بالانى قورعاۋ – بولاشاقتى قولداۋ

كەشە استانادا ٶتكەن ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ جابىق مەكەمەلەرٸندەگٸ بالالارعا قارسى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ ٷش كٷنگە سوزىلعان حالىقارالىق سيمپوزيۋم جۇمىسىن اياقتادى. ٷنقاتىسۋ الاڭىنا اينالعان  شاراعا ٶمٸرلٸك قيىن جاعدايدا قالعان بالالارعا قاتىستى جازانى ورىنداۋ, قاماۋدا ۇستاۋ نەمەسە ۋاقىتشا وقشاۋلاۋ مەسەلەلەرٸن زەرتتەپ جٷرگەن 200-گە تارتا مامان اتسالىستى.

بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق سيمپوزيۋمعا نەگٸزٸنەن قا­زاق­ستان, قىرعىزستان جەنە تە­جٸك­ستان ٶكٸلدەرٸ كەلدٸ. سونى­مەن قاتار, ساراپ­شىلىق قولداۋدى جاڭا زەلان­دييا­نىڭ, نورۆەگييانىڭ, ۇلىبري­تانييانىڭ, ٷندٸستاننىڭ, گرۋ­زييانىڭ جەنە ٶزگە دە ەلدەردٸڭ مەملەكەتتٸك ورگاندارى مەن ٷكٸ­مەتتٸك ەمەس ۇيىمدارىنىڭ ٶكٸل­دەرٸ كٶرسەتكەندٸگٸن دە ايتا كەتكەن لەزٸم. ۇيىمداستىرۋ جۇ­مىستارىنا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى ادام قۇ­قىق­تارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل, قىر­­عىز رەسپۋبليكاسىنداعى اي­كىيكاتچى (ومبۋدسمەن), پار­لامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ زاڭ­ناما جەنە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتٸ, جوعارعى سوت, بٸ­لٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ, بۇۇ-نىڭ قازاقستاندا جەنە قىرعىزستاندا جۇمىس جاسايتىن اۋماقتىق ورگاندارى – بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەسٸرتكٸ جەنە قىلمىس جٶنٸندەگٸ باسقارماسى جەنە بۇۇ ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ جوعارعى كوميسسارىنىڭ باسقارماسى ۇيىتقى بولدى. ال قارجىلىق قولداۋدى «باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنداعى بالا­لا­رعا قاتىستى زورلىق-زوم­بى­لىقتى تٷبەگەيلٸ جويۋ» جوباسى شەڭبەرٸندە ەۋروپالىق وداق كٶرسەتكەن.

وتىرىستا قۇتتىقتاۋ سٶز العان قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنداعى ادام قۇقىقتارى جٶ­نٸندەگٸ ۋەكٸل اسقار شەكٸروۆ ەلەمدەگٸ ميگراتسييالىق پروتسەس­تەر مەن شيەلەنٸستٸ قاقتى­عىس­تار بالالار پروبلەماسىنا ەرەك­شە كٶڭٸل بٶلۋدٸ قاجەت ەتە­تٸن­دٸگٸنە, بۇل تۇرعىدا قازاق­ستاندا  بٸرقاتار ٸس-شارالاردىڭ اتقارىلىپ جاتقاندىعىنا نازار اۋدارتتى.

ناقتى ايتقاندا, 2006 جىلدان بەرٸ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸندە بالالار قۇقىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەت جۇمىس ٸستەۋدە. بۇدان باسقا, ەلٸمٸزدە پرەزيدەنت باستاماسىمەن قۇرىلعان بالالار قۇقى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل دە بار.  جەنە دە پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ قا­راۋ­ىندا «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنداعى كەيبٸر زاڭنا­مالىق اكتٸلەرگە بالالار مەكە­مەلەرٸ نىساندارىن موني­تو­رينگٸلەۋ تٸزٸمٸن كەڭەيتۋ جٶنٸن­دەگٸ تولىقتىرۋلار مەن ٶز­گەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا جاتىر. ا.شەكٸروۆ بالالار قۇقىعىن قور­عاۋ مەسە­لەسٸ قوعام نازارىن ٶزٸ­نە اۋدا­رۋى قاجەت ەكەندٸگٸن تٸلگە تيەك ەتە كەلٸپ, بالالار مەكەمەلەرٸ قىز­مەت­كەرلەرٸنٸڭ 40 پايىزى بالا­لارعا كٷش كٶرسەتۋ ورىن الا­تىندىعىن اتاپ كٶرسەتكەندٸگٸن ورتاعا سالدى. بۇل كەلەڭسٸزدٸك تەك قۇقىق قورعاۋشىلاردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, جاۋاپتى مينيسترلٸكتٸ دە قاتتى الاڭداتىپ وتىر, دەدٸ ول.

ال پارلامەنت مەجٸلٸسٸ زاڭناما جەنە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى نۇرلان ەبدٸروۆ ٶز كەزەگٸندە بالالار مەسەلەسٸن شەشۋگە ارنالعان «تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» جەنە «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنا­مالىق اكتٸلەرٸنە بالالار­دى قورعاۋ جٶنٸندە بٸراقا­تار ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتى­رۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭدار قابىل­دانعاندىعىن ايتتى. سونى­مەن قاتار, كوميتەت تٶراعاسى مەجٸلٸسكە بالالار قۇقىن قور­عاۋ ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسى تۋ­رالى كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرگە ٶزگەرٸستەردٸ كٶزدەي­تٸن زاڭ جوباسى ەنگٸزٸلٸپ جاتقان­دىعىن دا جەتكٸزدٸ. بۇل رەتتە كە­مەلەت جاسىنا جەتكەن­دەردٸ پروباتسييالاۋ جٷيەسٸن تو­لىق­قاندى قۇرۋدى 2017 جىلعا دەيٸن جٷزەگە اسىرۋ كٶزدەلۋدە ەكەن.

ال كٶرشٸلەس قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسىنداعى ايكىيكاتچى (ومبۋدسمەن) كۋبات وتورباەۆ ٶز ەلٸندە 7 مىڭ بالا قورعاۋ جەنە قامقورلىق كٶرسەتەتٸن ورىنداردا ورنالاستىرىلعاندىعىن, الايدا, مەكتەپ-ينتەرناتتارىن اياقتاعاننان كەيٸن ولارعا باسپانا بەرٸلمەيتٸندٸكتەن, قىلمىستىق توپتاردىڭ قار­ماعىنا ٸلٸگٸپ, زاڭ بۇزۋشىلىققا بارىپ جاتاتىندىعىن جەتكٸزدٸ. سوندىقتان دا بالالار قۇ­قىق­تارىن قورعاۋ تەتٸگٸ ەلٸ دە جەتٸلدٸرۋدٸ قاجەت ەتەدٸ ەكەن.

بۇل تۇرعىدان كەلگەندە قازاقستاندا ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك بار. ەلٸمٸزدە 2014 جەنە 2015 جىل­­دارى بالالارعا قاتىستى جا­سالعان زورلىق-زومبىلىق فاك­تٸلەرٸ ايتارلىقتاي كەمٸگەن كٶرٸ­نەدٸ. 2014 جىلى بۇل كٶر­سەت­كٸش 55 پايىز بولسا, 2015 جى­­لى ول 17 پايىزعا دەيٸن تٶ­مەندەگەن.

كەلەسٸ سٶزدٸ العان بالالار قۇقى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل, مەجٸلٸس دەپۋتاتى زاعيپا باليەۆا قا­زاقستاندا 5,5 ميلليون بالا (ەلٸمٸز تۇرعىندارىنىڭ تٶرت­تەن بٸر بٶلٸگٸ) ٶمٸر سٷرٸپ جات­­قان­دىعىن ەرەكشە اتادى. جيىر­ما بەس جىلدىڭ ٸشٸندە قازاق­ستان تاراپىنان ادام قۇقىق­تارى جٶنٸندەگٸ 60-قا تارتا حا­لىقارالىق قۇجات راتيفيكا­تسييالانسا, سونىڭ 15-ٸ بالالار قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان.

قورىتا ايتقاندا, بالا­لاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا ەرتٷرلٸ جابىق مەكەمە­لەردەگٸ, سوتقا دەيٸنگٸ ساتىدا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ جايى كەڭٸنەن سٶز بولدى.

اسقار تۇراپبايۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»