قازٸر بالا ۇيالى تەلەفون مەن تەلەديدار قارايتىن بولدى. «قۇلاعىمىز تىنىش بولسىن» دەپ «كٶك ساندىقتىڭ» الدىنا وتىرعىزىپ كەتەتٸنٸمٸز دە جاسىرىن ەمەس. بٸراق مۇنىڭ بەرٸ دە زييان ەكەندٸگٸن بٸلە تۇرا بٸز جاننىڭ تىنىشتىعىن ويلايمىز.
جالپى بالالارعا تەلەديداردى كٶپ كٶرسەتۋگە بولا ما? ەر بالانىڭ «كٶك جەشٸكتٸ» كٶرۋٸنە شەكتەۋ بولعانى جٶن. مامانداردىڭ باعالاۋىنشا, ەكٸ جاسقا دەيٸنگٸ سەبيلەردٸ تەلەديداردىڭ الدىنا جولاتۋدىڭ تٸپتٸ قاجەتٸ جوق. راسىندا كٶپتەگەن اتا-انا مۇنى ەلەمەي, بالانى وتىرعىزىپ كەتەدٸ. ال اقيقاتىنا كەلسەك, 2 جاستاعى سەبي تەلەديدارداعى سيۋجەتتٸڭ مەن-ماڭىزىن تٷسٸنەتٸن جاستا ەمەس. ولاردىڭ بۇل كەزدەگٸ بٷكٸل ٸس – ەرەكەتٸ قيمىلعا نەگٸزدەلەتٸنٸن ۇمىتپايىق. بۇل جاس مٶلشەر ونىڭ ٷنەمٸ قوزعالىستاعى كەزٸ بولعاندىقتان, ونىڭ ەر نەرسەگە قۇمارلىعى ارتادى. عالىمداردىڭ باعالاۋىنشا, تەلەديدار الدىندا ٷنەمٸ وتىراتىن بالانىڭ بەلسەندٸلٸگٸ تٶمەندەيدٸ. ونىڭ دامۋ مٷمكٸنشٸلٸگٸ دە كەميدٸ. سوندىقتان بۇل جاستا بالاعا كٶبٸرەك قيمىل-قوزعالىس كەرەك.
ەكٸ جاستاعىلارعا تەلەديداردى كٶرسەتۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى دەسەك تە, ال ٷش جاستاعىلارعا ازداپ بولسا دا كٶرۋگە بولادى. بٸراق كٶپ ەمەس, بار-جوعى 15 مينۋتتىڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ ەكەن. بٸراق, نەنٸ كٶرسەتۋ قاجەت, ەڭ ماڭىزدىسى سول. تٸپتٸ تەلەديداردان كٶرگەن نەرسەسٸن تٷسٸندٸرٸپ وتىرساڭىز, مۇنىڭ ٶزٸ ٷلكەن جەتٸستٸك, بالانىڭ دامۋىنا ٷلكەن سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
ٷش جاس بالانىڭ «بٸلسەم, ٷيرەنسەم, كٶرسەم» دەپ قۇمارلىققا كٶپ يەك ارتاتىن كەزٸ. ونىڭ سٶيلەۋ قابٸلەتٸ دامىپ, سٶز قورى تولىسىپ, ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ ارتىپ, ينتەللەكتٸسٸ تەرەڭدەي باستايتىن سەتٸ. سوندىقتان ونى تەلەديداردىڭ الدىنا «بايلاپ» قويىپ, بالانىڭ جەتٸلٸپ كەلە جاتقان پسيحيكاسىن بۇزۋعا بولمايدى. تەلەديداردى ٷنەمٸ كٶرەتٸن وسى جاستاعى بالالار ٶتٸپ جاتقان كارتينانى قابىلداپ ٷلگەرە المايدى جەنە تٷسٸنە دە المايدى. سٶيتٸپ, اشۋلانىپ, جٷيكەسٸنە سالماق تٷسەدٸ. سوندىقتان بٸر سەت ەرينە, «قۇلاعىڭىزدىڭ تىنىش بولعانى» جاقسى عوي, بٸراق بالاڭىزدىڭ بولاشاعى ودان دا قىمبات ەكەنٸن ۇمىتپاڭىز.
پسيحولوگتاردىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالالار كٷنٸنە 40 مينۋت قانا تەلەديدار كٶرۋٸ قاجەت. وندا دا اراسىنا ٷزٸلٸس جاساپ تۇرعان ابزال. بۇل جاستاعى بالالار ەلەمدٸ كٶگٸلدٸر ەكران ارقىلى تاني باستايتىن دەرەجەگە جەتەدٸ. سوندىقتان نەنٸ كٶرۋ قاجەتتٸگٸنە دە باعىت-باعدار بەرٸپ وتىرعاننىڭ ارتىعى جوق. ول قانداي مۋلتفيلم كٶرٸپ وتىر, نەندەي باعدارلاما وعان ۇنايدى, ٷنەمٸ قاداعالاعان دۇرىس. بۇل جاستا ٶسٸپ كەلە جاتقان بٷلدٸرشٸننٸڭ شىعارماشىلىق ويلاۋ جٷيەسٸ ارتا باستايدى, ول نەنٸ قالايدى, ارنايى باعىت بەرگەن دە دۇرىس.
ماماندار بالا 7 جاسقا كەلگەندە, اراسىنا ٷزٸلٸس سالىپ, كٷنٸنە 90 مينۋت تەلەديدار كٶرگەنٸ دۇرىس دەپ توپشىلايدى. بالانى جەكە قالدىرىپ كەتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. بۇل جاستا قاي تەلەارنادا نە كٶرسەتەدٸ, ولار بەرٸن بٸلٸپ الادى.
سونىمەن قاتار, «كٶك جەشٸكتٸ» كٶرۋ تالابى قانداي?
1. وتىرىپ كٶرۋ قاجەت.
2. اراقاشىقتىق 2 مەتر شاماسىندا بولۋى قاجەت.
3. تەلەديدار كٶرگەندە, بٶلمە جارىق بولعانى دۇرىس.
تەلەديداردىڭ زاردابى:
1. ٷنەمٸ, قوزعالىسسىز جەنە تاپجىلماي وتىرىپ كٶرۋ بالانىڭ جٷيكەسٸنە سالماق تٷسٸرەدٸ جەنە بالانىڭ جەتٸلۋٸن كەشەۋٸلدەتەدٸ.
2. سەبيدٸڭ ەرەكەتٸ اگرەسسييالىق سيپات الا باستايدى.
3. بالانىڭ كٶرۋ قابٸلەتٸ بٸرتٸندەپ ناشارلايدى.
4. ميدىڭ جۇمىس ٸستەۋٸ باياۋلاي باستايدى. ول شىعارماشىلىق ويلاۋ قابٸلەتٸنەن ايرىلادى. «بٷكٸل اقىل-وي مەن يدەيا – تەلەديداردا» دەپ تٷسٸنەدٸ.
5. ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ ناشارلايدى.
6. ساباقتى وقۋ مەن ونى قابىلداۋ پروتسەسٸ تٶمەندەيدٸ.
7. ماقسات قويىپ, جۇمىس ٸستەۋگە داعدىلانبايدى.
8. بەلسەندٸ ەرەكەتٸ ناشارلايدى.
سوندىقتان بٷگٸنگٸدەي اقپارات تولى زاماندا بالانى تەربيەلەۋ باستى مٸندەت. 7 جاسقا دەيٸنگٸلەردٸ كٷنٸنە ەكٸ ٷش رەت مۋلتفيلم كٶرسەتۋگە داعدىلاندىرۋ كەرەك. بٸراق بارلىعىن دا بالانىڭ ساناسىنا قۇيىپ, ۇرىسپاي, اقىل ايتىپ, ونىڭ زييان ەكەنٸن بارىنشا اقىلمەن تٷسٸندٸرگەن جٶن. نەگٸزٸ تەلەديداردان باسقا تانىمدىق بٸلٸم بەرەتٸن قاينار كٶزدەر كٶپ قوي. كٸتاپ وقۋ, سۋرەت سالىپ, تازا اۋادا تىنىستاۋ سەكٸلدٸ سالاۋاتتى ٶمٸر سالتى ٶزٸڭٸزگە دە, بالاڭىزعا جاقسى ەكەنٸن ۇمىتپاڭىز.
الدىمەن اتا-انا بالالارىن قاي باعدارلاما قىزىقتىرادى, سونى ال¬دىمەن زەرتتەۋٸ كەرەك. نەنٸ كٶرۋگە بولادى, نەنٸ كٶرۋگە بولمايدى, اتالعان مەسەلەنٸ بالامەن بٸرگە وتى¬رىپ, تالقىعا سالۋ قاجەت. تٸپتٸ تەلەار¬نادان بەرٸلگەن باعدارلامانىڭ ٶزٸن ورتاعا سالىپ, پٸكٸر بٸلدٸرسە, بالاعا جەڭٸل تيەدٸ, تالقىدان كەيٸن بٷلدٸرشٸن ونى تەرەڭ تٷيسٸنۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولادى. نەگٸزٸ بالا¬لار قاشان دا ٶزدەرٸنە ارنالماعان باعدارلامانى كٶرۋگە ەۋەس.
بٸر عانا مىسال, 50 مىڭ شاماسىنداعى دەرٸگەرلەردٸڭ باسىن بٸرٸكتٸرەتٸن اقش-تىڭ پە¬ديا¬تر¬لار اكادەميياسى جۋىردا زەرت¬تەۋلەرٸنٸڭ قورىتىندىسىن جارييا¬لادى. اتالعان اكادەمييا جاس شاماسى 17-نٸڭ شاماسىنداعى 700 جاسٶسپٸرٸمگە زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن. قو¬رىتىندىسىندا, كٷنٸنە بٸر ساعات نەمە¬سە ەكٸ ساعاتقا جۋىق ۋاقىت تاپجىل¬ماي وتىرىپ تەلەديدار كٶرەتٸن جاسٶس-پٸرٸمدەردٸڭ اگرەسسييالىق ٸس-ەرەكەتٸ باسقالارعا قاراعاندا تىم ارتىپ كەتكەنٸ بايقالعان. بۇل سيپات ەر بالا¬لار عانا ەمەس, قىزداردىڭ اراسىندا دا كٶرٸنگەن. گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, اتالعان اكادەمييانىڭ مٷشەسٸ مايكل ريچتٸڭ ايتۋىنا قارا¬عاندا, ەكٸ جاسقا دەيٸنگٸلەردٸ تەلەدي-دار¬عا جاقىنداتۋ تٸپتٸ زييان. ال ودان جوعارى جاستاعى بالالار مەن جاسٶس-پٸرٸمدەردٸڭ تەلەديدار الدىنداعى ەر¬مەگٸ جاس ەرەكشەلٸگٸنە قاراي بٸر-ەكٸ ساعاتتان اسپاعانى جٶن.
نەمٸس عالىمدارىنىڭ وسى سالاعا قاتىستى تۇجىرىمدارى دا نازار اۋدارارلىق. ولاردىڭ زەرت¬تەۋٸن¬شە, كٶپ ۋاقىت تەلەديدار ال¬دىندا تاپجىلماي وتىرۋ سەمٸزدٸكتٸ ارتتىرادى, قان قىسىمىن كٷشەيتەدٸ ەكەن.
سوندىقتان قازٸرگٸ ۋاقىتتا كەز كەلگەن نەرسەگە, ەسٸرەسە, بالاعا باقىلاۋ بولماسا قيىن. راسىندا بالانىڭ قۇمارلىعى قازٸر تەلەديدارعا ارتقان. ال سمارتفون تۋرالى ەڭگٸمە بٶلەك. سوندىقتان ەندٸ تەي-تەي باسقان بالاعا الدىمەن تەربيە كەرەك.
ەرينە, بٷگٸنگٸ كٶكەيكەستٸ مەسەلەگە «بالاپان» تەلەارناسىنىڭ ەش قاتىسى جوق. بٸزدٸڭ ايتارىمىز, «بالاپاننىڭ» تەربيەسٸ بٶلەك. ولار قاراكٶزدەر ٷشٸن ۇلاعاتتى ٸس تىندىرىپ جاتقانىن جوققا شىعارا المايمىز. بٸراق «بالاپاننان» دا باسقا تەلەارنالار بار عوي. ەڭگٸمە وسى تۇرعىدا جەنە ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى بالالارعا بٷگٸننەن دۇرىس قاراساق دەگەن وي…
بەرٸك بەيسەنۇلى
دەرەككٶزٸ: "ايقىن" گازەتٸ
