مۇڭايتپاس دٷنيەدەن ٶتتٸ. قاجىمۇقان شەت جۇرتتاردى ارالاپ, كٷرەسٸپ جٷرسە كەرەك, سۋىق حابار الىسىمەن سۋىت ەلگە ورالادى. قالاداعى جاڭالىقتى دالاداعى ەلدٸڭ بۇرىن ەستيتٸن ەدەتٸ ەمەس پە. «پاتشانىڭ بالۋانى قاجىمۇقان قىزىلجار-كٶكشەتاۋلاپ كەلە جاتىر» دەگەن داقپىرت تارادى. «پاتشا بالۋانىن» تىم بولماسا, تٷستەندٸرٸپ جٸبەرۋدٸ ابىروي-دەرەجە كٶرگەن باي ادامدار جولىن توسىپ ەلەك. بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ ٸلٸپ ەكەتٸپ جاتتى.
بۇل حابار بالۋان شولاققا دا جەتەدٸ. بالۋان: «ماعان قالاي دا كەلەدٸ, سەلەم بەرەدٸ», – دەگەن ويمەن قام جاساپ, قاتتى كٷتەدٸ. ٶيتكەنٸ, كٷرە جول تاستىٶزەك قونىسىندا وتىراتىن بالۋان شولاق اۋىلىن ٸرگەلەي ٶتەدٸ. دەمەك, قاجىمۇقان بىلاي دا, بىلاي دا كەلۋٸ كەرەك.
بٸراق قاجىمۇقاندى اتىعاي بايى ەلجان مەن كەرەي بولىسى ساتىباي بۇرىپ ەكەتەدٸ. بۇل ٸس بالۋان شولاقتىڭ قىتىعىنا تيەدٸ. «ەكە قازاسى قيىن-اۋ, قايعىرىپ كەلە جاتقان ادام ەمەس پە, كەيٸن ورالعاندا سوعار!» – دەپ كٷتٸپ وتىرادى. بٸراق تا ٷمٸتٸ اقتالمادى. قاجىمۇقان تٶتە اقمولاعا اتتاندى بارادى دەگەن حابار الادى.
بالۋان شولاق تٷن ٸشٸندە اتقا قونادى. سۋىت جٷرٸپ وتىرىپ, تاڭعا جاقىن قاجىمۇقان قونىپ جاتقان شورتانداعى شايمەردەننٸڭ ٷيٸنە تۇمسىق تٸرەيدٸ. دٷرسٸلدەگەن قاقپا داۋىسىنان ويانعان ٷي ەسٸ شايمەردەن:
– اپىر-اي, باتىر, جەتٸ تٷن ٸشٸندە ەلدٸڭ زەرەسٸن ۇشىرىپ, بۇل نە سۋىت جٷرٸس? – دەپ قالجىنداي قارسى الادى.
شيرىعىپ كەلگەن شٶكەڭ باسقا سٶزگە اينالماي:
– ەلگٸ قاجىمۇقان دەگەن كٶرگەنسٸز وسىندا ما? – دەپ سۇرايدى دا, وسىندا ەكەنٸن بٸلگەن سوڭ: – ەندەشە مەنٸ قازٸر تۋرا سونىڭ جاتقان جەرٸنە باستاپ اپار. ەسٸڭە تۇت, مەنٸڭ دە كٸم ەكەنٸمدٸ تٸسٸڭنەن شىعارمايسىڭ, ونىڭ اتىن دا اۋىزعا المايسىڭ! – دەيدٸ ەركٸن سٶيلەپ.
قاجىمۇقان, قادٸرلٸ قوناقتارعا ارنالعان تٷكپٸر بٶلمەنٸڭ تاق تٶرٸندە, بەلدەن سالىنعان قۇس تٶسەكتە دٶڭبەكتەي دٶڭكيٸپ جالعىز جاتقان-دى. ەسٸك اشىلادى. بٶلمە ٸشٸنە جارقىراپ جارىق تٷسەدٸ. شٶكەڭ بوساعادان اتتاي توقتاپ:
– ۋا, شايمەردان, نەمەنە, ٷيٸڭدە قوناق بار ما ەدٸ? تاپ تٶرٸڭدە كٷمپيٸپ جاتقان كٸم بۇل? – دەيدٸ, كٸم ەكەنٸن جورتا بٸلمەگەنسٸپ. ٷي يەسٸ:
– وسىندا, بٸر جولاۋشى مەيمان ەدٸ, – دەپ سىلق ەتكٸزٸپ قويا سالدى.
– ە, سوندا, بٸر ٷيدٸ بٸر ٶزٸ الىپ, ٷلدە مەن بٷلدەگە ورانىپ جاتاتىن, سونشالىقتى نە قىلعان – مەيمان ول?
قاجىمۇقان جاتا بەرۋٸنە ەندٸ بولماي قالىپ ەدٸ. جورتا ۇيقىدان جاڭا ويانىپ كەتكەنسٸپ, كٶزٸن سىعىرايتا اشىپ قارادى… بوساعاعا سٷيەنٸپ بٸرەۋ تۇر, – ادام ەمەس سۋرەت. باستا سۋسار بٶرٸك, ٷستە ومىراۋى اشىق جٸبەك شاپان, اياقتا ٶكشەسٸ سىنىق سٷيەم, كٷمٸسپەن كٷپتەلگەن كٶك ساۋىرلى, كٸسٸ قۇنى دەرلٸكتەي كەبٸس.
– ەي, شايمەردان , مالدىڭ قارنى جۋان, باسى ٷلكەنٸ – سوعىم, ادامنىڭ قارنى جۋان, باسى ٷلكەنٸ – بوعىم دەۋشٸ ەدٸ, سەنٸڭ مىنا قوناعىڭنىڭ قارنى كەبەجەدەي, باسى قارا باقىرداي بٸردەمە ەكەن, سٸرە, ناعىز بوعىمنىڭ ٶزٸ بولار…
قاجىمۇقاندا ٷن جوق. ٶزٸنە شٷيٸلٸپ, سٶزبەن پٸسپەكتەپ تۇرعان جاننىڭ وسال ەمەسٸن ٸشٸ سەزٸپ-اق جاتىر, ال بٸراق دەل وسى باۋلان شولاق بولار-اۋ دەگەن وي وعان قايدان كەلسٸن?! كٸم دە بولسا ويساڭ دەنەسٸن كٶرسەتٸپ-اق جٷرەگٸن شايلىقتىرىپ تاستاماقتى ويلاپ, كٶرپەنٸ تٶمەنٸرەك ىسىرىپ, بۇلشىق ەتٸ بٸلەۋ-بٸلەۋ بالۋان بٸلەگٸن, ەسٸكتەي كەڭ كەۋدەسٸن جالاڭاشتايدى.
ونى كٶرگەن شٶكەڭ قارق-قارق كٷلەدٸ:
– ويباي-اۋ, مىنا جاماننىڭ تٷرٸنە قاراڭدار! ەي… وسىنىڭ ٶزٸ بالۋانسىماق بٸردەمە بولماعاي… مەنٸمەن كٷرەسەمٸسٸڭ? – دەيدٸ.
قاجەكەڭ بۇدان ەرٸگە شىداي المايدى. «كٷرەسسەم, كٷرەسەمٸن!» – دەپ, شامىرقانعان قيمىلمەن كٶرپەنٸ سەرپە لاقتىرىپ تاستاپ, سٸلكٸنە تۇرادى.
شٶكەڭ سول بوساعاعا سٷيەنٸپ تۇرعان كٷيٸ:
– شايمەردان, قانە, بٸزگە ەكٸ قىل شىلبىر ەكەل, اربيعان مەستەكٸ نەمە ەكەن, ٶنەرٸن كٶرەيٸن! – دەيدٸ. ەكٸ شىلبىردىڭ بٸرٸن شولاق قاجىمۇقانعا «ال ۇستا» دەپ لاقتىردى, بٸرٸن شاپان سىرتىنان بەلٸنە ٶزٸ بايلاي باستادى…
قاجىمۇقاننىڭ كٶزٸ شولاقتىڭ اياعىنداعى كەبٸسٸنە تٷسەدٸ.
– اعا, اياعىڭىزداعى كەبٸسٸڭٸزدٸڭ ٶكشەسٸ تىم بيٸك ەكەن, ومىرىلىپ كەتەر, شەشسەڭٸز قايتەدٸ? – دەيدٸ.
– كەت, يت, سٶيلەمەي! – دەپ, شٶكەڭ قاتتى قايىرىپ تاستايدى. – سەنٸمەن ۇستاسۋعا جاراماعان كەبٸستٸ مەن كيسەم-اۋ.
بٸر ەمەس, ەكٸ ەمەس, ەبدەن باسىنىپ بٸتكەنٸنە ىزاسى قوزىپ, شيرىعا جاقىنداي بەرگەن قاجىمۇقاننىڭ بەلٸندەگٸ شىلبىرعا شٶكەڭنٸڭ قولى سارت ەتٸپ بۇرىن تيٸپ قالادى. سول سەتتە قاجەكەڭ ىشقىنا داۋىستاپ جٸبەرٸپ:
– ويباي, اعا, سٸز بالۋان شولاق ەمەسسٸز بە?!
– ەندٸ كٸم دەپ ەدٸڭ!
قاجىمۇقان ەدەندٸ ومىرىپ جٸبەرگەندەي دٷرس ەتكٸزە, جالپ ەتٸپ وتىرا كەتەدٸ. جالما-جان ەكٸ قولىن كٶكٸرەگٸنە باسىپ:
– ويباي, اعا, مەنەن بٸر اعاتتىق بولدى, مەن جىعىلدىم!.. مەن جەڭٸلدٸم!
سول, سول-اق ەكەن, بالۋان شولاق ونى جەردەن الىپ, جەرگە سالادى.
– وڭباعان يت!.. سەن يت بولماساڭ, مەنٸ باسىمنان اتتاپ كەتەر مە ەڭ! ەۋەلٸ ماعان كەلمەس پە ەڭ, سەلەم بەرمەس پە ەڭ?! سودان كەيٸن مۇڭايتپاس اعام ورنىنا سەنٸ ٶزٸم الىپ بارماس پا ەم! كٶركەيٸپ بارماس پا ەڭ سەن!.. ساسىق بايلاردىڭ يتاياعىن جالايسىڭ!
قاجىمۇقان لەم-ميم دەمەيدٸ. نە دەسٸن, كٸنە ٶزٸنەن. ونى وسى ارادا عانا تٷسٸنەدٸ.قولىنان بار كەلگەنٸ, اعانىڭ اياعىنا جىعىلىپ, كەشٸرٸم سۇراۋ عانا.
– قانەكي, تۇر-داعى, تەز كيٸن! – دەپ ەمٸر ەتەدٸ وعان شٶكەڭ. – قازٸر جٷرەمٸز!.. ەكە قازاسىنا اسىعىپ كەلە جاتقان قاجىمۇقان لەم دەمەي بالۋان اعاسىنا ٸلەسٸپ جٷرە بەرەدٸ.
ەستاي مىرزاحمەتوۆتٸڭ ماقالاسىنان ٷزٸندٸ
«جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 1989 جىلعى 9-سانى
