Qazir bala uialy telefon men teledidar qaraityn boldy. «Qulaǵymyz tynysh bolsyn» dep «kók sandyqtyń» aldyna otyrǵyzyp ketetinimiz de jasyryn emes. Biraq munyń bári de ziian ekendigin bile tura biz jannyń tynyshtyǵyn oilaimyz.
Jalpy balalarǵa teledidardy kóp kórsetýge bola ma? Ár balanyń «kók jáshikti» kórýine shekteý bolǵany jón. Mamandardyń baǵalaýynsha, eki jasqa deiingi sábilerdi teledidardyń aldyna jolatýdyń tipti qajeti joq. Rasynda kóptegen ata-ana muny elemei, balany otyrǵyzyp ketedi. Al aqiqatyna kelsek, 2 jastaǵy sábi teledidardaǵy siýjettiń mán-mańyzyn túsinetin jasta emes. Olardyń bul kezdegi búkil is – áreketi qimylǵa negizdeletinin umytpaiyq. Bul jas mólsher onyń únemi qozǵalystaǵy kezi bolǵandyqtan, onyń ár nársege qumarlyǵy artady. Ǵalymdardyń baǵalaýynsha, teledidar aldynda únemi otyratyn balanyń belsendiligi tómendeidi. Onyń damý múmkinshiligi de kemidi. Sondyqtan bul jasta balaǵa kóbirek qimyl-qozǵalys kerek.
Eki jastaǵylarǵa teledidardy kórsetýdiń qajeti shamaly desek te, al úsh jastaǵylarǵa azdap bolsa da kórýge bolady. Biraq kóp emes, bar-joǵy 15 minýttyń ózi jetkilikti eken. Biraq, neni kórsetý qajet, eń mańyzdysy sol. Tipti teledidardan kórgen nársesin túsindirip otyrsańyz, munyń ózi úlken jetistik, balanyń damýyna úlken septigin tigizedi.
Úsh jas balanyń «bilsem, úirensem, kórsem» dep qumarlyqqa kóp iek artatyn kezi. Onyń sóileý qabileti damyp, sóz qory tolysyp, este saqtaý qabileti artyp, intellektisi tereńdei bastaityn sáti. Sondyqtan ony teledidardyń aldyna «bailap» qoiyp, balanyń jetilip kele jatqan psihikasyn buzýǵa bolmaidy. Teledidardy únemi kóretin osy jastaǵy balalar ótip jatqan kartinany qabyldap úlgere almaidy jáne túsine de almaidy. Sóitip, ashýlanyp, júikesine salmaq túsedi. Sondyqtan bir sát árine, «qulaǵyńyzdyń tynysh bolǵany» jaqsy ǵoi, biraq balańyzdyń bolashaǵy odan da qymbat ekenin umytpańyz.
Psihologtardyń baǵalaýyna qaraǵanda, 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalar kúnine 40 minýt qana teledidar kórýi qajet. Onda da arasyna úzilis jasap turǵan abzal. Bul jastaǵy balalar álemdi kógildir ekran arqyly tani bastaityn dárejege jetedi. Sondyqtan neni kórý qajettigine de baǵyt-baǵdar berip otyrǵannyń artyǵy joq. Ol qandai mýltfilm kórip otyr, nendei baǵdarlama oǵan unaidy, únemi qadaǵalaǵan durys. Bul jasta ósip kele jatqan búldirshinniń shyǵarmashylyq oilaý júiesi arta bastaidy, ol neni qalaidy, arnaiy baǵyt bergen de durys.
Mamandar bala 7 jasqa kelgende, arasyna úzilis salyp, kúnine 90 minýt teledidar kórgeni durys dep topshylaidy. Balany jeke qaldyryp ketýdiń qajeti joq. Bul jasta qai telearnada ne kórsetedi, olar bárin bilip alady.
Sonymen qatar, «kók jáshikti» kórý talaby qandai?
1. Otyryp kórý qajet.
2. Araqashyqtyq 2 metr shamasynda bolýy qajet.
3. Teledidar kórgende, bólme jaryq bolǵany durys.
Teledidardyń zardaby:
1. Únemi, qozǵalyssyz jáne tapjylmai otyryp kórý balanyń júikesine salmaq túsiredi jáne balanyń jetilýin kesheýildetedi.
2. Sábidiń áreketi agressiialyq sipat ala bastaidy.
3. Balanyń kórý qabileti birtindep nasharlaidy.
4. Midyń jumys isteýi baiaýlai bastaidy. Ol shyǵarmashylyq oilaý qabiletinen airylady. «Búkil aqyl-oi men ideia – teledidarda» dep túsinedi.
5. Este saqtaý qabileti nasharlaidy.
6. Sabaqty oqý men ony qabyldaý protsesi tómendeidi.
7. Maqsat qoiyp, jumys isteýge daǵdylanbaidy.
8. Belsendi áreketi nasharlaidy.
Sondyqtan búgingidei aqparat toly zamanda balany tárbieleý basty mindet. 7 jasqa deiingilerdi kúnine eki úsh ret mýltfilm kórsetýge daǵdylandyrý kerek. Biraq barlyǵyn da balanyń sanasyna quiyp, uryspai, aqyl aityp, onyń ziian ekenin barynsha aqylmen túsindirgen jón. Negizi teledidardan basqa tanymdyq bilim beretin qainar kózder kóp qoi. Kitap oqý, sýret salyp, taza aýada tynystaý sekildi salaýatty ómir salty ózińizge de, balańyzǵa jaqsy ekenin umytpańyz.
Aldymen ata-ana balalaryn qai baǵdarlama qyzyqtyrady, sony al¬dymen zertteýi kerek. Neni kórýge bolady, neni kórýge bolmaidy, atalǵan máseleni balamen birge oty¬ryp, talqyǵa salý qajet. Tipti telear¬nadan berilgen baǵdarlamanyń ózin ortaǵa salyp, pikir bildirse, balaǵa jeńil tiedi, talqydan keiin búldirshin ony tereń túisiný múmkindigine ie bolady. Negizi bala¬lar qashan da ózderine arnalmaǵan baǵdarlamany kórýge áýes.
Bir ǵana mysal, 50 myń shamasyndaǵy dárigerlerdiń basyn biriktiretin AQSh-tyń Pe¬dia¬tr¬lar akademiiasy jýyrda zert¬teýleriniń qorytyndysyn jariia¬lady. Atalǵan akademiia jas shamasy 17-niń shamasyndaǵy 700 jasóspirimge zertteý júrgizgen. Qo¬rytyndysynda, kúnine bir saǵat neme¬se eki saǵatqa jýyq ýaqyt tapjyl¬mai otyryp teledidar kóretin jasós-pirimderdiń agressiialyq is-áreketi basqalarǵa qaraǵanda tym artyp ketkeni baiqalǵan. Bul sipat er bala¬lar ǵana emes, qyzdardyń arasynda da kóringen. Garvard ýniversitetiniń professory, atalǵan akademiianyń múshesi Maikl Richtiń aitýyna qara¬ǵanda, eki jasqa deiingilerdi teledi-dar¬ǵa jaqyndatý tipti ziian. Al odan joǵary jastaǵy balalar men jasós-pirimderdiń teledidar aldyndaǵy er¬megi jas ereksheligine qarai bir-eki saǵattan aspaǵany jón.
Nemis ǵalymdarynyń osy salaǵa qatysty tujyrymdary da nazar aýdararlyq. Olardyń zert¬teýin¬she, kóp ýaqyt teledidar al¬dynda tapjylmai otyrý semizdikti arttyrady, qan qysymyn kúsheitedi eken.
Sondyqtan qazirgi ýaqytta kez kelgen nársege, ásirese, balaǵa baqylaý bolmasa qiyn. Rasynda balanyń qumarlyǵy qazir teledidarǵa artqan. Al smartfon týraly áńgime bólek. Sondyqtan endi tái-tái basqan balaǵa aldymen tárbie kerek.
Árine, búgingi kókeikesti máselege «Balapan» telearnasynyń esh qatysy joq. Bizdiń aitarymyz, «Balapannyń» tárbiesi bólek. Olar qarakózder úshin ulaǵatty is tyndyryp jatqanyn joqqa shyǵara almaimyz. Biraq «Balapannan» da basqa telearnalar bar ǵoi. Áńgime osy turǵyda jáne ultymyzdyń bolashaǵy balalarǵa búginnen durys qarasaq degen oi…
Berik BEISENULY
Derekkózi: "Aiqyn" gazeti
