Baklava. Qaǵaz tárizdi juqa qabattary bar fillo qamyrynyń, sary maidyń jáne hosh iisti tátti siroptyń bul dámdi túrik konditerligi Túrkiiaǵa barǵan árbir týristiń taǵam marshrýtyndaǵy birinshi desert bolatyny sózsiz. Naǵyz dám merekesi, baqlava Túrkiianyń bai mádeni murasynyń mańyzdy simvoly bolyp tabylady. Ǵasyrlar boiy qalyptasqan dástúrler, sheberlik jáne konditerlik ónimderdiń bai tarihy bul erekshe kúnniń belgilenýyna sebep boldy. 17 qarasha Dúniejúzilik baklava kúninde baqlavanyń tarihyn bileiik.
Erekshe jaǵdailarǵa arnalǵan desert
Derekkózder baklavanyń túrik iýfka mádenietinen shyqqanyn, qazirgi tamasha kúiinde Osmanly saraiynyń ashanalarynda paida bolǵanyn kórsetedi. Alǵash ret sarai jazbalarynda 1473 jyly aitylǵan paklava merekelerde, toilarda jáne mańyzdy tarihi kúnderde usynyldy. Rasynda da, öaklavanyń saraida ataq-dańqqa ie bolǵany sonsha, 18 ǵasyrda bul desertti tek baqlavany daiyndaýǵa arnaiy daiyndalǵan sheber aspazdar daiyndady. Bul bilikti sheberler fillo qamyryn raýshan japyraqtary siiaqty qalyń paraqtarǵa ainaldyryp, 100-ge jýyq fillo qabaty bar paklavany jasai alady. Mańyzdy jaǵdailarda sarbazdarǵa baqlava usynyldy. Bul rásim «Baklava sherýi» (Baklava Alayi) dep ataldy jáne jurtshylyq áskerilerdiń sherbet hosh iistendirilgen paklavany alýyn yqylaspen tamashalady.
Mádeni muranyń simvoly
Baklava Túrkiianyń ulttyq desertteriniń biri bolyp tabylady jáne sansyz sorttarymen eldiń bai mádeni murasyn aiqyn kórsetedi. Túrkiia boiynsha saiahattaǵan kezde siz paklavanyń ártúrli aimaqtyq sorttaryn jeýge bolady. Qara teńiz aimaǵyndaǵy baklavanyń quramynda jańǵaq bar, al Ortalyq Anadolyda paklavaǵa eń qolaily salma jańǵaq bolyp tabylady. Jaǵalaýdaǵy Egei aimaǵynda badam, al kúnjit Edirne men Frakiiada qoldanylady. Ońtústik-Shyǵys Anadolyda baklavany usaq untaqtalǵan pisteden jasaidy.
Ońtústik-Shyǵys Anadolyda Gaziantep qalasy óziniń aspazdyq dástúrlerimen tanymal jáne IýNESKO-nyń Shyǵarmashylyq qalalar jelisiniń bóligi bolyp tabylady. Bir qyzyǵy, Gazianteptiń kórnekti baklavasy búkil álemge áigili. Is júzinde «Antep baklavasy/Gaziantep baklavasy» EO qorǵalǵan geografiialyq kórsetkish mártebesin aldy. Qalanyń qasterli paqlava dástúri urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, oqýshylar sheberlerden tálim aldy. Ingredientter sapasy men daiyndaý ádisimen deserttiń basqa nusqalarynan erekshelenetin Gaziantep pahlavasy 40-45 qabat juqa filodan turady jáne aimaqtyń áigili pistelerimen dámdeledi. Sonymen qatar, konditerlik ónimder emen aǵashymen qyzdyrylǵan tas peshterde pisiriledi.
Gazianteptik paklava sheberleri desert syrtqy túrimen jáne dámimen bes sezimge áser etýi kerek dep esepteidi. Baklavaǵa arnalǵan ingredientter salystyrmaly túrde qarapaiym bolǵanymen, desertti daiyndaý úlken sheberlikti jáne egjei-tegjeige nazar aýdarýdy talap etedi. Sheberlerdiń aitýynsha, jaqsy paklava aldymen jaqsy pisip, jaqsy kóterilýi kerek. Ol kózge unamdy jáne altyn sary tústi bolýy kerek. Siz ony ernińizge jetkizgende jeńil, tym kóp siroppen aýyr emes, jańa piste men erigen sary maidyń hosh iisi bolýy kerek. Paklavany tistep alǵan kezde juqa jaiylǵan fillo qamyrynyń sybdyrlaǵan dybysy estilip, árine óte dámdi bolýy kerek. Gaziantepte baklava mádeniettiń ajyramas bóligi bolyp tabylady jáne kóptegen dúkender men naýbaihanalar bar. Árine, qalada paklava murajaiy da bar.
Dámniń naǵyz merekesi
Qant, jańǵaqtar jáne basqa da dámdi ingredientterdiń bul tamasha qospasy baklava bolsa da, deserttiń óndirý jáne kesý ádisine bailanysty ártúrli ataýlary bar. Bul jiyntyqqa paklava havých dilimi (sábiz tilimderi bar paklava) jáne fillo syǵý arqyly jasalǵan paklava midie (midiia tárizdi paklava) kiredi. Bulbul iývasy (bulbul uiasy), onda myjylǵan filo saqina tárizdi jáne siroptyń ornyna sútten jasalǵan sútlý (sút) nurye bar. Kýrý (qurǵaq) paklavada siropty az paidalanady, bul konditerlik qamyrdy qytyrlaq etedi, al fistik sarmada (piste oraýyshynda) jáne seviz sarmada (jańǵaq oramynda) kóp mólsherde týralǵan piste men jańǵaq bar.
