Muńaitpas dúnieden ótti. Qajymuqan shet jurttardy aralap, kúresip júrse kerek, sýyq habar alysymen sýyt elge oralady. Qaladaǵy jańalyqty daladaǵy eldiń buryn estitin ádeti emes pe. «Patshanyń balýany Qajymuqan Qyzyljar-Kókshetaýlap kele jatyr» degen daqpyrt tarady. «Patsha balýanyn» tym bolmasa, tústendirip jiberýdi abyroi-dáreje kórgen bai adamdar jolyn tosyp álek. Birinen soń biri ilip áketip jatty.
Bul habar Balýan Sholaqqa da jetedi. Balýan: «Maǵan qalai da keledi, sálem beredi», – degen oimen qam jasap, qatty kútedi. Óitkeni, kúre jol Tastyózek qonysynda otyratyn Balýan Sholaq aýylyn irgelei ótedi. Demek, Qajymuqan bylai da, bylai da kelýi kerek.
Biraq Qajymuqandy atyǵai baiy Áljan men kerei bolysy Satybai buryp áketedi. Bul is Balýan Sholaqtyń qytyǵyna tiedi. «Áke qazasy qiyn-aý, qaiǵyryp kele jatqan adam emes pe, keiin oralǵanda soǵar!» – dep kútip otyrady. Biraq ta úmiti aqtalmady. Qajymuqan tóte Aqmolaǵa attandy barady degen habar alady.
Balýan Sholaq tún ishinde atqa qonady. Sýyt júrip otyryp, tańǵa jaqyn Qajymuqan qonyp jatqan Shortandaǵy Shaimerdenniń úiine tumsyq tireidi. Dúrsildegen qaqpa daýysynan oianǵan úi esi Shaimerden:
– Apyr-ai, Batyr, jeti tún ishinde eldiń záresin ushyryp, bul ne sýyt júris? – dep qaljyndai qarsy alady.
Shiryǵyp kelgen Shókeń basqa sózge ainalmai:
– Álgi Qajymuqan degen kórgensiz osynda ma? – dep suraidy da, osynda ekenin bilgen soń: – Endeshe meni qazir týra sonyń jatqan jerine bastap apar. Esińe tut, meniń de kim ekenimdi tisińnen shyǵarmaisyń, onyń atyn da aýyzǵa almaisyń! – deidi erkin sóilep.
Qajymuqan, qadirli qonaqtarǵa arnalǵan túkpir bólmeniń taq tórinde, belden salynǵan qus tósekte dóńbektei dóńkiip jalǵyz jatqan-dy. Esik ashylady. Bólme ishine jarqyrap jaryq túsedi. Shókeń bosaǵadan attai toqtap:
– Ýa, Shaimerdan, nemene, úiińde qonaq bar ma edi? Tap tórińde kúmpiip jatqan kim bul? – deidi, kim ekenin jorta bilmegensip. Úi iesi:
– Osynda, bir jolaýshy meiman edi, – dep sylq etkizip qoia saldy.
– E, sonda, bir úidi bir ózi alyp, úlde men búldege oranyp jatatyn, sonshalyqty ne qylǵan – meiman ol?
Qajymuqan jata berýine endi bolmai qalyp edi. Jorta uiqydan jańa oianyp ketkensip, kózin syǵyraita ashyp qarady… Bosaǵaǵa súienip bireý tur, – adam emes sýret. Basta sýsar bórik, úste omyraýy ashyq jibek shapan, aiaqta ókshesi synyq súiem, kúmispen kúptelgen kók saýyrly, kisi quny derliktei kebis.
– Ei, Shaimerdan , maldyń qarny jýan, basy úlkeni – soǵym, adamnyń qarny jýan, basy úlkeni – boǵym deýshi edi, seniń myna qonaǵyńnyń qarny kebejedei, basy qara baqyrdai birdeme eken, sirá, naǵyz boǵymnyń ózi bolar…
Qajymuqanda ún joq. Ózine shúiilip, sózben pispektep turǵan jannyń osal emesin ishi sezip-aq jatyr, al biraq dál osy Baýlan Sholaq bolar-aý degen oi oǵan qaidan kelsin?! Kim de bolsa oisań denesin kórsetip-aq júregin shailyqtyryp tastamaqty oilap, kórpeni tómenirek ysyryp, bulshyq eti bileý-bileý balýan bilegin, esiktei keń keýdesin jalańashtaidy.
Ony kórgen Shókeń qarq-qarq kúledi:
– Oibai-aý, myna jamannyń túrine qarańdar! Ái… Osynyń ózi balýansymaq birdeme bolmaǵai… Menimen kúresemisiń? – deidi.
Qajekeń budan árige shydai almaidy. «Kúressem, kúresemin!» – dep, shamyrqanǵan qimylmen kórpeni serpe laqtyryp tastap, silkine turady.
Shókeń sol bosaǵaǵa súienip turǵan kúii:
– Shaimerdan, qane, bizge eki qyl shylbyr ákel, arbiǵan másteki neme eken, ónerin kóreiin! – deidi. Eki shylbyrdyń birin Sholaq Qajymuqanǵa «al usta» dep laqtyrdy, birin shapan syrtynan beline ózi bailai bastady…
Qajymuqannyń kózi Sholaqtyń aiaǵyndaǵy kebisine túsedi.
– Aǵa, aiaǵyńyzdaǵy kebisińizdiń ókshesi tym biik eken, omyrylyp keter, sheshseńiz qaitedi? – deidi.
– Ket, it, sóilemei! – dep, Shókeń qatty qaiyryp tastaidy. – Senimen ustasýǵa jaramaǵan kebisti men kisem-aý.
Bir emes, eki emes, ábden basynyp bitkenine yzasy qozyp, shiryǵa jaqyndai bergen Qajymuqannyń belindegi shylbyrǵa Shókeńniń qoly sart etip buryn tiip qalady. Sol sátte Qajekeń yshqyna daýystap jiberip:
– Oibai, aǵa, Siz Balýan Sholaq emessiz be?!
– Endi kim dep ediń!
Qajymuqan edendi omyryp jibergendei dúrs etkize, jalp etip otyra ketedi. Jalma-jan eki qolyn kókiregine basyp:
– Oibai, aǵa, menen bir aǵattyq boldy, men jyǵyldym!.. Men jeńildim!
Sol, sol-aq eken, Balýan Sholaq ony jerden alyp, jerge salady.
– Ońbaǵan it!.. Sen it bolmasań, meni basymnan attap keter me eń! Áýeli maǵan kelmes pe eń, sálem bermes pe eń?! Sodan keiin Muńaitpas aǵam ornyna seni ózim alyp barmas pa em! Kórkeiip barmas pa eń sen!.. Sasyq bailardyń itaiaǵyn jalaisyń!
Qajymuqan lám-mim demeidi. Ne desin, kiná ózinen. Ony osy arada ǵana túsinedi.Qolynan bar kelgeni, aǵanyń aiaǵyna jyǵylyp, keshirim suraý ǵana.
– Qaneki, tur-daǵy, tez kiin! – dep ámir etedi oǵan Shókeń. – Qazir júremiz!.. Áke qazasyna asyǵyp kele jatqan Qajymuqan lám demei balýan aǵasyna ilesip júre beredi.
Estai Myrzahmetovtiń maqalasynan úzindi
«Juldyz» jýrnalynyń 1989 jylǵy 9-sany
