Rýǵa, jerge bóliný basty derti bolǵan qazaqtyń asqynyp kele jatqan biteý jarasy – dinge degen túrli kózqarasynda bolyp tur. Dini dúnietanymy o bastan qalyptasqan ata-baba jolynan jerip, óz Otanynyń «qaiyrymdy qala turǵyny» bolýdan bas tartqandardyń qazaq arasynda kóbeie túsýi – kóńildi alańdatady. Kezinde «Qazaq» gazetinde basylǵan «Sýrat kofehanasyndaǵy» din talasyn bastan keship otyrǵan búgingi jurttyń árqaisysy ózimbilemdikke salynyp, din jolyn óz betinshe qabyldai bergeniniń aqyry nege aparyp soǵatynyn qolyndaǵy qarýyn óz baýyryna shimirikpei kezengen lańkesterdiń lańynan baiqadyq. Bul ataýdy ielengenderdiń jáne órimdei jas jigitter ekenin baǵamdaǵan tusta táýelsiz el retinde júrip ótken jiyrma bes jylda tárbie, ásirese, dini tanym máselesinde kei qadamymyzdyń burys bolǵanyn moiyndamasqa amalyń joq. Tutas el retinde dini qaýipsizdigimizdiń qai tusynan jańylystyq eken degen suraqtyń eń aldymen til ushyna oralýy – zańdy bolar.
Din, dástúrli Islam men qazaqy dini tanym tóńireginde bas múfti Erjan qajy Malǵajyulymen suhbatymyzda qazaq arasynda alańkóńil týdyryp otyrǵan saýaldardyń birqataryna jaýap alýǵa tyrysqan edik…
– Shyǵys halqynyń izettiligi, meiirimi, bilimi kezinde ǵulamalarymyzdyń minezderi arqyly baiqalatyn edi. Ahmet Riza, Naýan haziret, Áppaq ishan siiaqty qairatkerlerdiń qataryn toltyratyn din adamdaryn Múftiiat bul kúnderi daiyndai ala ma?
– Asa qamqor, erekshe Meiirimdi Allanyń atymen bastaimyn!
Egemendik alǵanymyzǵa jiyrma bes jyl boldy. Siz aitqandai úlken din ǵulamalaryn tárbielep shyǵarý úshin jiyrma bes jyl ýaqyt degenińiz óte az. Bul, birinshiden. Ekinshiden, Keńes Odaǵy kezinde adam sanasyna sińirgen bir minez – dindi, dinge bet burǵan adamdy jaqyn tartpaý.Sonyń saldary bolar, tipti, keibir aǵalarymyz túsinbeýshilikten: «Biz tym dindar bolyp aldyq, jastarymyz meshitke baratyn boldy», – degendei sózderdi aragidik aityp qalady. Keiir adamdarda dinge degen osyndai salqyn kózqaras bar. Iaǵni din adamy qanshalyqty ǵulama bolyp tursa da, kezinde oǵan aitarlyqtai kóńil bólinbedi. Sebebi, Keńes ideologiiasy din adamynyń sózine toqtar burynǵy mentalitetimizdi, bolmysymyzdy ózgertýge tyrysty. Úshinshiden, Keńes ókimeti kezinde din salasyn tar qyspaqqa aldy. Din jolyn qýǵan nebir ǵulamalardy sottap, ólim jazasyna kesti. Dini ádebietterdiń kópshiligin órtedi. Din jolyna túskenderdiń ózderin bylai qoiyp, otbasyn, tuqym-tuqiianyna deiin toz-tozyn shyǵardy. Jalǵastyq úzilgen býynnyń ornyn birden toltyra almaitynymyz belgili ǵoi. Dini ilim qazaq topyraǵynda Keńes biligi kezinde birjolata toqyrady. Bul ýaqytta ata-ájelerimiz din amaldaryn ǵana saqtap qaldy. Aqsaqaldarymyzdyń, ájelerimizdiń keibiri bes ýaqyt namazyn oqyp, arasynda orazasyn ustap júrdi. Biraq dini ǵylym, ilimdi eshkim damytpady. Tamyryn tereńnen tartqan, dástúrli medreseler jappai jabyldy. Ahmet Riza, Naýan haziret siiaqty iri din ǵalymdarynyń áli de shyqpai jatqanynyń kelesi bir sebebi de – osy. Ózińiz bilesiz, Naýan haziret óz zamanynda qoǵamdyq jumyspen de ainalysqan adam. Iaǵni din máselesinde ǵana emes, ózge de qoǵamdyq-saiasi taqyryptarda da óz pikirin ashyq bildirgen jan. Naýan haziret Kókshetaý óńirinde halyqqa aǵartý jumysyn júrgizdi, halyqty birlikke shaqyrdy. Shoqyndyrý saiasaty júrgende qarsy shyǵyp, toqtatqan adamnyń biri.
Qazir, Qudaiǵa shúkir, toǵyz medresemiz, eki qarilar daiyndaityn mektebimiz, imamdardyń institýty, «Nur-Múbarak» ýniversiteti bar. Burynǵymen salystyrǵanda áldeqaida myqty ǵalymdarymyz shyǵyp keledi. «Nur-Múbarak» ýniversitetiniń doktorantýrasyn bitirgender doktorlyǵyn qorǵap, din ǵalymdarynyń qataryn kóbeitip jatyr. Bilikti, bilimdi, teolog professorlarymyz da bar. Jáne qazaqtyń qari balalaryn tárbieledik. Osydan on-on bes jyl buryn taraýih namazy úshin Mysyrdan, Túrkiiadan qarilar aldyrtatyn edik. Qudaiǵa shúkir, búgin taraýih namazy úshin shetelderden qarilar aldyrýǵa zárý emespiz. Qazaqstandaǵy qarilar sany 300-den asty. Bul da jiyrma bes jyldaǵy jetken jetistigimiz deýge bolady.
Imam tek meshittiń ishinde otyra bermei, eldi birlikke, tatýlyqqa shaqyratyn tulǵa ekenin halyq birte-birte moiyndap keledi. Imamdar jaqsylyqta da, jamandyqta da halyqtyń arasynda júretinin elimiz aqyryndap túsinip keledi.
Al ózińiz aitqandai, úlken din ǵulamalaryn tárbielep shyǵarý úshin bizge áli biraz ýaqyt kerek.
– Naýan haziret bolsyn, basqa din ǵulamalary bar – ýaqytynda qoǵammen etene aralasqanyn ózińiz de aittyńyz, tarihi derekter de sony dáleldeidi. Qazirgi bizdiń jas imamdar qoǵammen aralasýǵa daiyn dep oilaisyz ba?
– Imam-moldalardyń bilimin udaiy jetildirip otyrý – bizdiń basty nazarymyzda. Óitkeni, búgingi din qyzmetkeri zamannyń aǵysynan, ýaqyttyń talaptarynan áste qalys qalmaýy tiis. Ýaqytpen úndesip, únemi ózderin damytyp, jetildirip, dini hám zaiyrly bilimmen sýsyndap otyrýdy talap etemiz. Eki jyldyń kóleminde imamdarymyzdyń 80 paiyzyn qaita attestatsiiadan ótkizip, bilim deńgeiin anyqtadyq. 2015 jyly Elordamyz Astanada ótken I respýblikalyq imamdar forýmynda «Búgingi imamnyń kelbeti», «Din qyzmetkeriniń etikasy» atty tarihi qujat qabyldadyq. Bul qujattardyń maqsaty – HHI ǵasyrǵa laiyq imamdar tobyn daiyndaý. Qoǵamda din qyzmetkeriniń bedeli men yqpalyn arttyrý. «HHI ǵasyr imamy» degen joba aiasynda jerjerlerde din qyzmetkerleri arasynda intellektýaldy saiystar uiymdastyryldy. «Qazirgi zamannyń úzdik 500 aǵartýshy imamy» atty jobany da qolǵa aldyq. Maqsatymyz – imamdardyń qazirgi qabileti men bilimin odan ári damytý, úzdik aǵartýshy din qyzmetkerlerin igi jumystarǵa jumyldyrý.
Imamdar halyqty sózimen de uiyta bilýi úshin Imamdardy daiyndaityn institýtta dini pándermen qosa, «sheshendik óner» pánin engizip, qazaq aqyn-jyraýlarynyń óleńderin jattap júrsin degen tapsyrma berip jatyrmyz. Oǵan qosa, keiingi ýaqytta qaiyrymdylyq sharalaryn kóbirek uiymdastyryp, Qurban ait, Oraza aittarda meshittiń ainalasynda qazaq úiin tigip, qazaqtyń ulttyq oiyndaryn oinatamyz. Jalpy, osyndai aǵartý-saýyqtyq sharalardyń barlyǵy da imamdardyń halyqpen etene aralasýyna múmkindik jasaidy degen oidamyz. Halyqpen aralasa alǵan imam ulttyń qoǵamdyq ómirinen de syrt qalmaq emes.
– Qazaq uǵymynda qazaq qalamgerleri qalamyndaǵy molda beinesi árqily. Siz aitqandai, olardyń beinesi, bálkim, solai bolýyna Keńes ókimeti kezindegi ideologiia áser etken shyǵar. Desek te, qazir qoǵam ózgerdi emes pe? Al qazaqtyń ótkenindegi molda beinesiniń qandai bolǵanyn elep-ekshei alamyz ba?
– Qai qoǵamda bolsyn, qazaq moldalary, din bilgirleri el ishinde úlken bedelge ie boldy. Keshegi qazaq dalasynda ótken ishandar, ahýndar, din ǵulamalary halyqty izgilikke bastaýda úlken rol atqardy. Qazaq handarynyń keńesshisi bolǵan keshegi Buqar, Úmbetei jyraýlar shariǵat negizinde aqyl-keńesterin aityp, jurtty imandylyqqa, birlikke uiytty. Imam-moldalar qoǵamdyq is-sharalar men jumystarda, el basqarýda óte belsendi boldy. Ókimet din adamynyń osyndai yqpalynan qoryqty.
Esińizde bolsa, Keńes ókimeti tusynda tsenzýra bar edi. Basqany bylai qoiǵannyń ózinde, «Abai joly» epopeiasy qanshama súzgi, elekten ótip baryp, oqyrman nazaryna usynylǵan. Bul tsenzýra, ásirese, qazaqtyń dini dúnietanymy týraly áńgimelerge jany qas bolǵanyn aityp jatý artyq shyǵar. Sol tustaǵy qazaqtyń barlyq qalamgeri de «zamanyna qarai tazy bop shaldy». Sondyqtan din adamyn qairatker retinde kórsete almady. Sol kezdegi jazýshylarymyz imamdardy, dinimizdi «basqasha» qyrynan kórsetýleriniń bir syry osy dep oilaimyn.
– Búgingi zaman basqa ǵoi. Moldalardyń qazirgi beinesin ádebiette qalyptastyrý úshin aqyn-jazýshylarmen yntymaqtasý máselesin oilastyra aldyńyzdar ma?
– Imamnyń tulǵasy týraly aitqanda, din adamynyń kezinde qazaq ádebietiniń damýyna airyqsha úles qosqanyn, áli de qosyp jatqanyn sóz etýimiz kerek dep oilaimyn. Alash ardaqtysy Ahań, Ahmet Baitursynuly bir sózinde bylai degen eken: «Qazaqtyń óleńdi sózdi súietin minezin bilip, dindi halyqqa moldalar óleńmen úiretken. Din sharttaryn, shariǵat buiryqtaryn óleńdi hikaia, óleńdi áńgime túrinde aityp, halyqtyń qulaǵyna sińirip, kóńilderine qondyrǵan».
Moldalar dindi kórkem sózben úgittegen. Sebebi, óleń sóz arqyly kirgen iman kókeide jattalyp, júrekte uzaq saqtalatyn edi.
Árine, bizdiń zamanymyzdyń imamynyń, moldasynyń beinesin búgingi ádebietten kórgimiz keledi. Aqyn bolsyn, jazýshy bolsyn, olardyń árqaisysynyń óz álemi bar. Olar qalamdaryna qýat bergen tylsym kúshti – Haqty moiyndaidy. Búginginiń aqyny, ne jazýshysy din taqyrybyna qalam terbegisi kelse, dindi qaralamaitynyn bilemiz. Sebebi, jany názik, sezimtal qaýym Qudai baryn ózderi de sezedi.
Dini basqarma qalamger qaýymmen etene aralasyp, igi jobalardy júzege asyryp keledi. Ózim aqyn-jazýshy aǵalarymmen jii júzdesip, dóńgelek ústel basynda aqyl-keńesterin alyp otyramyz. Biz dinge úles qosyp, imandylyq jolynda erekshe eńbek etip júrgen qalamgerlerge, óner adamdaryna qajylyqqa tegin joldama berip otyramyz. Maqsatymyz – qoǵamda yqpaly bar tulǵalar arqyly asyl dinmizdi keńinen nasihattaý. Aqyndar arasynda músháira uiymdastyrý – bizdiń jyl saiynǵy dástúrli sharamyzǵa ainalǵan.
– Suraqty naqtyraq qoisam deimin.HH ǵasyr basyndaǵy ádebiettiń kópshiliginde «álipbidi» oqytqan birinde qatal, kelesisinde bilimdi, keibirinde dúmshe molda beineleri kóz aldymyzǵa elesteidi. Búgingi ádebi kórkem shyǵarmalarda, kinoda óz zamanymyzdyń moldasynyń beinesi ashylǵan dep aita alasyz ba?
– Dál búgingi ádebi shyǵarmalarda molda beinesi tolyq ashyldy dep aita almaimyn. Bizdi qýantatyny – baiaǵydai dindi jamandaý, moldany qaralaý sipaty joq. Jas aqyn-jazýshylardan úmit kútemiz. Óitkeni, olar jańa tolqyn. Meniń jazǵanym bireýge unamai qalady-aý dep joǵaryǵa jaltańdamaityn, qoryqsa Qudaidan ǵana qorqatyn, sózge bergen sertinen ainymaityn jastarǵa senemiz. Jazýshylarymyz, aqyndarymyz el arasyna din taratyp júrgen imamnyń beinesin halyqqa shynaiy jetkizse degimiz keledi. Óitkeni, imamnyń beinesi halyqqa ádebiet arqyly jetse, imam men halyqtyń arasy burynǵydan da jaqyndai túserine senimimiz mol.
– Ýaǵyzdarynda qazaqtyń ulttyq múddesin, táýelsizdigin eskere bermeitin, esesine shariǵatty ǵana ustaný keregin árkez aityp qalatyn din ókilderi týraly ne aitasyz?
– Din jolyna shynymen bet burǵan adam egemendigimiz ben táýelsizdigimizdi qurmetteýi kerek. Nege deseńiz, dini erkindikke táýelsizdigimiz arqyly jettik. Keńes ýaǵynda elimizde alpys segiz-aq meshit boldy. Derbes dini basqarmamyz da joq edi, Ózbekstandaǵy Musylmandar odaǵyna qaraitynbyz. Búgingi tańda elimizde 2500-den asa meshitimiz, derbes Dini basqarmamyz bar. Sondyqtan táýelsizdikpen birge kelgen dini erkindigimizdi baǵalaityn árbir musylman birinshi kezekte egemendigimizge de úlken qurmetpen qaraýy tiis.
Halyq naqylynda: «Otan qadirine jetpegen óz qadirine jetpeidi», – degen danalyq oi qalǵan.
Allaǵa sansyz shúkir, Otanymyz bar. Jaratýshy Iemizdiń bergen syiyn, Táýelsizdiktiń qadirin túsine bilýimiz qajet. Asyldinimiz Islamda bes nárseni: Otanyńdy, dinińdi, uiatyńdy, janyńdy, dúnieńdi qyzǵyshtai qorǵaý – saliqaly hám saýapty amal, izgi is ekenin aitady.
– Osy kúni din ustaný men dástúr ustanýdyń arajigi ajyrap ketkendei. Qazaqy dúnietanym – Islam qundylyqtaryna áýelden qaishy emes edi. Endeshe, dinde júrgen keibir jastardyń dástúrdi moiyndamaýynyń sebebi nede?
– 2013 jyly «Din men dástúr» degen kitap shyǵardyq. Qazaqtyń salt-dástúrleriniń barlyǵynyń shariǵat boiynsha quptarlyq is ekenin hadistermen dáleldep kórsettik. Ata-babamyzdyń salt-dástúri shariǵatta da bar eken ǵoi dep qatty qýanǵandar kóp boldy. Bizdiń din men dástúr bite qainasyp, birigip ketken. Keńes ókimeti dinge tyiym salǵanymen, kópshilik dinniń amaldaryn ulttyq dástúrimiz retinde ustanyp qalǵan. Bul dástúrimiz dep dindi óltirmei búgingi kúnge jetkizgen. Sondyqtan shariǵatymyz ben dástúrimizdi bólejara qaraýǵa bolmaidy. «Din men dástúr» kitabyna adamnyń dúniege kelýinen ómirden ótkenine deiingi salttarymyzdyń bárin engizdik. Máselen, tusaýkeser – shariǵatta maquldanatyn amal. Ol duǵanyń bir túri. Ádette tusaýdy kimge kestiremiz – bedeldi, kemeńger adamdy tańdaimyz. Bul – bala bolashaqta sol adamǵa uqsasa eken deitin amali duǵa, ol shariǵatqa qaishy emes. Biz shyn musylmandy mynaý – dindar, mynaý – dástúrshil dep bólmeimiz. Dinimizdi dástúrli din dep aitatynymyz da sondyqtan.
«Bizdiń ata-babamyz dindi bilmegen. Din bizge 1990 jyldary kelgen» degendi aitatyndar da bar. Olar dástúrli dinimizdi moiyndamaityn, basqa aǵymda júrgender. Bular qazaqtyń betasharyn haram deidi. Kelinniń ata-enesine sálem salýyn quptamaidy. Shyntýaityna kelsek, salt-dástúr degen tárbie ǵoi. Al Islam qoǵamdy tárbieleý úshin kelgen din. Kelin túsken sátten kimdi syilaý kerek – betasharda tálim retinde aitady. Sálem salý – úlgenge qurmet, kishige – izettiń bir túri. Qazaqtyń otbasy institýty osyndai salt-dástúr, jón-joralǵylardy saqtaǵandyǵynan ǵana aman saqtalǵan. Bizdiń ony «dinge qaishy, ustanymǵa jat» dep aitýǵa qaqymyz joq. Qaitalap aitaiyn, dástúr – shariǵatqa qaishy emes. Qaishy deitinder dástúrli dindi túsinbeitinder. Árine, dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar. Ol – basqa áńgime.
– Búgingi moldalar, din adamdary qazaqtyń qunarly tilin biledi, igergen dep aita alasyz ba? Olai deitinimiz, arab, parsy, t.b. Shyǵys tilderinen aýdarylǵan dini kitaptardyń tili, mazmuny keide kóńilimizden shyqpai jatady. Múftiiat kitaptardy dini saraptamadan ótkizetinin estimiz, ol kitaptardaǵy qazaq tili normalary saqtala ma?
– Keibir qazaqsha jazylǵan kitaptarda olqylyqtar oryn alǵan shyǵar. Kósh júre túzeledi. Bizde arnaiy saraptama ortalyǵy bar. Onda ózimizdiń ýniversitetterimizde qazaq tili men ádebieti fakýltetin bitirgen teolog mamandarymyz jumys isteidi. Múftiiattan shyǵatyn kitaptardyń mátinin sol eki maman arnaiy tekserip otyrady.
– Osydan eki jyl buryn «Qazaq ádebietinde» «týyldy» degen sózge qatysty Bekbolat Ádetovtiń syni pikiri jariialandy. Kúni keshe ǵana «Jas Alash» gazeti de Muhtar Maǵaýinniń kólemdi maqalasynda «týyldy» degen sózge qatysty arnaiy pikiri berildi. Iaǵni qazaqta «týyldy» degen sóz joq. Quranda Allaǵa qatysty «Ol týylmady da týmady» degen sóz bar. Dál osy sózdi Ybyrai Altynsarin «Ol eshkimnen týǵan joq, Ony eshkim týmady» dep aýdarǵan eken. Bul biz kórsetken bir ǵana sózge bailanysty pikir. Qurannyń ózin taza qazaqsha normada qaitadan aýdarý máselesi qolǵa alynyp jatyr ma?
– Qurandy jaqynda ǵana qaita aýdaryp shyqtyq. Onyń biri – QMDB-nyń Ýaǵyznasihat bóliminiń basshysy, ǵylym doktory Ershat Ońǵarov degen azamat. Ekinshisi – ál-Azhar ýniversitetiniń arab fakýltetin jáne Qyzylorda Pedagogikalyq institýtynyń qazaq tili men ádebieti fakýltetin bitirgen Sábit Ibadýllaev.
Siz aitqan máseleni áli de jetildiremiz. Biz Qurandy aýdarǵanda ondaǵy sózderdiń shariǵattaǵy maǵynasy ózgermeýine kóp kóńil bólemiz.
– Qazaqtyń arǵy-bergi tarihyna kóz jiberseńiz, sózge sert bergen jandardyń kóbi Qudai jolyn, imandylyqty nasihattaǵany belgili. Alaida, búgingi kúni ata-baba jolynan jerip, óz nanymdarynda jańa memleket – Islam halifatyn quramyz degen saǵymǵa erip, syrtqa ketip jatqan jastarymyzdyń sanasyn ýlaǵan kimder? Biz olardy tárbieleýde, ásirese, dini saýatyn ashýda qai tustan qatelestik?
– Egemendik alǵan kezde elimizde meshitter salyna bastady. Adamdar meshitterge baryp, namazy men Quranyn oqyp júre beredi dep oiladyq. Jastar meshitterge baryp, tek namaz, Quran oqýdy ǵana mise tutpaityn dárejege jetti. Olar ózderin mazalaǵan kóptegen dini saýaldardyń jaýabyn bilgisi keldi. Sóitti de, dini oqý oryndaryn izdep, Arab elderine ketti. Ol jaqtan úirengenderin Qazaqstanǵa alyp keldi. Sóitti de, Qazaqstanǵa oralyp, balalardy óz bilgeninshe oqyta bastady. Jastardyń, jasóspirimderdiń dini baǵytbaǵdaryn basqa arnaǵa buryp jatyrsyńdar, munyńa tyiym salamyz demedik. Sebebi, arnaiy zań joq edi. Al shet eldiń dini ádebietimen muzdai qarýlanǵandar úi-úiden shaǵyn medreseler ashyp alyp, jastardy radikaldy ideiaǵa elitti. Naǵyz zań – Quranda. Memlekettiń zańyna baǵynsań – shirk dedi. Bular, Din týraly zań qabyldanǵan 2011 jylǵa deiin osylai eminerkin kósildi.
Al qazir jastarymyzdyń radikaldy dinniń jeteginde ketkeniniń sebebin izdegen tusta oǵan imamdar kináli dei salady. Bul imamnyń ǵana jumysy emes. Biz radikaldy toptarǵa zań júzinde tyiym salyp, imamdardyń jumys jasaýyna jaǵdai jasaýymyz kerek.
– Jastar imamnyń aitqanynan góri radikaldy toptardyń kósemine bas shulǵtyndai ol toptardyń ýaǵyzynyń qandai artyqshylyǵy bar?
– Jastardy ózińiz bilesiz, ne nárseden de erekshelenip turǵysy keledi. Ne nárseni de jańasha, ózdiginshe jasaǵysy kelip turady. Mine, sondai jastarǵa, mynaý seniń óz jolyń degendi kórsetip bere qoiady. Namazdy kópshilik bylai oqysa, sen oqityn durys namaz – mynaý dep, dástúrli dinnen alshaqtata bastaidy. Birtindep kele, Qurannan artyq qandai zań bar deisiń degendi taǵy aityp, memleketten oqshaýlaidy. Adamdar arasyndaǵy meiirim, izgilik degen ne – bastysy Allanyń meiirimine bólenseń boldy dep qoǵamnan da bólektei túsedi. Aqyldan buryn sezimi alǵa shyǵyp turatyn jastar túptiń túbinde arbaýǵa qalai túskenin bilmei de qalady.
– Jastardyń betin beri qaratýǵa QMDB tarapynan qandai umtylys bar, onyń dáleli mynaý dep aita alasyz ba?
– Ondai toptardyń jeteginde ketken jastarmen jeke-jeke kezdesemiz. Byltyr 500-den astam adam raiynan qaitty. Aty-jónderi, telefondaryna deiin kórsetip, «bizdiń baǵyt durys emes eken» dedi.
Qazir túrmede otyrǵandarǵa da úgit-nasihat júrgizetin arnaiy imamdar tobyn jasaqtadyq.
Jalpy, jastardy teris aǵymǵa eliktiretinderdi de jaýapkershilikke tartatyn arnaiy bap engizetin Zań kerek, eshkim jaýapqa tartylmaityn bolsa, olardyń jumysyna da eshkim tyiym sala almaidy ǵoi. Keibir óńirlerde imamdar óziniń aýdandarynda qai jerde, qai adam teris úgit júrgizip jatqanyn biledi. Tiisti jerge habarlaidy. Olardyń qolynda zań joq bolǵannan keiin eshkimdi jazaǵa tarta almaidy.
– Qazir qoǵamda zań júzinde salafizmge tyiym salý kerek degen pikir aitylýda…
– Qazaqstanda dástúrli din – Islam, Ábý Hanifa mázhaby, Matýridi aqidasy. Mine, biz osyny ustanýymyz kerek. Osyny ustanbasa – radikaldy nemese jat aǵym bolyp eseptelýi tiis.
Bul zań dindi tyimaidy. Dindi qubyjyq etip kórsetip jatqan adamdardy tiiady.
Mine, osyndai sharalardy birtindep qolǵa alsaq, ol aǵymdar da toqtar edi. Mysaly, osydan birneshe jyl buryn «Tabliǵ jamaǵatqa» qarsy zań shyqty. Olar birden tyiyldy. Áitpegende, meshitterde erteden keshke deiin dóńgelenip alyp, imamnyń aitqanyn tyńdamai, qulaqtaryna qulaqqaptaryn kiip alyp, óz ustazdarynyń aitqanyn tyńdap otyratyn. Meshitten shyǵaryp jiberseń – biraz ýaqyttan soń qaita jinalyp alady. Solar týraly zań qalai shyqty, ózderi joq boldy. Imamnyń mindeti – halyqpen etene jumys isteý. Bizdiń mindetimiz – meshitke kelgen adamdy imandylyqqa, sabyrǵa, meiirimge, izgilikke, baýyrmaldyqqa shaqyrý. Jastar nekesiz qalmaýy kerek, janaza shyǵarylmai qalmaýy kerek.
– Aqtóbedegi dini radikaldardyń bas kóterýi birinshi ret emes. Ol jaqtaǵy dini kóńil-kúidiń ár alýandylyǵyna kim jaýapty? Kúni keshe lańkestik dep at bergen jaǵdaiǵa «jaýapty» delingen dini radikaldardyń jas shamasyna qarasańyz, barlyǵynyń derlik órimdei jas ekenin baǵamdaisyz. Jastyq qyzyq qýyp, jar súiip, ómirdiń eń shýaqty sátterin bastan ótkerýi tiis jasynda bárinen baz keship, beibit kúnde qoldaryna qarý alǵyzǵan ne kúsh, nendei nasihat? Biz jastarymyzdy dini baǵytta tárbieleýde qai tustan kem tústik?
– Radikaldy toptar ádebietteriniń barlyǵy – Alla jolynda ózin sheiit qylý jaiynda. Alla jolynda sheiit bolǵandardy o dúniede Hor qyzdary kútedi. Al bul dúnie shaitani dúnie, shaitannyń zańy ústemdik etetin memlekette ómir súrýdiń qajettiligi joq. Radikaldy toptardyń ádebietinde Otandy, ata-anany, balany, áieldi súiý, qurmetteý týraly lám-mim demeidi. Balańa durys tárbie berseń, Alla Taǵala o dúniede basyńa táj kigizetini týraly aitylmaidy. Olar myna dúnieni las dúnie deidi. Osyndai jaittar qaitalanyp aityla bergennen soń, jastar bul ideiaǵa tez senedi. Jas adam myna ómir men virýaldy ómirdi ajyrata almai qalady. Olar ózderi jasap alǵan o dúniege oisha ketip qalady. Osyndai baǵytta teris tárbie berip, jastardy eki-úsh aida lańkeske ainaldyra salýǵa bolady.
– Naqty ózimiz «lańkes» dep at bergen jastar týraly aityp ótsek. Siz bilesiz be, áleýmettik jelilerde keibireýler Aqtóbedegi jigitterdiń terrorist ekenine senbeidi. Basqa eldiń lańkesteri adamdardy atady, kepilge alady, óziniń talap-tilegin qoiady. Bizdiń lańkes degender jalǵyz qarýmen ólimge esh maqsatsyz umtylady. Demek, olar terrorist bolmaýy da múmkin degen de pikir bar. Bul oi qanshalyqty qaýipti?
– Jalpy, qolyna beibit kúnde qarý alyp, beibit adamdy maqsatsyz bolsyn, maqsatpen bolsyn, qandai da bir talap-tileksiz bolsyn, talap-tilekpen bolsyn óltirý – musylmanǵa tán qylyq emes. Olardy eshteńemen aqtai almaisyz. Ony bólip-jarýdyń qajeti joq, olar – lańkester. Múmkin jas bolǵandyqtan, kóbiniń maqsaty joq shyǵar. Beibit adamdy óltirý – haram ekeni Quranda aitylǵan. Olar adamdar arasyndaǵy meiirimge senbeidi, izgilikke umtylmaidy. Sóite tura sheiit bolyp, jánnattyq bolýdy ańsaidy. Bul aýytqý emes dep kim aita alady?
– Siz aityp jatqan jastar ózderin radikaldy dini aǵymnyń jeteginde júrmiz dep oilamaýy da múmkin ǵoi?
– Olardyń olai oilamaityny anyq. Ustanyp júrgen baǵyty radikaldy ekeni sanasyna jetse ol joldy tastap ketpei me? Jańa radikaldy aǵymdarǵa tyiym salatyn zań kerek degendi aitqanda, ol aǵymǵa jastardy tartatyn ideologtardy qatań jazaǵa tartý týraly da qosyp ketkim keledi. Bul zań jastarymyzdyń sanasyn kim kóringen ýlamaýy úshin de kerek.
– Resei patriarhy Kirilldiń aitqandaryna qulaq túrseńiz, ýaǵyzyn orys jazýshylarynyń shyǵarmalarymen «tuzdyqtap» otyrady. Bir sózinde: «Balalar kitapty az oqi túsýde» degen alań kóńilin de aitty. Bizdiń imam-moldalar balalardyń kitap oqýyna yqpal ete ala ma? Olar óz sózderinde qazaq aqyn-jazýshylarynyń ǵibratty sózderinen mysal keltire me?
– Qazir biz imamdarymyzǵa talap qoidyq. Olar aitar ýaǵyzdyń ishinde mindetti túrde qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalarynan, ǵibratty sózderinen mysal keltirilsin dedik. Jyl saiyn ýaǵyz kitaptary jaryq kóredi. Sol kitaptarda jyraýlar poeziiasynyń ókilderi, Altyn Orda dáýiri ádebieti, Qazaq handyǵy dáýiriniń qairatkerleri, Abaidan beri, Alash qairatkerlerimen jalǵasyp, búgingi qalamgerlerimizge deiingi shyǵarmalardyń ishindegi ata-ana, Otan, otbasyndaǵy bereke, tatýlyq, dostyq, baýyrmaldyq, meiirim, t.b. izgi qasietterdi tý etken shyǵarmalardan mysaldar keltirip júrmiz. Atalarymyz dindi bizden jaqsy bilgen. Osyny jastarǵa sińirý kerek. Imamnyń ýaǵyzynda qazaq qalamgeriniń qandai da bir shyǵarmasynan mysal keltirilse, ony tyńdaǵan bala da, sol shyǵarmany tolyq oqyp shyǵýǵa umtylmai ma?
Biz keshe ǵana musylman bolǵan el emespiz. Biz din men dástúrin ardaqtaǵan, saltyn saqtai bilgen joraly jurtpyz. Qazaq handyǵy Altyn Ordadan bólinip shyqqan kezde dini men dástúrine berik memleket retinde óz irgesin qalady. Osy kezeńde din men dástúr ózara úilesim tapty. Halqymyzdyń turmys-tirshiligi shariǵat aiasynda oryndalyp, dástúrli Islam joly qalyptasty. El basqarý, qazylyq jasaý qyzmetterinen bastap, kúndelikti isterde de shariǵat úkimderi basty nazarǵa alynyp otyrdy. Ábý Hanifa jolyn ustanǵan babalarymyzdyń ómiri bizge qashan da ónegeli.
Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy óz qyzmeti aiasynda 2016 jyldy «Din jáne tarih taǵylymy» dep jariialady. Osynaý igi bastama aiasynda ata-babamyzdan qalǵan asyl jaýharlardy qaita jaryqqa shyǵarýdyń oraily sáti, mol múmkindigi týdy. Álem kitaphanalarynyń sirek qorlarynda shań basyp jatqan eski kitaptardy jaryqqa shyǵaryp, halyqtyń igiligine usyný – búgingi urpaqtyń abyroily mindeti dep sanaimyn. Osyndai izgi niettiń nátijesinde Dini basqarmanyń ǵalymdary «Dástúrli Islam jaýharlary» atty kitap daiyndady. Almatyda ǵalymdardyń, aqyn-jazýshylardyń qatysýymen tusaýyn kestik.
Ata-babalarymyzdyń shyǵarmalaryndaǵy dini kózqarastardy osy kitapqa jariialadyq. Olardyń aitqandarynyń kóbi Qazaqstanda saqtalmaǵan, Ózbekstan men Tatarstannan arnaiy aldyrttyq. Biz mundai úgit-nasihat jumystaryn kóptep shyǵarý úshin óz baspamyz bolýy kerek.
Biz kitaptarymyzdy satpaimyz. Tegin taratamyz. Din – úlken ideologiia bolǵandyqtan qoldan kelgenniń bárin istegimiz keledi. Biz din jaiynda izdenip, kitaptar shyǵaryp bereiik, onymyzǵa bir tiyn aqy da dámetpeimiz, bári de Alla rizalyǵy úshin. Sizge bir nárseni anyq aita alamyn, elimizdegi dini ahýaldyń tamyryna qan júgirýi úshin dini basqarma bar kúshin sarqyp jumys istep jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan
Qaragóz SIMÁDIL
Derekkózi: «Qazaq ádebieti» gazeti
