi Almaty qalasyn áielder men jasóspirim qyzdardyń seks-trafiginiń bastaýshysy jáne tranzittik ortalyǵy retinde kórsetýi». Bizge, qazaq qoǵamyna budan artyq qandai «prigovor» kerek? Jel bolmasa shóptiń basy qimyldamaidy ǵoi.
Atap aitarym, bul problemany talqylaýda biz taqyr-taiań emespiz. Osy suraqqa at ústi kele salǵanymyz joq. Jyldar boiy, jinaǵan, tergen tájiribemiz bar.1995 jyly «Biz qaida baramyz» atty qazaq televideniiasynda baǵdarlama uiymdastyrdyq. Ol kezde qazaq televiziiasynyń direktory Ádilbek Taýasarov al, televidenie men radio korporatsiiasynyń tóraǵasy Áshirbek Kópeev bolatyn. Osy baǵdarlamanyń negizinde 1995 jyldyń sońǵy ailarynda «Qazaqtyń qyzyna qyryq úiden tyiym»- atty telehabar ekranǵa shyqty. Bul baǵdarlama sol kezde qoǵamda úlken rezonans týdyrdy. Jer jerde talqylaýlar boldy. Osy máselege orai meniń maqalam «Jas alash» gazetinde jáne «Kaz pravda» t.b. buqaralyq aqparat quraldarynda jariialandy.
Biz sol atyshýly tele baǵdarlamamyzda: «kapitalizatsiia, privatizatsiia, ekonomika dep júrip, ulttyq rýhymyzdan, ar-uiattan arylyp, kúlkimizdi jinap ala almai qalyp júrmelik, Qazaqstan ekinshi «Tailand» bolyp ketpesin otandastar!» dep janaiqaiymyzdy aitqan bolatynbyz.
Onyń ústine, sońǵy jyldary «Las týrizmdi elimizge keltirmeiik?», «Ardy saqtaiyq, halqym?», «Biz qaida baramyz?!», «Áset Isekeshevke Ashyq hat», «Baqytsyz qazaq qyzdary. Olar kimder?», «Ar daǵdarysy», «Ar suraǵynda aldymyzda jar, artymyzda -quz tur»- atty jáne taǵy da basqa problemalyq janaiqai maqalalardy daiyndap, buqaralyq aqparat quraldarynda, álýmettik jelilerde jaryqqa shyǵardym. Qozǵalystyń atynan «25» atty erekshe Baǵdarlama daiyndadyq.
21 jyl buryn «Qazaqtyń qyzyna qyryq úiden tyiym» atty telehabardy jaryqqa shyǵarýdaǵy bizdiń oiymyz, osy jiirkenishti qubylystyń jaiylyp, tamyryn tereńge salyp bara jatqanyn qoǵamǵa eskertip, jetkizip, aýyr da bolsa ashyq shyndyqty shyryldap aityp, beleń alyp bara jatqan ultymyzǵa jat jaman úrdistiń aldyn alý edi.
Sol úlken rezonans týdyrǵan habardyń materialdaryn qazir aqtaryp, qarap otyrsam 1995 jyly resmi túrde Almaty qalasynda tirkelgen 180 józekshe áielder bolǵan eken. Sonyń 60-sy qazaqtyń qyzdary bolypty. Bul habar, baǵdarlama kórermender aldynda keń taraǵanymen tiisti memlekettik ministrlikter, memlekettik ákimdikter, memlekettik uiymdar men biznes qurylymdarynyń tarapynan qoldaý tappady. Qazaq qoǵamy da selqostyq tanytty. Sodan beri týra 21 jyl ýaqyt ótti. Tek, bir Almaty qalasynda tirkelgen 180 jezókshelerdiń sany bul kúni 10 000 jetip otyr. Sonda, jaman júristirilerdiń qatary 55 esege artyp otyr. Sonymen qatar, depýtattardyń aitýynsha Almaty qalasynda 20 gei klýbtar, 40 tan astap neshe túrli jyn-oinaq mekemeler kúndiz-túni jumys isteidi.
Onyń kesirinen, rýhaniiatymyzdyń ósýi kesheýildep, ulttyq tálim-tárbiemiz, ar-ojdan máseleleri umyt qaldy. Jastardy jaman, kir, las joldarǵa salatyn keshender boi kóterip, ar-uiatty joǵaltty. Sonyń naǵyz dálelderiniń biri de biregeii Almaty qalasynyń «eń saýnasy» kóp qalaǵa ainalýy der edim. Al, ol keshender shyntaýytyn aitqanda, ar-namysty umytyp, dúnie-qońyz jinaýǵa qunyqqan «biznesmender» men «kásipkerlerdiń», «keibir quqyq qorǵaýshylardyń» kúrep las aqsha tabatyn, «bordel-sekshanalaryna», «jyn-oinaq» saýnalaryna ainalyp ketti. Bul ne degen sumdyq? Bul ne degen biznes?
Biz osydan eki-úsh jyldary buryn osy Almaty qalasynyń Almaly aýdanynda qansha saýna baryn eseptetik. Bir Almaly aýdanynda 100-den asa saýna bar eken. Sonda Almatynyń barlyq jeti aýdanynda jeti júz kúndiz -túni jumys isteitin «SAÝNA- 24» ter bar. Ashyǵyn aitqanda, bul «SAÝNA-24» ter-naǵyz «bordelder», las oryndar. Olardy qarapaiym halyqtar: -«sekshanalar», «bordelder», «jyn-oinaqtar»-dep dóp ataidy, aitady. Onyń ústine, arsyzdyqqa boilaǵan «qonaqúiler», «túngi klýbtar», «haýyzdar men hamamdar», «geisha klýbtar», «túngi barlar men monshalar», «las týrizmniń qanat jaiýy» jáne taǵy basqalary. Las týrizmniń arqasynda bizge óte jaman las ataý tańylyp otyr. Buny estigennen, kórgennen ólgen artyq dep sanaimyn. Biz bai elmiz dep jar salamyz. Búkil álem mazaqtap seks týrizmniń otany Qazaqstan, al seks týrizmniń astanasy – Almaty qalasy dese namysy bar qazaq ólmegende ne isteý kerek. Ádilin ózińiz aityńyz, biz nege osyndai kúige jettik??? Dál osy jaǵdaida bailyq nege kerek, barlyq nege kerek ? Ashyǵyn aitaiyq osy jaǵdai meni jáne ulttyń bolashaǵyna nemquraidy qaramaityn azamattardy qatty alańdatyp otyr. Logikaǵa salsaq seks-týrizm ekonomikasy nashar, namysy taptalǵan, ar-uiaty az elde ǵana oryn alady emes pe? Bizde ultqa, jastarǵa joǵary adamgershilik rýhta tálim-tárbie beretin ideologiia joq. Arsyzdyqtyń beleń alýy - ideologiianyń álsireýinde der edim. Bizde ekonomika bar da, ideologiia joq. Ideologiia joq jerde, «ar-namys», «ar-uiat», «ar- ojdan» joq bolady, jastar rýhani azǵyndyqqa ushyraidy. Qazaqtyń eki myń jyldyq tarihynda qazaq áielderiniń arasynda buryn sońdy kóshede, dalada tánin satatyn jezókshelik bolǵan emes. Ol bizge 20 - ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary kapitalizmmen birge keldi. Bir sózben túiindegende, Almaty qalasy seks indýstriiasy shyrqap damyǵan shaitani shaharǵa ainalyp barady. Bul degenińiz- qoǵamnyń álsizdenýin, arsyzdyqtyń batpaǵyna batýyn, jamandyq jat qubylystardyń shyrqap ósýin, ar-uiattan jurdai bolýymyzdy dáleldeitin fakt. Osy úrdis jaqsy ma jaman ba? Árine, óte jaman. Osy saýnalardyń kóbi rýhani azǵyndyq, jeńil júristilerdiń mekenine ainalǵan. Osynyń bárin oilap, zerdeden ótkizsek, tóbe shashymyz tik turady. Júregimiz aýyryp, namysymyz qainaidy.
Biz qaida baramyz? Nege osyndai kúige jettik?
Ardy bárinen joǵary ustaǵan ata-babalarymyz: «Malym janymnyń sadaǵasy, janym-ARYMNYŃ sadaǵasy. Malsyz bolsań da arsyz bolma; árli bolǵansha – arly bol; aryńdy jeme, baryńdy je; ar jazasy bar jazadan aýyr; er jigit eliniń uly, namysynyń quly» dep ómir súrgen, ólmes ósiet qaldyrǵan.
Bizdiń Memlekettik Án Uranymyzda «Namysyn bermegen qazaǵym myqty ǵoi!» degen qanatty sózder taiǵa tańba basqandai jazylǵan. Onyń ústinede musylmandyǵymyz da bar.
Qurmetti Baýyrjan Qydyrǵaliuly!
Sizge joldanyp otyrǵan AMANAT: -«Kúndelikti ómirdegi jastar arasynda qalyptasqan jantúrshigerlik arsyzdyqtardyń kóbeiýine tosqaýyl qoiý, ult namysyn qorlaityn keleńsiz jáiitterdi boldyrmaý, Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń týǵan Otanymyz - Qazaqstan Respýblikasyn álemdegi damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosýymyz qajet degen Strategiiasyna azamattyq ún qosý» maqsatynda dúniege keldi.
Al shynynda, bizdiń qalalardaǵy týrizm – las týrizmge ainalyp, ulttyń qasiretine, qaiǵysyna ainalyp, bizdiń eldi álemge masqaralaýda. Atalarymyz: -«Meshkeý degen jaman at» dese, mynaý iarlyk tipti onan million ese sumdyq kleimo bolyp tur. Osyny túsinetin sát keldi.
Orystarda mynadai qanatty sóz bar:-«IMIDJ vse, ostalnoe nichto!».
Bolashaq urpaqtarymyzdyń, nemere, shóberelerimizdiń jaǵdaiyn oilasaq osyndai namysqa kir keltiretin, ulttyń aryna daq túsiretin soraqylyqtardy boldyrmaiyq, kúreseiik, aldyn alaiyq! Tózip otyra berýge bolmaidy. Urpaq keshirmeidi, ata-baba rýhy keshirmeidi.
Osy oryn alǵan keleńsiz jaǵdailardy muqiiat talqylap, zerttep, taldap Sizge AMANAT retinde 7-usynys joldap otyrmyn:
Birinshiden: Almaty qalasynyń jarqyn bolashyǵy men rýhani tazalyǵy úshin «sekshana» atanyp, qaptap ketken 700-den asa «saýna-haýyzdardy», «túngi klýbtardy», «gei, geisha» klýbtardy, basqada «jynoinaqtardy», «bordelderdi» kúshpen osy 2016 jyldyń aiaǵyna deiin jabý.
Olardyń orynyna jiyrma tórt saǵat jumys isteitin «Kitaphana-24» ter, «patriot jastar daiyndaityn klýbtar», « rýhaniiat ortalyqtaryn», «Ar-namys», «Ar-ojdan» uiymdaryn kóptep ashýdy usynamyn.
Ekinshiden: «Ar-Ojdan máseleleri» atty 2016-2030 jyldarǵa arnalǵan Almaty qalalyq Baǵdarlamasyn qabyldaý qajet dep sanaimyn.
Úshinshiden: Osy «Ar-Ojdan» Baǵdarlamasynyń negizinde jezókshelerdi, geilerdi, geishelerdi, nashaqorlardy qatań jazaǵa tartý. Olardy bas bostandyqtarynan aiyryp, qoǵamnan alastatý.
Tórtinshiden: Almaty qalasynda «AR-OJDAN» atty politsiia tobyn qurý.
Besinshiden: Almaty qalasyna «las týrizmdi» kirgizýge múldem jol bermeý.
Altynshydan: Almaty qalasy boiynsha, jastardyń, balalardyń tálim-tárbiesine aldymen otbasynda, sosyn balalar baqshasynda, mektepte, barlyq oqý oryndarynda, uiymdarda, kásiporyndarda birinshi kezekte kóńil bólý. Barlyq oqý oryndarynda, barlyq mekemelerde «Ar-Ojdan» sabaqtaryn ótkizý.
Jetinshiden: Qazaq «Qyzǵa –qyryq úiden tyiym» dep beker aitpaǵan. «Qyzdyń namysy - eldiń namysy». Qyzdyń namysy taptalsa, eldiń namysy oiran bolady emes pe? Almaty shaharynda turatyn qyzdardyń tálim-tárbiesine basa nazar aýdaryp, olardy aqyly okýdan qutqarý;.
Qurmetti Baýyrjan Qydyrǵaliuly!
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini tómendegidei: -«Qala ekonomikasy ońalar. Qorshaǵan orta ekologiiasy túzeler. Oǵan memleket qaltasynan qyrýar qarjy bólinýde. Al, ulttyq rýhani ekologiiamyz, jastarymyzdyń Ar, Ojdan, Namys, ulttyq tálim-tárbieleri keri ketýdiń ústinde. Osy saýaldardy men, 2012 jyly QR Prezidenti janyndaǵy «Telekommýnikatsiialar qyzmeti ortalyǵynda» baspasóz máslihatyn ótkizgen sol kezdegi qala basshysy Esimov myrzaǵa ulttyq qundylyqtarǵa arnalǵan ǵylymi-tanymdyq «Qazanat» jýrnalynyń atynan joldaǵan bolatynmyn. Sol jýrnalistik suraqtyń stenogramdyq mátini bylai bolatyn:-«Qurmetti Ahmetjan Smaǵululy! Myna kezek kúttirmeitin ashy suraqqa Sizdiń kóńilińizdi buryp, oǵan tushymdy jaýap alaiyn degen nietpen mikrofonǵa kelip turmyn. Siz, óz sózińizde Elbasynyń tapsyrmasymen Almaty qalasynda oryn alǵan ekologiialyq problemalardy joiýǵa arnalǵan úlken baǵdarlamanyń jasalǵanyn, ony júzege asyrýǵa baǵyttalǵan buryn sońdy bolmaǵan milliondaǵan dollar kóleminde qarjy bólingenin jaqsy habarladyńyz. Sóz joq, qorshaǵan orta ekologisy tazalanady, ekonomika ońalady. Meniń aitarym, Almaty qalasynda rýhani ekologiiamyz, rýhani-adamgershilik jumystarymyz, Ar-Ojdan, Ar-Namys máseleleri umytylǵan. Onyń ornyna, osy bárimiz jaqsy kóretin Almaty qalasynda, jastardy taza joldan adastyratyn jyn-oinaq, shaitani oryndar aram shóptei qaptap ketti. Sózim dáleldi bolý úshin myna faktini aitsam da bolady. Belinskii kóshesiniń boiynda ornalasqan jastarymyzǵa ulttyq rýhani-patriottyq tárbie bere alatyn ippodromnyń jumys istemei turǵanyna 2 jyl boldy. Eshqandai at jarystary, báigeler ótpeidi. Qazir, tipti jabylýdyń, jeke bizneske satylýdyń aldynda tur. Osy jaǵdaida Siz basqaratyn Almaty qalasynda sońǵy eki-úsh jyldyń júzinde 20 gei, gesha klýbtarmen 40 shaqqty kúndiz -túni jumys jasaityn «jyn-oinaq» shaitani mekemeler ashylǵan. Nege olarǵa jol bersizder? Esimovtyń jaýaby: -«Sáke, suraǵyńyz durys.Ásirese, ippodromǵa bailanysty. Bul saýalmen kelisemin. Ippodromnyń jabylmaýyna kúsh salamyn. Qalalyq park baǵdarlamasy arqyly saqtap qalýǵa bolady. Tiisti shara qoldanamyz. Al, geilerge kelsek jaǵdai solai. Jastar tárbiesi aqsap tur» Ádilin aitý kerek, sol joly Esimov meniń usynysymnyń negizinde ippodromdy jabylýdan saqtap qaldy. Al, arsyzdyqpen kúreste álsizdik tanytty.
Meniń aitarym, qurmetti Baýyrjan Qydyrǵaliuly, Ar máselesinde aldymyzda -jar, artymyzda – quz tur! Endi keshiksek múldem qurimyz. Sharalar qoldanbasaq, naqty jumystar atqarmasaq Siz basqaratyn Almaty qalasy búkil álemge masqara bolyp, jýsań ketpeiten, qyrsań joiylmaityn, shapsań túspeitin eń jaman las atqa ie bolady. Qudai odan saqtasyn. Surarym, Almatyny arsyzdyqtan tazartyńyz?! Sizge senemin!
Qurmetpen, «Uly Dala Qyrandary» respýblikalyq qoǵamdyq
mádeni-áleýmettik qozǵalystyń teń tóraǵasy,
QR Eńbek sińirgen qairatkeri, jazýshy
Sádibek Túgel.
12 tamyz 2016 jyl. Almaty qalasy.
Ult portaly
