25 قازان كٷنٸ ٶتكەن سەنات وتىرىسىندا دەپۋتات سەرسەنباي ەڭسەگەنوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ ب.ە. ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر – مينيسترٸ
ب.ە. ساعىنتاەۆقا
قۇرمەتتٸ باقىتجان ەبدٸرۇلى!
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ ن. نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ٶسۋٸ: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ٷكٸمەتكە بيزنەستٸ ٶركەندەتۋدٸڭ تۇراقتى كٶزدەرٸن قالىپتاستىرىپ, جەكە ينۆەستيتسييانى ىنتالاندىرۋ جەنە نارىق ەركٸندٸگٸن قولداۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸ. ەلباسى وسى ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ تابىسپەن قاماتاماسىز ەتٸلەتٸنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ.
ەل ەكونوميكاسى مەن ادامداردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرىپ بيزنەستٸڭ تۇراقتى كٶزٸ بولاتىن سالانىڭ بٸرٸ بالىق شارۋاشىلىعى.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸز بالىق شارۋاشىلىعى سۋ قورىنا باي, كاسپيي تەڭٸزٸن قوسپاعاننىڭ ٶزٸندە سۋ توعاندارىنىڭ جالپى اۋدانى 5 ملليون گەكتار شاماسىندا. بۇل جەرلەردە بالىق ٶسٸرۋ مەن بالىق اۋلاۋدى قارقىندى دامىتۋعا قولايلى جاعدايلار بار.
كەڭەس وداعى تۇسىندا رەسپۋبليكادا ارنايى بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ قۇرىلىپ, جٷيەلٸ مەملەكەتتٸك ساياسات قالىپتاسقان بولاتىن. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە بارلىق وبلىستاردا بالىق زاۋىتتارى مەن كومبيناتتارى, ٶندٸرٸستٸك بٸرلەستٸكتەرٸ جۇمىس جاسادى. بالىق اۋلاۋ مەن بالىق ٶنٸمدەرٸ ٶندٸرٸسٸنٸڭ جالپى كٶلەمٸ كەي جىلدارى 111 مىڭ توننادان استى. مىڭداعان ادامدار وسى سالادا تۇراقتى جٷمىسپەن قامتىلىپ, تابىستى ەڭبەك ەتتٸ.
بٸراق, قازٸرگٸ ۋاقىتتا بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ مٷمكٸندٸگٸ تولىق پايدالانىلماۋدا.
ٶتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنان باستاپ ەكونوميكانىڭ جەتەكشٸ سالاسى بولعان بالىق شارۋاشىلىعى جەتە كٶڭٸل بٶلٸنبەۋٸنەن قۇلدىراۋعا ۇشىرادى جەنە ەلٸدە وسى جاعدايدان شىعا الماۋدا. بالىق اۋلاۋ كٶلەمٸ كٷرت تٶمەندەگەن.
بۇنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ بالىق دٷنيەسٸن قورعاۋ, ٶسٸمٸن مولايتۋ, جەنە پايدالانۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك ساياساتتى بەلگٸلەيتٸن باعدارلامانىڭ بولماۋى دەپ ەسەپتەيمٸز.
بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2004-2006 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى سالانىڭ قالىپتاسۋىنا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە قوزعاۋ سالعانىمەن, ول جالعاسىن تاپپادى.
2007-2015 جىلدارعا جوسپارلانعان بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى دا تولىق ٸسكە اسپاي, ٷكٸمەت قاۋلىسىمەن مەرزٸمٸنەن بۇرىن كٷشٸ جويىلدى.
بالىق شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتٸك باسقارۋ فۋنكتسييالارىن جٷزەگە اسىرۋدا تۇراقتىلىق جوق. وسى سالاعا جاۋاپتى مەملەكەتتٸك ورگان رەتٸندە 2003 جىلى قۇرىلعان بالىق شارۋاشىلىعى كوميتەتٸ بٸرنەشە رەت بٸر مينيسترلٸكتەن ەكٸنشٸ مينيسترلٸككە اۋىستىرىلدى, قايتا-قايتا قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى, نەتيجەسٸندە مٷلدەم تاراتىلىپ جٸبەرٸلدٸ. تەجٸريبەلٸ, بٸلٸمدٸ ماماندار كورپۋسى جوعالدى.
بالىق سالاسى قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ كوميتەتٸنٸڭ قۇرامىنا بٸر باسقارما ەسەبٸندە كٸرٸستٸرٸلگەن. وندا بەس-التى عانا مامان جۇمىس جاسايدى.
وسى سالاعا كەرەك مامانداردى دايىندايتىن مامانداندىرىلعان ارناۋلى وقۋ ورىندارى جابىلىپ قالدى. وسىنىڭ سەبەبٸنەن ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ كٶپ بالىق سالاسىنا قاجەت ماماندار جەتٸسپەيدٸ.
نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ دايىنداۋ مەن قابىلداۋعا بايلانىستى دا تٷيٸندٸ مەسەلەلەر بار. بالىقتاردى پايدالانۋ ورىندارى مەن مەرزٸمدەرٸن بەلگٸلەۋ كەزٸندە سۋ ايدىندارىنىڭ جەنە ولار ورنالاسقان جەرلەردٸڭ تابيعي ەرەكشەلٸكتەرٸ ەسكەرٸلمەيدٸ. بۇل بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىن باسسەيندٸك پرينتسيپپەن توپتاستىرۋ كەزٸندە سۋ بٶلٸنٸستەرٸ بٶلەك ٶزەندەردٸ بٸرگە قوسۋعا سەبەپ بولۋدا. رەسەي فەدەراتسيياسىمەن شەكارالاس قيعاش ٶزەنٸ ەدٸل ٶزەنٸنٸڭ سالاسى. بٸراق, ونى جايىق - كاسپيي باسسەينٸنە قوسقان. كٶرشٸ مەملەكەتتە قيعاش ٶزەنٸ كاسپيي - ەدٸل باسسەينٸ قۇرامىندا. ەكٸ ٶزەننٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسەپكە الماۋ نەگٸزسٸز شەكتەۋلەر مەن بالىق اۋلاۋشىلار ٷشٸن قولايسىز جاعداي تۋعىزىپ وتىر.
حالىقارالىق ترانسشەكارالىق سۋ ايدىندارىندا بالىق اۋلاۋعا بايلانىستى نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر وتاندىق كەسٸپكەرلەر ٷشٸن تيٸمسٸز. ەلٸمٸزدە 15 حالىقارالىق ماڭىزعا يە سۋ ايدىندارى بەكٸتٸلگەن. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ٶندٸرٸستٸك بالىق اۋلاۋدا رەسەيمەن ەكٸ اراداعى قيعاش ٶزەنٸ ماڭىزدى.
قولدانىستاعى زاڭعا سەيكەس بالىقتى الىپ قويۋ ليميتٸ اعىمداعى جىلدىڭ 15 اقپانىنان كەلەسٸ جىلدىڭ 15 اقپانىنا دەيٸنگٸ كەزەڭگە, بٸر جىلعا بەرٸلەدٸ. ليميت جىل سايىن قارالىپ بەكٸتٸلەتٸندٸكتەن بالىق بيزنەسٸندەگٸ كەسٸپكەرلەر ۇزاق مەرزٸمدٸ جوسپار قۇرىپ, ينۆەستيتسييا سالۋعا قۇلىقتى ەمەس. شەت ەلدٸك ينۆەستورلار دا بولاشاقتا ليميت بولارىن نە بولماسىن بٸلمەگەندٸكتەن قاتىسپايدى. ال, رەسەي فەدەراتسيياسىندا تابيعات پايدالانۋشىلارعا ليميت پايىزدىق مٶلشەردە 15 جىلعا بەرٸلەدٸ. وسىعان وراي ول ەلدٸڭ بالىقشىلارى ٶندٸرٸستەرٸن ۇلعايتۋعا, ٶنٸم تٷرلەرٸن كٶبەيتۋگە قوماقتى قارجىنى باتىل سالۋدا.
سونىمەن بٸرگە, ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنان ليميت بٶلۋ تۋرالى نورماتيۆتٸك اكت كٶپ جاعدايدا مەرزٸمٸنەن كەشٸگٸپ شىعادى. بۇل بالىقشىلاردىڭ كٶكتەمگٸ ماۋسىمدا بٸر ايعا دەيٸن مەرزٸمدەرٸن جوعالتىپ, زييانعا ۇشىراتادى, ليميتتە تولىق يگەرٸلمەيدٸ.
قازاقستان مەن رەسەي فەدەراتسيياسى اراسىنداعى بالىقتى پايدالانعانى ٷشٸن تٶلەماقى مٶلشەرلەرٸنٸڭ ايىرماسى ٶتە جوعارى. ەگەر قازاقستاندىق بالىقشىلار ٸرٸ بالىقتىڭ 1 كيللوگرامىنا 36 تەڭگە تٶلەسە, وسى ٶزەننەن بالىق اۋلايتىن رەسەي بالىقشىلارى تەڭگەگە شاققاندا 80 تيىن تٶلەيدٸ. بٸزدەگٸ تالاپ بويىنشا بالىقشىلار تٶلەمدٸ الدىن الا تولىق تٶلەۋگە مٸندەتتٸ. رەسەيدە الدىن الا تەك ون پايىزىن عانا, قالعانىن جىل بويىنا تٶلەۋ قاراستىرىلعان. بٸر ٶزەن بويىنداعى ەكٸ مەملەكەتتٸڭ زاڭنامالىق اكتٸلەرٸن سالىستىرساق قازاقستاندىق بالىقشىلاردىڭ پايداسىنا شىقپايتىنى بەلگٸلٸ, بۇل تاۋاردىڭ بەسەكەگە قابىلەتتٸلٸگٸنە دە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن فاكتور. كٶپتەگەن, ونىڭ ٸشٸندە ەۋروپا وداعى ەلدەرٸن قوسقاندا, نورۆەگييا مەن جاپونييادا بالىق شارۋاشىلىعى ماڭىزدى قارجىلاي قولداۋ الادى. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەلٸك جەنە ليزينگ تەتٸكتەرٸنٸڭ بولماۋى, بانكتەردٸڭ جوعارى نەسيەلٸك ستاۆكالارى سالانىڭ تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرىلۋ جەنە دامۋ پروتسەسسٸن تەجەپ وتىر.
جەكەلەگەن بالىق تٷرلەرٸن اۋلاۋعا قاتىستى دا حالىقارالىق تەجٸريبە زەردەلەنٸپ, تەز شەشٸم قابىلدانبايدى. كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنا قاراستى بٶلٸگٸندە «كٷتٸم» بالىعى كەڭ تارالعان. بالىقشىلار مەن جەرگٸلٸكتٸ ۋەكٸلەتتٸ ورگان قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ايتۋىنشا تٷسەتٸن بالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن وسى بالىق قۇرايدى, وعان دەگەن سۇرانىستا جوعارى. كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعاسىنداعى تٶرت مەملەكەتتە «كٷتٸم» بالىعىن اۋلاۋعا رۇقسات بەرٸلٸپ, ول تابىس كٶزٸنە اينالعان. بٸراق, قر ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن «كٷتٸم» بالىعى سيرەك كەزدەسەتٸن جەنە قۇرىپ كەتۋ قاۋٸپٸ تٶنگەن بالىق تٷرلەرٸ تٸزبەسٸنە ەنگٸزٸلٸپ, اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان.
بالىق قورىن قورعاۋ دا پەرمەندٸ جەنە تيٸمدٸ ٸس شارالار كەشەنٸن قاجەت ەتەدٸ. بالىق ٶسٸمٸن مولايتۋ, پايدالانۋ, زاڭسىز بالىق اۋلاۋدىڭ الدىن الۋ, سۋ وبەكتٸلەرٸن بالىق شارۋاشىلىق مەليوراتسييالاۋ جۇمىستارىن تولىق قارجىلاندىرۋ قاجەت.
سوڭعى جىلدارى كٸشٸ ارال تەڭٸزٸنٸڭ قالپىنا كەلۋٸنە بايلانىستى بالىق شارۋاشىلىعى جاقسى قارقىنمەن دامۋدا. بٸراق, كٶكارال سۋ توپساسىنىڭ بالىق ٶتكٸزبەيتٸن قۇرىلعى مەن بالىق ٶرلەيتٸن جولدارىنىڭ بولماۋى جىل سايىن بٸرنەشە مىڭ توننا بالىقتىڭ قىرىلۋىنا ەكەلٸپ سوقتىرۋدا.
سول سيياقتى, شاعىن كٶلەمدٸ كەمەگە قويىلاتىن قوزعالتقىشتاردىڭ قۋاتتىلىعى زاڭمەن رەتتەلمەگەن. بۇل كەيبٸر ادامداردىڭ كاسپيي تەڭٸزٸنە جولاۋشىلاردى قىدىرتۋعا شىعارامىن دەگەن سىلتاۋمەن زاڭسىز بالىق اۋلاپ, قۋاتى اسا جوعارى قوزالتىقشتاردى بولعاندىقتان جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قۇتىلىپ كەتۋلەرٸنە سەبەپشٸ بولۋدا.
قۇرمەتتٸ باقىتجان ەبدٸرۇلى, بالىق شارۋاشىلىعىن جان-جاقتى دامىتۋ ماقساتىندا مىناداي شارالاردى الۋدى ۇسىنامىز:
بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, بالىقتىڭ تٷرلەرٸن ساقتاپ كٶبەيتۋ جەنە بالىق قورىن ۇتىمدى پايدالانۋدى تيٸمدٸ ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ارنايى سالالىق باعدارلاما قابىلداۋدى.
بالىق شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى دەربەس ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگاندى قۇرۋىن قاراستىرۋدى.
بالىق شارۋاشىلىعىنا قاتىستى نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق بازانى جەتٸلدٸرۋدٸ. سونىڭ ٸشٸندە, تابيعات پايدالانۋشىلارعا بالىق اۋلاۋ ليميتٸن 15 جىلعا دەيٸن بەكٸتۋ, بالىق رەسۋرستارىن پايدالانۋدى شەكتەۋ مەن تىيىم سالۋ, ورىندارى مەن مەرزٸمدەرٸن بەلگٸلەۋ جٶنٸندەگٸ قۇقىقتىق اكتٸنٸ اعىمداعى جىلدىڭ 1 شٸلدەسٸنەن كەلەسٸ جىلدىڭ 1 شٸلدەسٸ ارالىعىندا ەسەپتەۋدٸ نەمەسە شەت ەل تەجٸريبەسٸن ەسكەرە وتىرىپ بالىق اۋلاۋ ۋاقىتىنان ەكٸ جىل بۇرىن بەلگٸلەۋدٸ. ترانسشەكارالىق ٶزەندەردەگٸ بالىق رەسۋرستارىن پايدالانعانى ٷشٸن تٶلەنەتٸن اقى مٶلشەرٸ مەن تٶلەۋ تەرتٸبٸن تەڭ بەسەكەلەستٸكتٸ قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان قاراستىرۋدى.
بالىق ٶڭدەۋشٸ كەسٸپورىندارعا, بالىق ٶسٸرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتارعا مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋدٸ.
ٶڭدەلمەگەن بالىقتىڭ ەكسپورتقا شىعارىلۋىن قىسقارتۋ شارالارىن الۋدا.
جايىق-كاسپيي باسسەينٸنەن قيعاش ٶزەنٸن «قيعاش-كاسپيي» باسسەينٸ قىلىپ ٶز الدىنا بٶلۋدٸ.
«كٷتٸم» بالىعىن ٶسٸمدٸكتەر مەن جانۋارلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتٸن جەنە قۇرىپ كەتۋ قاۋپٸ تٶنگەن تٷرلەرٸنٸڭ تٸزبەسٸنەن شىعارۋدى.
شاعىن كٶلەمدٸ كەمەنٸڭ قوزعالتقىشتارىنىڭ قۋاتتىلىعىنىڭ مٶلشەرٸن بەلگٸلەۋدٸ.
كٶكارال سۋ توپساسىنىڭ بۇزىلىۋىنىڭ الدىن الۋ جەنە بالىق قورىن ساقتاۋ ماقساتىندا كەشەندٸ ٸس – شارالاردى الۋدى.
دەپۋتاتتىق سۇراۋدى قاراۋ نەتيجەسٸن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتٸ جەنە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مەرتەبەسٸ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسييالىق زاڭىنىڭ 27-بابىندا بەلگٸلەنگەن مەرزٸمدە حابارلاۋىڭىزدى سۇرايمىن.
قۇرمەتپەن,
س. ەڭسەگەنوۆ
بەيسەنباەۆ ا.
بورتنيك م.
دٷيسەمباەۆ ع.
جولداسباەۆ م.
كٶبەنوۆ م.
قۇرتاەۆ ە.
مامىتبەكوۆ ە.
سۇلتانوۆ ە.
نۇرعاليەۆ ج.
ەكٸموۆ ر.
ەلامانوۆ ب.
جۇماعازيەۆ م.
نۇراليەۆ ە.
مۇساحانوۆ ا.
مۋسين د.
