Balany qorǵaý – bolashaqty qoldaý

Balany qorǵaý – bolashaqty qoldaý

Keshe Astanada ótken Ortalyq Aziia elderiniń jabyq mekemelerindegi balalarǵa qarsy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jónindegi úsh kúnge sozylǵan halyqaralyq simpoziým jumysyn aiaqtady. Únqatysý alańyna ainalǵan  sharaǵa ómirlik qiyn jaǵdaida qalǵan balalarǵa qatysty jazany oryndaý, qamaýda ustaý nemese ýaqytsha oqshaýlaý máselelerin zerttep júrgen 200-ge tarta maman atsalysty.

Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi halyqaralyq simpoziýmǵa negizinen Qa­zaq­stan, Qyrǵyzstan jáne Tá­jik­stan ókilderi keldi. Sony­men qatar, sarap­shylyq qoldaýdy Jańa Zelan­diia­nyń, Norvegiianyń, Ulybri­taniianyń, Úndistannyń, Grý­ziianyń jáne ózge de elderdiń memlekettik organdary men úki­mettik emes uiymdarynyń ókil­deri kórsetkendigin de aita ketken lázim. Uiymdastyrý ju­mystaryna Qazaqstan Respýb­likasyndaǵy Adam qu­qyq­tary jónindegi ýákil, Qyr­­ǵyz Respýblikasyndaǵy Ai­kyikatchy (Ombýdsmen), Par­lament Májilisiniń Zań­nama jáne sot-quqyqtyq reforma komiteti, Joǵarǵy Sot, Bi­lim jáne ǵylym ministrligi, BUU-nyń Qazaqstanda jáne Qyrǵyzstanda jumys jasaityn aýmaqtyq organdary – Birikken Ulttar Uiymynyń Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasy jáne BUU Adam quqyqtary jónindegi Joǵarǵy komissarynyń basqarmasy uiytqy boldy. Al qarjylyq qoldaýdy «Bas bostandyǵynan aiyrý oryndaryndaǵy bala­la­rǵa qatysty zorlyq-zom­by­lyqty túbegeili joiý» jobasy sheńberinde Eýropalyq odaq kórsetken.

Otyrysta quttyqtaý sóz alǵan Qazaqstan Respýb­li­ka­syndaǵy Adam quqyqtary jó­nindegi ýákil Asqar Shákirov álemdegi migratsiialyq protses­ter men shielenisti qaqty­ǵys­tar balalar problemasyna erek­she kóńil bólýdi qajet ete­tin­digine, bul turǵyda Qazaq­standa  birqatar is-sharalardyń atqarylyp jatqandyǵyna nazar aýdartty.

Naqty aitqanda, 2006 jyldan beri Bilim jáne ǵylym ministrliginde Balalar quqyn qorǵaý jónindegi komitet jumys isteýde. Budan basqa, elimizde Prezident bastamasymen qurylǵan Balalar quqy jónindegi ýákil de bar.  Jáne de Parlament Májilisiniń qa­raý­ynda «Qazaqstan Respýb­li­kasyndaǵy keibir zańna­malyq aktilerge balalar meke­meleri nysandaryn moni­to­ringileý tizimin keńeitý jónin­degi tolyqtyrýlar men óz­gerister engizý týraly» zań jobasy da jatyr. A.Shákirov balalar quqyǵyn qor­ǵaý máse­lesi qoǵam nazaryn ózi­ne aýda­rýy qajet ekendigin tilge tiek ete kelip, balalar mekemeleri qyz­met­kerleriniń 40 paiyzy bala­larǵa kúsh kórsetý oryn ala­tyndyǵyn atap kórsetkendigin ortaǵa saldy. Bul keleńsizdik tek quqyq qorǵaýshylardy ǵana emes, sonymen qatar, jaýapty ministrlikti de qatty alańdatyp otyr, dedi ol.

Al Parlament Májilisi Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komitetiniń tóraǵasy Nurlan Ábdirov óz kezeginde balalar máselesin sheshýge arnalǵan «Turmystyq zor­lyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly» jáne «Qazaqstan Res­pýblikasynyń keibir zańna­malyq aktilerine balalar­dy qorǵaý jóninde biraqa­tar ózgerister men tolyqty­rýlar engizý týraly» zańdar qabyl­danǵandyǵyn aitty. Sony­men qatar, komitet tóraǵasy Májiliske balalar quqyn qor­ǵaý uiymdarynyń jumysy tý­raly keibir zańnamalyq aktilerge ózgeristerdi kózdei­tin zań jobasy engizilip jatqan­dyǵyn da jetkizdi. Bul rette ká­melet jasyna jetken­derdi probatsiialaý júiesin to­lyq­qandy qurýdy 2017 jylǵa deiin júzege asyrý kózdelýde eken.

Al kórshiles Qyrǵyz Res­pýb­likasyndaǵy Aikyikatchy (Ombýdsmen) Kýbat Otorbaev óz elinde 7 myń bala qorǵaý jáne qamqorlyq kórsetetin oryndarda ornalastyrylǵandyǵyn, alaida, mektep-internattaryn aiaqtaǵannan keiin olarǵa baspana berilmeitindikten, qylmystyq toptardyń qar­maǵyna iligip, zań buzýshylyqqa baryp jatatyndyǵyn jetkizdi. Sondyqtan da balalar qu­qyq­taryn qorǵaý tetigi áli de jetildirýdi qajet etedi eken.

Bul turǵydan kelgende Qazaqstanda ilgerileýshilik bar. Elimizde 2014 jáne 2015 jyl­­dary balalarǵa qatysty ja­salǵan zorlyq-zombylyq fak­tileri aitarlyqtai kemigen kóri­nedi. 2014 jyly bul kór­set­kish 55 paiyz bolsa, 2015 jy­­ly ol 17 paiyzǵa deiin tó­mendegen.

Kelesi sózdi alǵan Balalar quqy jónindegi ýákil, Májilis depýtaty Zaǵipa Balieva Qa­zaqstanda 5,5 million bala (elimiz turǵyndarynyń tórt­ten bir bóligi) ómir súrip jat­­qan­dyǵyn erekshe atady. Jiyr­ma bes jyldyń ishinde Qazaq­stan tarapynan adam quqyq­tary jónindegi 60-qa tarta ha­lyqaralyq qujat ratifika­tsiialansa, sonyń 15-i balalar quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan.

Qoryta aitqanda, Bala­lardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi halyqaralyq simpoziýmda ártúrli jabyq mekeme­lerdegi, sotqa deiingi satyda balalardyń quqyqtaryn qor­ǵaý jaiy keńinen sóz boldy.

Asqar TURAPBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»