25 qazan kúni ótken Senat otyrysynda depýtat Sársenbai Eńsegenov Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-Ministri B.Á. Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldady.
Qazaqstan Respýblikasynyń Premer – Ministri
B.Á. SAǴYNTAEVQA
Qurmetti Baqytjan Ábdiruly!
Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti N. Nazarbaevtyń «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: Tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda Úkimetke biznesti órkendetýdiń turaqty kózderin qalyptastyryp, jeke investitsiiany yntalandyrý jáne naryq erkindigin qoldaý týraly tapsyrma berdi. Elbasy osy arqyly jańa jumys oryndary ashylyp, halyqtyń basym bóligi tabyspen qamatamasyz etiletinin atap kórsetti.
El ekonomikasy men adamdardyń turmys sapasyn arttyryp biznestiń turaqty kózi bolatyn salanyń biri balyq sharýashylyǵy.
Bizdiń elimiz balyq sharýashylyǵy sý qoryna bai, Kaspii teńizin qospaǵannyń ózinde sý toǵandarynyń jalpy aýdany 5 mllion gektar shamasynda. Bul jerlerde balyq ósirý men balyq aýlaýdy qarqyndy damytýǵa qolaily jaǵdailar bar.
Keńes Odaǵy tusynda respýblikada arnaiy balyq sharýashylyǵy ministrligi qurylyp, júieli memlekettik saiasat qalyptasqan bolatyn. Osynyń nátijesinde barlyq oblystarda balyq zaýyttary men kombinattary, óndiristik birlestikteri jumys jasady. Balyq aýlaý men balyq ónimderi óndirisiniń jalpy kólemi kei jyldary 111 myń tonnadan asty. Myńdaǵan adamdar osy salada turaqty júmyspen qamtylyp, tabysty eńbek etti.
Biraq, qazirgi ýaqytta balyq sharýashylyǵynyń múmkindigi tolyq paidalanylmaýda.
Ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynan bastap ekonomikanyń jetekshi salasy bolǵan balyq sharýashylyǵy jete kóńil bólinbeýinen quldyraýǵa ushyrady jáne álide osy jaǵdaidan shyǵa almaýda. Balyq aýlaý kólemi kúrt tómendegen.
Bunyń negizgi sebebi balyq dúniesin qorǵaý, ósimin molaitý, jáne paidalaný jónindegi memlekettik saiasatty belgileitin baǵdarlamanyń bolmaýy dep esepteimiz.
Balyq sharýashylyǵyn damytýdyń 2004-2006 jyldarǵa arnalǵan Baǵdarlamasy salanyń qalyptasýyna belgili bir deńgeide qozǵaý salǵanymen, ol jalǵasyn tappady.
2007-2015 jyldarǵa josparlanǵan balyq sharýashylyǵyn damytýdyń tujyrymdamasy da tolyq iske aspai, Úkimet qaýlysymen merziminen buryn kúshi joiyldy.
Balyq sharýashylyǵyn memlekettik basqarý fýnktsiialaryn júzege asyrýda turaqtylyq joq. Osy salaǵa jaýapty memlekettik organ retinde 2003 jyly qurylǵan Balyq sharýashylyǵy komiteti birneshe ret bir ministrlikten ekinshi ministrlikke aýystyryldy, qaita-qaita qurylymdyq ózgeristerge ushyrady, nátijesinde múldem taratylyp jiberildi. Tájiribeli, bilimdi mamandar korpýsy joǵaldy.
Balyq salasy qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblikasy Aýyl sharýashylyǵy ministrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúniesi komitetiniń quramyna bir basqarma esebinde kiristirilgen. Onda bes-alty ǵana maman jumys jasaidy.
Osy salaǵa kerek mamandardy daiyndaityn mamandandyrylǵan arnaýly oqý oryndary jabylyp qaldy. Osynyń sebebinen ózindik ereksheligi kóp balyq salasyna qajet mamandar jetispeidi.
Normativtik quqyqtyq aktilerdi daiyndaý men qabyldaýǵa bailanysty da túiindi máseleler bar. Balyqtardy paidalaný oryndary men merzimderin belgileý kezinde sý aidyndarynyń jáne olar ornalasqan jerlerdiń tabiǵi erekshelikteri eskerilmeidi. Bul balyq sharýashylyǵy sý aidyndaryn basseindik printsippen toptastyrý kezinde sý bólinisteri bólek ózenderdi birge qosýǵa sebep bolýda. Resei Federatsiiasymen shekaralas Qiǵash ózeni Edil ózeniniń salasy. Biraq, ony Jaiyq - Kaspii basseinine qosqan. Kórshi memlekette Qiǵash ózeni Kaspii - Edil basseini quramynda. Eki ózenniń erekshelikterin esepke almaý negizsiz shekteýler men balyq aýlaýshylar úshin qolaisyz jaǵdai týǵyzyp otyr.
Halyqaralyq transshekaralyq sý aidyndarynda balyq aýlaýǵa bailanysty normativtik quqyqtyq aktiler otandyq kásipkerler úshin tiimsiz. Elimizde 15 halyqaralyq mańyzǵa ie sý aidyndary bekitilgen. Olardyń ishindegi óndiristik balyq aýlaýda Reseimen eki aradaǵy Qiǵash ózeni mańyzdy.
Qoldanystaǵy zańǵa sáikes balyqty alyp qoiý limiti aǵymdaǵy jyldyń 15 aqpanynan kelesi jyldyń 15 aqpanyna deiingi kezeńge, bir jylǵa beriledi. Limit jyl saiyn qaralyp bekitiletindikten balyq biznesindegi kásipkerler uzaq merzimdi jospar quryp, investitsiia salýǵa qulyqty emes. Shet eldik investorlar da bolashaqta limit bolaryn ne bolmasyn bilmegendikten qatyspaidy. Al, Resei Federatsiiasynda tabiǵat paidalanýshylarǵa limit paiyzdyq mólsherde 15 jylǵa beriledi. Osyǵan orai ol eldiń balyqshylary óndiristerin ulǵaitýǵa, ónim túrlerin kóbeitýge qomaqty qarjyny batyl salýda.
Sonymen birge, ýaqyttyń tyǵyzdyǵynan limit bólý týraly normativtik akt kóp jaǵdaida merziminen keshigip shyǵady. Bul balyqshylardyń kóktemgi maýsymda bir aiǵa deiin merzimderin joǵaltyp, ziianǵa ushyratady, limitte tolyq igerilmeidi.
Qazaqstan men Resei Federatsiiasy arasyndaǵy balyqty paidalanǵany úshin tólemaqy mólsherleriniń aiyrmasy óte joǵary. Eger qazaqstandyq balyqshylar iri balyqtyń 1 killogramyna 36 teńge tólese, osy ózennen balyq aýlaityn Resei balyqshylary teńgege shaqqanda 80 tiyn tóleidi. Bizdegi talap boiynsha balyqshylar tólemdi aldyn ala tolyq tóleýge mindetti. Reseide aldyn ala tek on paiyzyn ǵana, qalǵanyn jyl boiyna tóleý qarastyrylǵan. Bir ózen boiyndaǵy eki memlekettiń zańnamalyq aktilerin salystyrsaq qazaqstandyq balyqshylardyń paidasyna shyqpaityny belgili, bul taýardyń básekege qabylettiligine de tikelei áser etetin faktor. Kóptegen, onyń ishinde Eýropa Odaǵy elderin qosqanda, Norvegiia men Japoniiada balyq sharýashylyǵy mańyzdy qarjylai qoldaý alady. Bizdiń eldegi jeńildetilgen nesielik jáne lizing tetikteriniń bolmaýy, bankterdiń joǵary nesielik stavkalary salanyń tehnikalyq qaita jaraqtandyrylý jáne damý protsessin tejep otyr.
Jekelegen balyq túrlerin aýlaýǵa qatysty da halyqaralyq tájiribe zerdelenip, tez sheshim qabyldanbaidy. Kaspii teńiziniń Mańǵystaý oblysyna qarasty bóliginde «kútim» balyǵy keń taralǵan. Balyqshylar men jergilikti ýákiletti organ qyzmetkerleriniń aitýynsha túsetin balyqtyń jartysyna jýyǵyn osy balyq quraidy, oǵan degen suranysta joǵary. Kaspii teńiziniń jaǵasyndaǵy tórt memlekette «kútim» balyǵyn aýlaýǵa ruqsat berilip, ol tabys kózine ainalǵan. Biraq, QR Úkimetiniń qaýlysymen «kútim» balyǵy sirek kezdesetin jáne quryp ketý qaýipi tóngen balyq túrleri tizbesine engizilip, aýlaýǵa tyiym salynǵan.
Balyq qoryn qorǵaý da pármendi jáne tiimdi is sharalar keshenin qajet etedi. Balyq ósimin molaitý, paidalaný, zańsyz balyq aýlaýdyń aldyn alý, sý obektilerin balyq sharýashylyq melioratsiialaý jumystaryn tolyq qarjylandyrý qajet.
Sońǵy jyldary Kishi Aral teńiziniń qalpyna kelýine bailanysty balyq sharýashylyǵy jaqsy qarqynmen damýda. Biraq, Kókaral sý topsasynyń balyq ótkizbeitin qurylǵy men balyq órleitin joldarynyń bolmaýy jyl saiyn birneshe myń tonna balyqtyń qyrylýyna ákelip soqtyrýda.
Sol siiaqty, shaǵyn kólemdi kemege qoiylatyn qozǵaltqyshtardyń qýattylyǵy zańmen rettelmegen. Bul keibir adamdardyń Kaspii teńizine jolaýshylardy qydyrtýǵa shyǵaramyn degen syltaýmen zańsyz balyq aýlap, qýaty asa joǵary qozaltyqshtardy bolǵandyqtan jaýapkershilikten qutylyp ketýlerine sebepshi bolýda.
Qurmetti Baqytjan Ábdiruly, balyq sharýashylyǵyn jan-jaqty damytý maqsatynda mynadai sharalardy alýdy usynamyz:
Balyq sharýashylyǵyn damytý, balyqtyń túrlerin saqtap kóbeitý jáne balyq qoryn utymdy paidalanýdy tiimdi iske asyrý úshin arnaiy salalyq baǵdarlama qabyldaýdy.
Balyq sharýashylyǵyna jaýapty derbes ortalyq memlekettik organdy qurýyn qarastyrýdy.
Balyq sharýashylyǵyna qatysty normativtik quqyqtyq bazany jetildirýdi. Sonyń ishinde, tabiǵat paidalanýshylarǵa balyq aýlaý limitin 15 jylǵa deiin bekitý, balyq resýrstaryn paidalanýdy shekteý men tyiym salý, oryndary men merzimderin belgileý jónindegi quqyqtyq aktini aǵymdaǵy jyldyń 1 shildesinen kelesi jyldyń 1 shildesi aralyǵynda esepteýdi nemese shet el tájiribesin eskere otyryp balyq aýlaý ýaqytynan eki jyl buryn belgileýdi. Transshekaralyq ózenderdegi Balyq resýrstaryn paidalanǵany úshin tólenetin aqy mólsheri men tóleý tártibin teń básekelestikti qalyptastyrý turǵysynan qarastyrýdy.
Balyq óńdeýshi kásiporyndarǵa, balyq ósirýmen ainalysatyn sharýashylyqtarǵa memlekettik qoldaý kórsetý tetikterin jetildirýdi.
Óńdelmegen balyqtyń eksportqa shyǵarylýyn qysqartý sharalaryn alýda.
Jaiyq-Kaspii basseininen Qiǵash ózenin «Qiǵash-Kaspii» basseini qylyp óz aldyna bólýdi.
«Kútim» balyǵyn ósimdikter men janýarlardyń sirek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen túrleriniń tizbesinen shyǵarýdy.
Shaǵyn kólemdi kemeniń qozǵaltqyshtarynyń qýattylyǵynyń mólsherin belgileýdi.
Kókaral sý topsasynyń buzylyýynyń aldyn alý jáne balyq qoryn saqtaý maqsatynda keshendi is – sharalardy alýdy.
Depýtattyq suraýdy qaraý nátijesin «Qazaqstan Respýblikasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiialyq zańynyń 27-babynda belgilengen merzimde habarlaýyńyzdy suraimyn.
Qurmetpen,
S. EŃSEGENOV
BEISENBAEV A.
BORTNIK M.
DÚISEMBAEV Ǵ.
JOLDASBAEV M.
KÓBENOV M.
QURTAEV Á.
MAMYTBEKOV E.
SULTANOV E.
NURǴALIEV J.
ÁKIMOV R.
ELAMANOV B.
JUMAǴAZIEV M.
NURALIEV Á.
MUSAHANOV A.
MÝSIN D.
