Sońǵy ýaqytta dúiim jurtty dúrliktirip júrgen jaittyń biri – qoǵamdaǵy zorlyq-zombylyq. Buryn, negizinen, otbasyndaǵy álimjettik týraly ǵana sóz bolatyn. Kúieýi soqqyǵa jyqqan áielder, anasy nemese ákesi qol jumsaǵan balalar máselesi kóteriletin. Al qazir zorlyq-zombylyqtyń túr-túri shyqty. Ul-qyz demei, jas balalardy jappai zorlaý, soqqyǵa jyǵý, joǵarǵy qabattan laqtyrý, bir úili jandy úlken-kishi demei, túgeldei baýyzdaý, atý siiaqty, jan túrshiktirerlik oqiǵalar jiiledi. Bolar-bolmas aqshaǵa bola, úiine basyp kirip, qarttardy tonaý, óltirý, jasy ulǵaiǵan keiýananyń da etegin túrý tárizdi taǵylyq áreketter keńinen etek aldy.
Zorlyq-zombylyq – álem boiynsha alǵanda da búgingi zamanǵy eń bir ózekti máselelerdiń biri. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń málimetinshe, zorlyq-zombylyqtyń saldarynan kúnine 1,6 million adam qaza tabatyn kórinedi. 15-44 jas aralyǵyndaǵy adamdardyń ólimine sebep bolatyn negizgi jaittyń biri de – osy. Budan bólek, túrli álimjettik pen qiianattyń, qorlyqtyń saldarynan densaýlyǵyna, júikesine ziian kelip, janyna óshpes jara túsetinder de qanshama!..
QR Bas prokýratýrasynyń statistikalyq deregine súiensek, biylǵy jyldyń 5 aiynda el aýmaǵynda 59 bala jynystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekken. Atalǵan qylmystyń sany jóninen Jambyl, Almaty oblystary alda tur. “Jynystyq sipattaǵy zorlyq áreketi” baby boiynsha júrgizilgen qylmystyq isterde 58 bala tirkelgen jáne bul qylmystardyń basym bóligi Almaty men Shyǵys Qazaqstan oblystarynda jasalǵan. 16 jasqa deiingi 308 bala “jynystyq májbúrleý nemese seksýaldy sipattaǵy basqa da áreketterdiń” qurbany bolǵan. 122-bap aiasyndaǵy mundai qylmystyq isterdiń deni Jambyl, Ońtústik Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynda qozǵalǵan.
Qalai degenmen de, muny meilinshe tolyq málimet deýge bolmaidy. Budan bólek, resmi tirkelmegen, jabyq kúiinde qalǵan qylmystyq áreketter de joq emes. Kóp jaǵdaida adamdar muny uiatty sanaidy. Sol sebepti de, kópshiligi bolǵan jaidy aityp, quqyq qorǵaý oryndaryna bara bermeidi. Qylmystyq is qozǵalǵan kúnde de istiń sońy “taraptardyń ózara kelisimimen” bitip jatady. Ómiriniń sońyna deiin túrmede shirýge nemese birden basy alynýǵa tiisti ondai azǵyndarmen jábirlenýshi taraptyń qalai kelisimge kele qalatyny da túsiniksiz.
Búkil halyqtyń alańdaýshylyǵyn týǵyzǵan atalmysh jaǵdai qoǵamda kóp talqyǵa tústi. “Pedofilder ólim jazasyna kesilsin” degen úkim de aityldy. Biraq resmi bilik azǵyndarǵa qatysty “himiialyq pishtirý” jazasyn engizdi. Bul zań 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine enedi.
Endigi másele – munymen qylmys toqtai ma? Azǵyndar qaitkende aiaq tartady? Jalpy, sońǵy ýaqytta nege osyndai jaýyzdyq áreketter kóbeiip ketti?..
Psihiatr Altynai Babyqbaevanyń aitýynsha, pedofilder de – qoǵamnyń bir múshesi, olar da jurt siiaqty tirshilik etedi, otbasyn qurady, jurttan erekshelenbeidi. Sondyqtan da eshkim olardy sondai áreketke barady dep oilamaidy. Negizi, bul – psihikalyq aýytqýshylyq.
“Meniń tájiribemde azǵyndyq áreketi úshin sottalyp kelgen jáne birneshe jyldan keiin sol qylmysqa qaitadan barǵan bir pedofil boldy. Ol óziniń únemi balabaqshaǵa barǵysy kelip turatynyn, birneshe ret “bulai isteýge bolmaidy” dep, ol aradan ketip qalǵanyn, biraq sońǵy ret barǵanynda ózin-ózi ustai almai qalǵanyn aitty”, – deidi A.Babyqbaeva. Iaǵni oi-sanasynda aýytqýshylyq bar adamnyń buryn jasaǵan qylmysyn qaitadan jasamaitynyna eshqandai kepildik joq. Óitkeni azǵyndyq ta – aiyqpas aýrýdyń bir túri.
Pedofiliia – eresek erkekterdiń jas qyzdarǵa, tipti uldarǵa qumarlyǵy bolsa, gerontofiliia – kerisinshe, jas jigitterdiń orta nemese odan da úlken jastaǵy áielderge degen jynystyq qumartýshylyǵy eken. Ádette, gerontofilder – “jas áielderdi qumarynan shyǵara almaimyn” dep júreksinetin, óziniń seksýaldyq qabiletine senimsiz jigitsymaqtar. Ondailardyń kópshiligi ózine jynystyq serik retinde egde jastaǵy áieldi tańdaidy, tipti onymen otbasyn quryp, birge ómir súre de beredi eken. Ol, árine, bólek áńgime, bólek jaǵdai.
Keide “osyndai qylmystardyń órship ketýine eldegi ekonomikalyq daǵdarystardyń da áseri bar shyǵar” degen pikirler aitylyp jatady. Biraq mamandardyń bul rettegi ýáji: “mundai quqyqbuzýshylyqtar qai kezde de bolǵan. Sondyqtan oǵan “daǵdarys áser etip jatyr” degen qisynsyz. Bul – óte keleli másele. Bul arada otbasyndaǵy jáne qoǵamdaǵy jaǵdai, balalar men jasóspirimderge durys tárbie berý máselesi de qylań beredi.
Al endi balany jynystyq zorlyq-zombylyqtan, qaýip-qaterden qalai qutqarýǵa bolady? Bul oraida psihologtar qaýipsizdik sharalaryn búldirshinderge 3-4 jasynan úirete bastaýǵa úndeidi. Ony tek ata-anasy men jaqyn týystarynyń ǵana qushaqtaýyna, sipalaýyna bolatynyn túsindirý asa mańyzdy.
Negizi, bireý qolynan jetelep áketken jaǵdaida, 10 balanyń 9-y ǵana aiqailaýǵa, daýys shyǵarýǵa qysylmaityn kórinedi. Sondyqtan balany “Ary ketińiz!”, “Men sizdi tanymaimyn!”, “Men sizben sóilespeimin!” dep, beitanys adamdardyń áńgimesin bólýge, tyńdamaýǵa úiretken abzal. Al eger sondai beitanys bireý ái-sháiǵa qaramai, súrelei jónelse, kez kelgen bala: “Kómektesińizder! Men bul kisini tanymaimyn!” dep aiqailap, mańaiyndaǵylardy kómekke shaqyrýy kerektigin bilýi tiis.
Onyń betin aýlaq qylsyn, alaida, eger kimde-kim sondai zorlyq-zombylyqqa ushyrai qalsa, jábirlenýshi týystarynyń jaǵdaidy jasyryp-jappai, kerisinshe, azǵynnyń laiyqty jazasyn alýyna múddeli bolǵany, al qiianat kórgen jasqa, meili kárige bolsa da, psihologiialyq jaǵynan qoldaý kórsetkeni, eń bastysy, arnaiy mamandardyń kómegine júgingeni jón. Tán jarasy jazylady, al jan jarasynyń jazylýy óte qiyn. Onyń keleshektegi saldary da meilinshe aýyr.
N.QOŃYR.
"Jas Alash" gazeti