Dástúr jaiynda aityla beretin áńgime, onyń ainalasynda ólispei berispeitindei ótip jatatyn talas-tartys, birde bátýaly, birde bátýasyz pikir alysý, sirá, máńgi tolastamas. Óitkeni dástúr degenimiz – túp tamyry túý ǵasyrlar qoinaýynda jatsa da – ylǵi bir túlep, jańǵyryp kórinetin, ádebiettiń ár kezeńi saiyn buryn jurtqa belgisiz jańa astarynan ashylyp jatatyn jandy protsess. Onyń toqtap, toqyraýy múmkin emes. Toqtap, toqyrady-aq, onda qandai bir ádebiet bolmasyn ne meńireý, ne meshel kúige túseri haq. Sondyqtan da búgingi zamanymyzdyń buryn-sońdy bolyp kórmegen uly ózgeristerimen, ǵylymi-tehnikalyq revoliýtsiiasymen aǵaiyn-juraǵattai qaýyshyp, qoian-qoltyq aralasyp ketken, ósken, óreli qazirgi poeziiamyzdyń ón boiynda ǵasyrlar qoinaýynda jatqan sol rýhty baba dástúrdiń kózge kórinbes tiri kletkalary men talshyqtaryna deiin bar ekenin dáleldep jatý artyq.
Bul jerde maqalamyz bastalar-bastalmastan-aq ǵasyrlar qatparynda, ǵasyrlar qoinaýynda degen sózderdi qaitalap jatqanymyz tekten tek emes. Shynynda, biz anda-sanda bolmasa, kóbine-kóp dástúrdiń tereńdegi tamyryn emes, beleńdegi saǵymyn, árisin emes, berisin sóz etip kelemiz. Sonaý Asanqaiǵy, Shalkiiz, Aqtamberdi, Buqarlardy oqyp-úirenip jatqanymyzben, olardy qazaq óleńiniń dástúr-bastaýlary retinde tanyp-zerdelep jatqanymyz shamaly. Oǵan eń basty dálel: olardan qalǵan kól-kósir muralardyń osy qazirgi poeziiamen genetikalyq birliginiń áli kúnge qarastyrylmai júrgeni. Áli de bolsa tereń igerilip, tereń zerttelmei jatqandyǵy. Sodan ba eken, bizdiń ótken, burynǵy poeziiamyz jaily ózge jurtshylyq kóp aita bermeidi, aitqannyń ózinde, Shyǵys poeziiasy degen jalpy uǵymǵa qosaqtap, qosyp jiberedi. Onyń ózinde de tym saiaz, tym buldyr. Oǵan, árine, ókpe joq. Óitkeni óz sheńberimizdi ózimiz aiadai qyp shektep otyrsaq, ózge jurt ony qaidan alyp keńeite qoimaq? Shyntýaityna kelsek, Shyǵys poeziiasy degen hrestomatiialyq uǵymǵa geografiialyq beldeý arqyly qosylsaq, qosylarmyz, al biraq kórkemdik-estetikalyq beldeý jaǵynan biz esh ýaqytta qosyla almaimyz.
Bul jerde jańalyq ashyp otyrǵan eshteńemiz joq. Muny bárimiz de jaqsy sezinip, jaqsy bilemiz. Óitkeni Shyǵys poeziiasyna tán komponent-qasietter – kózdiń jaýyn alardai myń buralyp sylańdaǵan arý men úlbiregen gúl, jemisi tańdai úiirer beiishti baý-baqsha men qulaq quryshyn qandyrar sairaǵan bulbul, urttasań, demimen júrek sharpityn sharap pen shóptiń átiri sebilgen móldir haýyz, nebir astan-kesten oqiǵalardyń ózin asyqpai, aqyryn jetkizetin sazdy yrǵaq pen fáni týraly bapty maqammen aitylar danalyq sol tustaǵy qazaq poeziiasynda joq, bolsa da, ne oryndalýy, ne rakýrsynyń qoiylýy múlde bólek.
Sol tustaǵy qazaq jyraýlarynyń óleńderin oqyp otyrsańyz, sóz joq., sizdiń qulaǵyńyzǵa shetsiz-sheksiz dalany tiriltip, dúrliktirip bara jatqan tuiaq dúbiri, myń san qoldyń qiqýy men aiqaiy, qynaptan sýyrylǵan qylyshtardyń satur-sutyr soqtyǵysy, qysqada kegi, uzynda óshi ketken jandardyń bir-birimen ustasa ketkendegi tunshyǵa shyqqan arsy-gúrsi qyjyldy demi, qarý tigen qalqan shyńyly men ańyratyp tartqan adyrnalardan ushqan qaýyrsyndy jebelerdiń sýyly – bári-bári estilip jatary sózsiz. Jortýyldy erjúrek poeziia! Oǵan mamyrajai ekzotika múlde jat!
Sondyqtan da bizdiń sol bir kezeńdegi poeziiamyzdy Kóshpeliler nemese Dalalyqtar poeziiasy dese, áldeqaida tiimdi, áldeqaida oryndy siiaqty. Árine, bul áli de bolsa ádebietshiler kóp qadalyp, kóp zertteitin másele. Bul jerde tek biz oǵan sóz reti kep qalǵan soń ǵana aialdap, toqtalyp jatyrmyz. Áitpese, ol máseleniń sholaq qaiyrylǵan birer sóilemmen bite qalmasyn biz de jaqsy bilemiz.
Asanqaiǵy, Shalkiiz, Aqtamberdi, Buqar siiaqty alyptardy aýyzǵa alyp otyrǵan taǵy bir sebebimiz – búgingi áńgimemizge tikelei qatystylyǵynan. Ol, joǵaryda janamalap aityp ótkenimizdei, búgingi poeziiamyzdyń dástúr jalǵastyǵyn sol alyptardyń shyǵarmalarynan izdestirsek degen pikir.
Sondyqtan, eń aldymen, dástúr jalǵastyǵy degenimiz ne? Dástúr qalai jalǵasyn tabady? Onyń laiyqty izbasar murageri kim bola alady? Osy suraqtar tóńireginde sóz sabaqtap, pikir tarqatyp kóreiik. Sóz joq, biz osy ýaqytqa deiin kóbine-kóp dástúr jalǵastyǵy degen uǵymdy tym ushqary, tym ústirt, bir jaqty qarastyryp kelemiz. Bul uǵym, tipti, keiingi kezde óziniń tabiǵi jaratylysynan airylǵan, ne ushyp, ne júzip jarytpaityn asyrandy qazǵa ainalyp bara jatqandai. Al mundai úlken uǵymdy tabiǵi jaratylys bitiminen aiyryp qaraý túptiń túbinde aýladan asylyp ary qarai almaýǵa, qara qulypty qaqpa ishine qamalǵan tomaǵa-tuiyqtyqqa ákelip soǵatynyn bárimiz eskere bermeimiz.
Biz dástúr jalǵastyǵy degen uǵymdy kóbine-kóp belgili bir shyǵarmalardyń syrtqy pishin-qurylysynan, býyn-býnaq ólshemderinen, dybystyq alletratsiialardan, sózderdiń syrtqy qozǵalys-qimyldarynan izdestiremiz de, onyń ishki tynysy men demine, áleýmettik kóterer júgine, kórkemdik-ideialyq qýatyna úńile bermeimiz. Ras, bul máseleni qozǵaǵanda, qandai bir shyǵarmanyń bolmasyn, syrtqy pishin-qurylysyn, býyn-býnaq ólshemderin, dybystyq alletratsiialaryn, sózderdiń syrtqy qozǵalys-qimyldaryn, t.b. tolyp jatqan atribýttardy ainalyp ótýge bolmaidy. Óitkeni olar jyr týar sáttegi aqyn júregindegi qupiia qubylystyń surapyl silkinisinen paida bolǵan jandy músheler.
Olardy aiyryp, alyp tastai almaisyz. Biraq solai bola tura, biz, eń aldymen, aqyn júregindegi qudiretti qubylys týdyrǵan sol kezdegi ýaqyttyń, aýa raiyn, áleýmettik atmosferany baiyptap, baǵdarlap alǵanymyz durys. Óitkeni qandai bir stihiialy burqanystan týǵan shyǵarma bolmasyn, báribir ózin qorshaǵan áleýmettik ortanyń, belgili bir ýaqyttyń kórkem kóshirmesi. Aqyn júreginen qorytylyp shyqqan sol zaman kórinisi. Sondyqtan da biz qaita-qaita tápishtep aityp otyrǵan dástúr jalǵastyǵyn dál osy jerden izdestirgenimiz maqul. Asanqaiǵy, Shalkiiz, Aqtamberdi, Buqarlardyń kez kelgen óleńin oqyp kórińizshi: árqaisysy qadaý-qadaý alyp dińgekter sekildi úlken áleýmettik júk arqalap turǵan joq pa?! Sondyqtan da olar ǵumyrly, sondyqtan da olar máńgilik! Olardyń árqaisysy tutas bir dáýir, tutas bir tarihi kezeńniń bel balasy. Sondyqtan da olar tek úlken ádebi tulǵalar ǵana emes, úlken tarihi tulǵalar da! Sondyqtan da olardyń jyr, tolǵaýlary tarihtyń talai-talai alasapyran oqiǵalarynyń arasynda adasyp, joǵalyp ketpei, bizge kelip jetti. Áitpese, sol kezde qora-qopsy, kórshi-qolań, qyz-qyrqyndy jyrlaityn jyraýlar bolmady dep otyrsyz ba? Bolǵanda qandai! iraq olar bizge qarai sapar shege almaǵan, iaǵni halyq júreginde saqtalmaǵan, sol qora-qopsy, kórshi-qolań ainalasynda qalyp qoiǵan.
Sondyqtan biz búgingi aqyn shyǵarmalarynan ejelden kele jatqan dástúr jalǵastyǵyn izdestiretin bolsaq, onda, eń aldymen, onyń kóterer áleýmettik júgine, azamattyq únine zer salyp, nazar tikteýimiz kerek. Jekelei atribýttaryn /uiqasyn, yrǵaǵyn, býyn-býnaǵyn, t.b./ áńgime etsek, sonan keiin áńgime eteiik!..
Degenmen, bul pikir de bizdiń oiymyzdyń ornyqty formýlasy bola almaidy. Oǵan taǵy árirek kóz salyp, tereńirek úńilgen jón. Óitkeni sol bir kezeńder de, sóz joq, álgindei alyptardyń maqamy men sarynyn, taqyrypty igerýdegi metody men metologiiasyn, bas aýyrtyp, baltyr syzdatpai-aq, ózine shapshań ikemdei qoiatyn ázir asqa tik qasyq daiyn aýyzdar bolǵan. Biraq olar da bizge jetpegen. Asanqaiǵy, Shalkiiz, Aqtamberdi, Buqar shyǵarmalarynyń bizge jetken sebebi, olardyń árqaisysy jyrlanar taqyryptyń áleýmettik mańyzyn ózinshe ashyp, ózinshe kóterip, buryn belgisiz jańa obrazdar júiesin, sózderdiń sintaksistik jańa túzilisin, olardyń semantikalyq jańa mánin dúniege keltirgen. Iaǵni árqaisysy birin biri qaitalamaityn jeke-dara jańalyq ákelgen. Shynynda da Asanqaiǵynyń tereń filosofiiasyn, Shalkiizdiń emenniń iir butaǵyndai aiqasyp jatqan joldary men Aqtamberdiniń jortýyl urandy daýsyn, Buqardyń birlikke shaqyrǵan qaisar aqyldy narkesken sózderimen shatastyra almaisyz. Árqaisysy erek ún, bólek bitimge ie.
Sonymen, bizdiń aitpaǵymyz: tereń áleýmettik máni bar óz daýsy, óz únimen kelgen jańalyq qana dástúrdi jalǵastyra alady, tek sol ǵana dástúr jalǵastyǵyn qurai alady. Iaǵni dástúrdi ózinshe jetildirip, ony ózinshe jańǵyrtqan, jańalyq ákelgen tulǵa ǵana baba dástúrdiń murageri bolyp tabylady.
Al belgili saryn, taptaýryn jolmen júrgender, «sen timeseń, men timen, badyraq kóz» degen beishara moraldyń qolyna sý quiýshylar eshýaqta da dástúr jalǵastyrýshylar bola almaidy. Olar – dástúrdi jalǵastyrýshylar emes, dástúrdi bylǵaýshylar, dástúrdi búldirýshiler. Tasada turyp talantqa tas laqtyrýshylar da, kóleńkede otyryp kósemsip sóileitinder de solardyń ishinen shyǵady. Sózdi tozdyryp, oidy azdyratyn da solar. Uiqasty buzdy, býyndy syndyrdy dep, únin emes, túrin sóz etip, jańalyqtyń jaǵasyna jarmasyp jatatyn da solar. Óitkeni jańalyq olardyń sai-salany yqtap qonǵan qamys kúrkesin tegeýrindi bir demimen-aq ysyryp tastai salýy múmkin. Sondyqtan da olar jyly oryn, yqta-mekenin qolpashtap, qorǵashtap baǵady. Sondyqtan da olar dástúrdiń syrtqy kiimin ǵana sóz etip, ishki iirimine kózin tars jumyp qaraidy. Sodan uiqas pen tarmaqtardy, býyn men býnaqtardy shotqa salyp otyratyn býhgalterler paida bolady...
Bizdiń dástúr jalǵastyǵynan úlgi kórsetip, dáris beretin uly-uly mektepterimiz bar. Bul rette Mahambet pen Abai óleńderin atasaq ta jetkilikti. Onyń ekeýine birdei emes, tek bireýine, Abai mektebine az-kem toqtalyp óteiikshi.
Abai, sóz joq, arǵy-bergi ádebi tarihymyzda buryn-sońdy bolmaǵan uly mektep, qaitalanbas ǵajap qubylys. Onyń búkil tvorchestvosyn bylai qoiǵanda, ár óleńiniń ózi irgeli dúnie, iri oqiǵa. Ár sóz, ár joly jańalyq! Biraq osyǵan qarap, ony ózine deiingi burynǵy aqyn-jyraýlardyń bai tájiribelerinsiz, taǵylym-tálimderinsiz taqyr jerge tamyr salyp ósti desek, onda biz qatty qatelesken bolar ek. Ol, kerisinshe, ózine deiin jasalynǵan halqymyzdyń boiyndaǵy rýhani bailyqpen meiiri qanǵansha sýsyndap, ony jetildirip, qaita qorytyp baryp, jańa ádebi álemdi ómirge ákeldi. Ol, eń aldymen, ózine deiingi aqyn-jyraýlardan halyqqa qyzmet etý, halyqtyń úni bolý, qoǵamnyń áleýmettik mánin ashyp kórsetý, kúreskerlik siiaqty basty-basty máselelerdi miras etti. Sóitip, ol óleńniń qasterli qasietin, eń basty qasietin ustanyp qaldy. Dástúr jalǵastyǵy degenimiz, mine, osy! Árine, ol árbir material qarsylyǵyn nemese taqyryp qarsylyǵyn, ózinshe jeńdi, ózinshe balqytty. Sodan baryp, buryn bolyp kórmegen ishki mazmuny tunba bailyǵynan bastap, syrtqy tulǵa bitimine deiin erek óleńder dúniege keldi. Degenmen, sol múlde jańa, múlde erek kesek dúnielerdi paiymmen paraqtap, baiyppen baǵdarlasańyz, olardyń ishinen sizdiń qulaǵyńyzǵa sonaý-sonaý ǵasyr qiyrynda qalǵan aqyn-jyraýlardyń úni men sazy, maqamy men saryny talyp bolsyn estilip jatatyny sózsiz. Tyńdap kóreiikshi:
Buqar jyraý:
Ekinshi tilek tileńiz –
Eń shuǵyl pasyq zalymnyń
Tiline erip azbasqa...
Altynshy tilek tileńiz –
Alpys basty aq orda
Ardaqtaǵyn aiaýlyń
Kúninde bir kún bireýge
Teginnen tegin olja bolmasqa.
Jetinshi tilek tileńiz –
Jelkildegen tý kelip,
Jer qaiysqan qol kelip,
Sonan bir sasyp turmasqa.
Endi Abaidyń ataqty myna óleńin oqyp kóreiik.
Bes nárseden qashyq bol,
Bes nársege asyq bol.
Adam bolam deseńiz,
Tileýiń, ómiriń aldynda,
Oǵan qaiǵy jeseńiz.
Ósek, ótirik, maqtanshaq,
Erinshek, beker mal shashpaq –
Bes dushpanyń bilseńiz.
Talap, eńbek tereń oi,
Qanaǵat, rahym oilap qoi –
Bes asyl is, kónseńiz.
Eki óleńde de qozǵalar másele – adamǵa aitylar aqyl, tilek, ósiet. Buqar jyraý ony ret-retimen sanamalap aitsa, Abai ony qosyp, jinaqtap aitqan. Sonymen birge, óleńderdiń mazmuny jaǵynan da týystyq bar. Ekeýi de bir-birimen alystan oraǵytyp, qashyqtan qaiyryp jatpai, dál qarsy aldynda, dál janynda otyryp, eń bir súiektes jaqynyńdai aqyl aityp, naqyl úiretýimen úndes. Árine, Abai óleńi úlgi, túr jaǵynan da, mazmun bailyǵy jaǵynan da, kórkemdik-estetikalyq oryndalýy jaǵynan da Buqardikinen ózge ekeni ras. Biraq osy eki óleńniń eti bólek bolǵanmen, súiegi men qany bir, jaqyn ekenin zerdeli zerek oqyrman birden-aq bileri sózsiz. Sondai-aq biz Abaidyń:
Jainaǵan týyń jyǵylmai,
Jasqanyp jaýdan tyǵylmai,
Jasaýly jaýdan burylmai,
Jaý júrek jomart qubylmai, –
dep bastalatyn Ospan ólimine baǵyshtalǵan joqtaýy men basqa da birqatar óleńderi taza jyraýlyq úlgide jazylǵanyn jaqsy bilemiz.
Sonymen birge, uly Abai dástúr jetildirýdi, iaǵni dástúr jalǵastyǵyn múlde jańa arnaǵa salyp, múlde jańa satyǵa kóterdi. Ol alǵashqy bolyp, tek óz halqynyń rýhani bailyǵyn meńgerip, tek sony ǵana igerýmen halyqtyń tarihi sanasyn jańa biik deńgeige kóterý múmkin emes ekenin uqty. Esik pen terezeni tas bekitip, tumshalanyp alý oi men sananyń tunshyǵýyna ákelip soǵatynyn bildi. Aýa qozǵalysynsyz tirshilik ataýlynyń kúltalqany shyǵyp, kúireýge ushyraitynyndai, ózge halyq, ózge jurtpen rýhani bailanyssyz oi, sananyń opat bolatynyn sezdi. Sondyqtan da ol orys ádebietiniń, sol ádebiet arqyly Evropa ádebietiniń eń úzdik úlgilerin múmkindiginshe boiyna molynan sińirip, molynan sýsyndady. Mine, bul da Abai bizge ósiet etip qaldyrǵan dástúr.
Bul qubylys – dúnie júzindegi barlyq ozyq ádebietterge tán qubylys. Máselen, Pýshkin. Ol ózine deiingi jasalynǵan orys ádebietiniń barlyq qadyr-qasietin boiyna jinaqtap, onyń eń bir eleýsiz, qaǵa beris qaltarystarynda qalyp qoiǵan dúnielerine deiin úńilip, adaqtap aralap shyqqan. Súzgiden ótkizgen. Bárin de professionaldyq dárejede meńgergen. Ol sonymen birge tarihy myń jyldap sanalatyn búkil dúniejúzilik ádebiettiń arǵy-bergi úzdik úlgilerin ańqasy kepken shóldei sińirip alǵan. Óitkeni ol halyqtyń rýhani bailyǵyn ádebiettiń ozyq dástúrlerinsiz tek bir ádebiettiń dástúr múmkindigimen ǵana jasap shyǵam deý ǵumyr boiy taý basyna tas tasýmen ótetin siziftik bos áýreshilik dep bilgen. Eger Pýshkin álem ádebietiniń ozyq dástúrlerinen ózin oqshaý qoiyp, tek orys ádebietiniń poetikalyq kafedrasynda ǵana jumys istese, onda ol, sóz joq, eshýaqta da ult maqtanyshy, ǵalamat ult aqyny deńgeiine kóterile almas edi.
Tiýtchev te solai. Tipti Briýsovtyń aitýynsha, nemis poeziiasy bolmasa, Tiýtchev bolmas edi deidi. Orys tilin, orys ádebietin asa jetik biletin onyń dúnietanymy, estetikalyq kózqarasy – sol kezdegi baǵdarlaýsha – nemisshe bolyp shyqqan. Al qazir eshkim de Tiýtchev tvorchestvosynan «nemisshe» estetikalyq kózqarasty izdep jatpaidy. Qazir jurttyń bári Tiýtchevti taza orys aqyny retinde qabyldaidy. Búginde orys poeziiasynda Tiýtchev dástúri, Tiýtchev mektebi bar. Dástúr keide osylai da dúniege kelip jatady.
Mundai-mundai mysaldar dúniedegi iri tulǵalardyń bárine derlik tán.
Sondyqtan da dástúr jalǵastyǵy degen uǵymdy taza ulttyq aiada qarastyrýǵa bolmaidy. Ol – asa keń, asa tereń uǵym. Bul jerde taǵy bir ashyq aita ketetin nárse – Abai dástúri, Pýshkin dástúri, Tiýtchev dástúri degen uǵymdar týylǵan boida dástúr bolyp qabyldanǵan joq. Aldymen olar Jańalyq bolyp, tuma kózin ashty da, sonan keiin baryp úlken arnaly Dástúr – ózenge ainaldy. Sondyqtan dástúr jalǵastyǵyn sóz etkende, tarazy basyn teń ustap qarastyrýymyz kerek. Cál aýytqý úlken adastyrýǵa uryndyrýy múmkin. Eń aldymen, jańalyqsyz ádebiet óspeitinin, dástúr jalǵaspaitynyn qatty eskergen jón.
Biz, sonymen birge, jańalyq degenniń ne ekenin tabiǵat – ananyń ózinen úirenýimiz kerek. Tabiǵatta esh nárse de birin biri qaitalamaidy. Bári jańa, bári tuńǵysh! Árqaisysy jeke dúnie, jeke bolmys! Iaǵni dúniede qanshama japyraq bolsa, sonshama ózgeshelik bar. Bir japyraq ekinshi japyraqty qaitalamaidy. Meili kólemi jaǵynan bolsyn, meili kún nuryn súzip, nár jinaý jaǵynan bolsyn, meili simmetriialyq túzilisi jaǵynan bolsyn, áiteýir, olardyń árqaisysy birinen biri bólek, erek dúnie! Bul áldeqashan ǵylym dáleldep bergen tabiǵi qubylys!
Al biz tabiǵattyń uly minezinen tálim ala bermeimiz. Sodan baryp bizde syrtqy qubylysynan bastap, ishki bolmysyna deiin bir-birinen aýmai qalǵan óleńder tasqyndy konveirmen dúniege kelip jatady. Sodan baryp ne jandyryp, ne tońdyrmaityn, ne tolqytyp, ne tebirentpeitin, qyzýy men jylýy birqalypty kabinettik temperatýrany kórsetetin surqai óleńder paida bolady. Sodan baryp baz bireýler óner degenimiz balqyp turǵan temirdi tas ústine salyp ózińshe ilep, ózińshe soǵyp shyǵarý ekenin bile bermeidi.
Mine, osyndai tabiǵi, osyndai qarapaiym aksiomany eskermegendikten, keibireýler óleńniń aldymyen tegi arqyly tehnikasyn sóz etýdiń ornyna, tehnikasy arqyly tegin tapqysy keledi. Eń bolmasa, olar kontekst arqyly qaralyp jatsa ǵoi. Ókinishke orai, ol da joq! Ondai synshylar uiqasty, býyn-býnaqty, taram-tarmaqty óleń denesinen butarlap, burap syndyryp alady da, myna uiqas sholaq, myna joldyń bir býyny kem dep, aqylgóisip, analiz jasaýǵa kirisedi. Sóitip, olar ózi shatasyp qoimaidy, oqyrman qaýymdy qatar shatastyrady. Taǵy da ondailar tsitatshyl keledi. Eki sóziniń biri – tsitata. Pálenshe degen klassik pálen degen, tólenshe degen klassik bylai degen dep, eki aiaǵyńdy bir etikke tyǵatynyn qaitersiń. Olar, eń soraqysy sol, ol tsitatalardy ómirmen, ýaqytpen bailanystyryp qarastyrmaidy, taza kitabi qalpynda qarastyrady. Sonymen sol atyshýly klassikterge qiianat jasap otyrǵanymen jumysy da bolmaidy. Olardyń kóbisi-aq tsitatany tálim-tárbie beretin dáris retinde emes, talanty bolǵanmen, daiyndyǵy azdaý, tegeýrini álsiz keibir bos moiyn taiǵaqtardy qorqytyp-úrkitetin shoqpar retinde qoldandy. Iaǵni olar úshin tsitata – tvorchestvolyq kúsh-qýat beretin dárý emes, bireýdiń betin qaitaryp tastaý úshin kerek beline qystyryp júretin qarý!
Biz muny bostan-bos aityp otyrǵan joqpyz. Biz muny búgingi qozǵap otyrǵan áńgimemizge tikelei qatysty bolǵandyqtan aityp otyrmyz. Óitkeni dástúr jalǵastyǵy degen keń uǵymdy barynsha taryltyp, barynsha syǵyp qaraityndar da álgindegidei áperbaqandar. Taǵy da muny aityp otyrǵan bir sebebimiz, bizdiń sózimizdiń daýsy, az bolsa da olardyń jetesine jetip, súiegine sińer me eken degen nietten týǵan edi. Bundai tsitatashyl synshylarǵa frantsýzdardyń: «Platon aitty – bitti» degennen kúikilik, odan ótken beisharalyq joq», – degen sózin eskerte ketkenimiz maqul.
Endi qozǵap otyrǵan máselelemizdiń negizgi jelisin ári qarai qysqasha jalǵastyryp kóreiik. Árine, óz tvorchestvosyn ǵasyr qoinaýlarynda jatqan óz halqynyń rýhani muralarymen, Evropanyń eń úzdik tekti úlgilerimen qatar baiytqan Abai salǵan sol dástúr kóp uzamai-aq jarasty jalǵastyǵyn taýyp ketkenin jaqsy bilemiz. Iaǵni Abai salǵan sol bir altyn kópir bara-bara álemniń túkpir-túkpirinen rýhani bailyq ákelip, álemniń túkpir-túkpirine rýhani bailyq aparyp jatqan alyp kópirge ainaldy.
Qazaq poeziiasyna naqaq kózdiń jasyn izdegen nala kóńil Sultanmahmut, Qulager shabystyy Iliiastar keldi. Olar da aqyn-jyraýlar men Abai dástúrlerin – óz zamanynyń, óz ýaqytynyń úni bola bilýdi, beseneden belgili jolmen júrmei, óz jolyńdy belgilep alýdy, óziń ómir súrip otyrǵan qoǵam men ortanyń áleýmiettik mánin ashyp kórsetý siiaqty qadaý-qadaý qasietti dástúrlerin ózderine miras etti. Olardyń árqaisysy qazaq poeziiasynyń topyraǵyna jańa taqyryptarmen birge jańa sóz, jańa obrazdy oralymdar ákeldi. Óleń mazmun jaǵynan da, sonyń áserinen dúniege kelgen yrǵaq, túr jaǵynan da baii tústi. Iliiastyń «Búgingi dala» óleńin oqyp kóreiikshi:
Ertede, erte, erte edi,
El shapqannyń erki edi.
Han qaharly edi,
Qara mataýly edi.
Bi bedeldi edi,
Beikúná ne kórmedi?
Batyr balpań edi,
Baiǵus jaltań edi.
Tóre sultan edi,
Tólengit ultan edi.
Bai myǵym edi,
Kedei shildipirim edi.
Kún kúńgirt edi,
Dala jym-jyrt edi.
Endi osy óleńniń boiynda ǵasyrlar astarynda jatqan aqyn-jyraýlar tolǵaýynyń sazy men maqamy, solar qoldanǵan tásil-quraldar joq dep kim aita alar eken? Eshkim de. Sonymen birge Iliiastyń sol bir belgili saz, belgili maqamdy jańa tynys, jańa demmen, buryn bolyp kórmegen poetikalyq boiaýlarmen baiytqanyn da eshkim joqqa shyǵara almas edi. Rýhani bailyqty igerý, ony jetildirip, jańǵyrtý osylai bolsa kerek. Endi osy óleńniń sońyna zer salaiyq:
Qonys qoinyn eńbekke ashyp,
Jańa eline shashý shashyp,
Qyr kilemdi silkip saldy.
Kimeshekter kitap oqyp,
Malma tumaq myltyq aldy.
Jalba shekpen jaýǵa attandy,
Jer túrlenip, el shattandy.
Búgin, búgin, búgin dala,
Mundai ma edi buryn dala?
Qandai qazaqy, qandai tabiǵi óleń! Sonymen birge sol tustaǵy Evropa poeziiasynyń eń úzdik úlgilerimen iyq tirestire alarlyq qandai jańa! Sóz joq, kimeshekterdiń ktap oqýy, malma tumaqtyń myltyq alýy, jalba shekpenniń jaýǵa attanýy jańa zamannyń poetikalyq kartinalary ǵana emes, buryn-sońdy qazaq poeziiasynyń topyraǵynda bolyp kórmegen jańa obrazdar júiesi de! Sondai-aq Iliias bir óleńniń ishinde eki zaman, eki kezeń keskinin – ótken kún men jańa dáýirdi – eki túrli ekpinmen, eki túrli naqyshpen qaǵazǵa túsirgen. Birinshisindegi «kún kúńgirt edi, dala jym-jyrt edi» dep kókiregi qars airylyp, kúrsinip estiletin daýys, ekinshisindegi «búgin, búgin, búgin dala, mundai ma edi buryn dala» dep kúmbirlep qoia beretin ún, eń aldymen, belgili dáýir men kezeń úni, belgili kezeń men dáýir daýsy. Sony aqyn qalai dál taýyp, qalai dál kóshirgen deseńizshi. Osy jerde Ábish Kekilbaevtyń Iliias týraly «Sotsialistik Qazaqstan» gazetinde (3 iiýn, 1987 j.) saliqaly maqalasynda «Irgeli sýretker áýeli tańǵaltady, sosyn tolǵantady» degen sózi eriksiz eske túsedi.
Mundai áýeli tańǵaltyp kelip, sosyn ǵumyr boiy tolǵantyp ótetin talanttar, shúkir, bizdiń poeziiamyzda barshylyq. Dariǵa júrek Qasym Amanjolovty, ishki rýhty monologtardyń qudireti Ábdilda Tájibaevty, million tolqyndy Taiyr Jarokovty, poeziiadaǵy túrkisibimiz Asqar Toqmaǵambetovty, aqsha bulttai sulýlyq ákelgen Ábý Sársenbaevty, burqanyp tasyp tógilip jatqan Hamit Erǵalievti, ótken men búginge qatar qonys tepken Qalijan Bekhojindy, «Men – qazaqpyn» dep qiianǵa daýsyn jetkizgen Juban Moldaǵalievti, adam seziminiń syrshyl syrnaiy Syrbai Máýlenovty, týǵan jerge kindiginen bailanyp qalǵan Ǵafý Qaiyrbekovty, ár sózi shege bop qaǵylyp jatatyn Toqash Berdiiarovty búginde bárimiz de maqtan tuta alamyz. Olardyń qai-qaisysy da ádebietke óz ún, óz daýsymen kelgen, dástúr jalǵastyrýshy degen qurmetti uǵymǵa laiyq sýterkerler
Bul jerde alpysynshy jyldary ádebietimizge jańa Golffstrim aǵysyn alyp kelgen býyndy atamai ótý kúná bolar edi. Shynynda da, búgingi bizdiń poeziiamyz Muqaǵalidyń keńistiginsiz, Jumekenniń tereńdiginsiz, Tólegenniń erkindiginsiz, Saǵidyń ińkár qushtarlyǵynsyz, Qadyrdyń dáldigi men oilylyǵynsyz, Tumanbaidyń syrshyldyǵynsyz, Ótejannyń shynshyldyǵynsyz sonshalyqty opyraiyp, sonshalyqty júdeý kórineri lázim. Osy bir túiilgen judyryqtai bolyp kelgen tegeýrindi jetiliktiń sońyn ala ártúrli estetikalyq radiýsterde jumys istep júrgen Fariza, Muhtar, Dúisenbek, Aiandar shyqty. Sondai-aq bizdiń tustarymyz – Kúláshtiń názik sezimshildigi, Jarasqannyń poetikalyq naqtylyǵy, Iranbektiń iirimdi aǵysy, Nurlannyń dramalyq tebirenisi, Jumataidyń ulpa kerbezdigi, Keńshiliktiń áýezdi sazdylyǵy, Israildyń sezim móldirligi, Ulyqbektiń psihologiialyq peizajdary qandai bir minbeden bolsyn sóz alýǵa laiyq.
Bul aqyndardyń bárin qur tizbelep, qur marapat úshin aityp otyrǵan joqpyz. Jurt moiyndaǵan osy aqyndardyń, úlkendi-kishili osy talanttardyń tvorchestvosyn qarap otysańyz, olardan siz, sóz joq, sonaý Asanqaiǵy, Shalkiiz, Aqtamberdi, Buqar, Shal, Mahambet, Abai dástúrleriniń zańdy jalǵasyn, álemdik ádebiettiń úzdik úlgileriniń elementterin kezdestiresiz. Bul sózimizdi dáleldeý úshin olardyń árqaisysyna jeke toqtalý kerek bolar edi de, onda maqala monografiialyq kólemnen de asyp túser edi. Árine, olai etýdiń eshkimge de qajeti joq. Óitkeni zerek oqyrman bizdiń aitpaǵymyzdy onsyz da sezip, onsyz da qapysyz tanyp otyr ǵoi dep bilemiz.
Sonymen, baba dástúrdiń murageri kmi? Taǵy bir qorytyp qaitalaiyqshy. Baba dástúrdiń murageri – óz halqynyń rýhani bailyǵy men álem ádebietiniń úzdik úlgilerin boiyna jinaqtap, olardy ózinshe igerip, ózinshe qorytqan, óz ýaqytynyń úni bola bilgen, óz zamanynyń áleýmettik mánin ashyp kórsete alarlyq qýatqa ie, nemere Jańalyq! Tek sol ǵana murager bola almaq.
Temirhan Medetbek
