Erlik – elge mura, urpaqqa uran, ultqa qalqan.
Aqiqatty ashyq aitý – ardyń isi. Keshegi ótken tarihi sahnada «erkekter pen áielder teń quqyqty» degendi jeleý ete otyryp, ordaly otbasynyń otaǵasy, áieldiń súiener dińgegi, bedeli taýdai azamaty atanǵan erkek ataýlynyń rýhyn aiaqqa janshyp, aqyl-esinen aiyryp, ez etýdiń, qulǵa ainaldyrýdyń rekordyn ozdyrýdyń arqasynda otbasyndaǵy kemel de kemeńger kósemdigi men otaǵasylyq uly qudiretinen de, ulttyq jaýapkershilikten de tolyq aiyrý baǵytynda teńdessiz jantalasty is-áreketpen úilestirdi, uiymdastyrýdyń utqyrlyǵyn burynǵydan da beter ozdyra tústi. Al aqylsyz, paryqsyz, tárbiesiz, teksiz, keshe... áiel bitkendi shekten tys eshirtip, surqiialy saiqaldyqqa beiimdiligin únemi jetildire otyryp, onyń yqpalyn eselep kúsheite otyryp, otbasyna opasyz bi etýdiń, imansyz etýdiń arqasynda ústemdigin arttyra túsý arqyly olardyń otbasyndaǵy analyq danalyǵy men ulaǵatynan aiyrdy.
Bala tárbiesine qatysty ulaǵaty zor tárbieshildik pen ustazdyq qudiretin joiyp, qatygezdik, qaiyrymsyzdyq, surqiialyq ataýlynyń qasiretterin ushtap ozdyrdy. Óńsheń bilikke qumar áiel arqyly qazaq otbasynyń shyrqyn buzýdyń, urpaǵyn azdyryp, qul jasap, qurdymǵa jetkizýdiń dástúrli qasiretterin ornyqtyrdy. Ulttyq qundylyq (ata tiline, dinine, diline, salt-dástúrine...) ataýlylarǵa qarsy kúide júrgendikten, ata-babalarynyń arýaqtaryna qarsy jolda júrgendikten, ondai urpaqtarymyz, ásirese qyzdarymyz – óle-ólgenshe baqytsyz kúi keshedi. Óitkeni olar Allanyń rahymynan qur qalyp, tek qaharyna ushyrap júrgenderin múlde túsinbeitin – kórsoqyr, keshe, nadan, máńgúrtter. Bundai baqytsyz adamdardy keshegi esti de tekti qazaq «kórdemshe» dep ataǵany álimsaqtan aian. Álbette, bundai kórdemshelerden tek qana kórdemsheler týatyny, júgensiz órbip, órisi keńeie túsetini aitpasa da túsinikti.
Aitalyq, búgingi tańda ultsyz, opasyz, satylympaz, tárbiesiz, jeksuryn qyzdarymyz sheteldik erkekke kúieýge shyǵýdyń dástúrge ainalýy, ásirese qytai erkekterine shyǵýy shekten tys ýshyǵyp bara jatýy mine osydan. Óitkeni bireýdiń qańsyǵy – bireýge tańsyq. Bul – bir. Ekinshiden, qolda bar altynnyń qadiri joq. Úshinshiden, bolǵan saiyn bola tússem degen ashkózdik. (Bul aýqatty otbasylardyń qyzdaryna tán kórinis). Tórtinshiden, ózgenikine degen áýestik, tárbiesizdik... Iaǵni bir joly bolsa da sheteldiń dámin tatyp kórgen qyzdar óz elindegi áleýmettik tapshylyq pen ádiletsiz qurylymnyń taýqymetin tartqysy kelmeidi. Ondaǵylardyń bári «jumaqta» ómir súretindei kórinedi. Bárin kinodaǵydai elestetedi... Erteńgi kúni ómir boiy ókinýmen óterin bilmeidi. Ókinish ózek órteidi.
Aqyrynda kóregen kemel kisilikten, tekti adamgershilikten ajyrap qalǵan áiel (sheshe) – óz ul-qyzdaryn shuǵyl túrde jańǵyrtý, jańartý, asyldandyrýdyń arqasynda ǵana ózinen, ata-babalarynan ozdyra bilýdiń aýadai qajettigin múlde uqpaidy. Túsingisi de kelmeidi. Búgingi tańda barǵan bosaǵasynan qit etse tura qashatyn óńsheń ultsyz, arsyz, namyssyz, uiatsyz, opasyz... qysqasy júgensiz ketken tárbiesiz qyzdardy qaýlatyp jatqandar da, mine, osylar. Bundai keshe sheshelerden ólim artyq ekenin uqpaidy.
Aqyr aiaǵynda ulttyq genofondyq tuqymymyzdyń tekti kemeldigin de, uly ata salt-dástúrlerimizdiń tunyǵyn da buzdy, olardyń teńdessiz qudiretin qaita qalpyna kelmeitindei etip, túbegeili joiýǵa baryn salýda. Máselen, búgingi qazaqqa Resei imperivsy qoldan ári qasaqana jasalǵan asharshylyqtardy, neshe túrli tárkileý, halyq jaýy, Amerikanyń, Japoniianyń tyńshysy, jer aýdarý siiaqty zobalańnyń talaiyn bastan ótkergen baiǵus halyq rýhy taptalǵan, ár nárseden qorqyp, óz kóleńkesinen úrkip otyratyn jáne Máskeý ne aitsa sony isteitin qarańǵy tobyrǵa ainaldyrylǵanyn aitsań da túsinbeidi. Qalai degende de qazaq eliniń, ásirese qazaq ultynyń bas kóterýge jaraityndaryn, betke ustaýǵa turatyn ulttyq rýhy asqaq qaimaqtaryn shetinen aiaýsyz atty, darǵa asty, it tózgisiz it jekkenge aidady. Bul bútkil eldiń úreiin alyp, ultty, urpaqty óz kóleńkesinen qorqatyn óńsheń úrkek, qorqaq ezge ainaldyra túsýdi údetti. Sonymen birge túrlishe saiasi naýqandar – eldi ur da jyq obyr kúshimen ujymdastyrý, tyń jerdi igerý, kosmosty meńgerý, mal sharýashylyǵyn burynǵydan da beter alǵa ozdyrý, ásirese qoi-eshkiniń sanyn 50 mln-ǵa jetkizý... degen siiaqty san alýan qiturqy saiasi naýqandar arqyly baiyrǵy qazaqqa qarsy asa aýyr yqpaldaryn órshite tústi. Basqa eldiń túrmesinde otyrǵan, júrgen jerindegi adamgershilikke qatysty dúnie bitkendi azǵyndatpai qoimaityn óńsheń qylmyskerlerdi qazaq eline ákelip tókti, qazaqtyń arasyna synalap sińirdi. Sóitip, azǵyndatqysh araq pen temekiniń ultty kóktetpes ýlaryna shekten tys júgensizdikpen bóktirdi. Bulardyń bári aqyr aiaǵynda kieli Jerdiń, qasietti Eldiń, kúresker Erdiń qamy úshin, ult, urpaqtyń búgingi jáne bolashaq qamy úshin bir judyryqqa jumylyp, janqiiar birlikpen jymdasa júrip, qaharman belsendilikpen utqyr ómir súre bilýge hám qazaqtyń bastary ólse de qosyla almaityn eń apatty jaǵdaiǵa jetkizdi.
Qazaq halqynyń áý bastaǵy jaratylysyna, tarihi mádenietine, ata salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptaryna múlde jat jetim balanyń jáne tastandy balanyń, ul-qyzdary týǵan ákesin baqpai, qaraýdan bas tartyp, kóshege qańǵytyp jibergen jetim qarttardyń sanyn kóbeitýdiń sumdyq úrdisi órship barady. Keńestik dáýirge deiin biz jetimin baýyrlarynan, rýlasynan aiyryp jylatpaǵan, jesirin eshqaida da qańǵytpaǵan teńdesi joq uly ult emes pe edik?! Jetimdi óziniń týys baýyrlarynan, rýlasynan aiyrý, bul – aýyr qylmys. Endigi jerde, HHI ǵasyrda jazyqsyz jandar saiasat qurbanyna ainalmasyn! Álbette, biliktiń qurbandyqqa ainaldyrmaityn kepildigi zor bolsa igi. Jer taǵdyryna qatysty, táýelsiz eldik, ulttyq, halyqtyq múddege qatysty, ásirese otbasy qundylyqtary men utymdy múmkindikterin zaman talaptaryna sai jedel túrde jetildirýge, asyldandyra túsýge, ozdyrýǵa qatysty kókeikesti ózekti de, ótkir máselege kelgende qazaq qaýymy bir kisidei jumylyp, qatań talap ete bilýde nege qaharly da óktem batyrlyqpen qasqaiyp turyp aita almaimyz? Shyndyǵyna kelsek, biz, hám qazaq búgingi jáne keleshek ul-qyzdarymyz ben nemere-shóbere jáne shákirtterimizdiń taǵdyry úshin, búkil el, ult, halyq qamy úshin bir kisidei jumylyp, tas túiinge ainalǵan judyryqtai bolyp, teńdesi joq dárejedegi janqiiar kúreskerlikti jappai qaýlata almai otyrmyz. Nege? Sonda biz, qazaq qandai ultpyz osy?
Mine, bulardyń bári saiyp kelgende, ańqaýlyǵy men ańǵaldyǵy, aq kóńildigi men daraqylyǵy zor ysyrapshyl qazaq halqy, onyń urpaqtary alaýlatqan opasyz uranǵa qudaidai senip, úlken-kishisine qaramastan lezde jappai ultsyzdandy, teksizdendi, máńgúrttendi, ar-namyssyz dúbaraǵa, qul-qutanǵa ainaldy, ult, halyq, urpaqqa qarsy baǵytta júrýdi ozdyra túsýden ári asa almaityn sybailas satylympaz, opasyz, ultsyz «tulǵalar» men aqsaqalsymaqtar shekten tys qaýlady. Osylaisha qazaq ulty quzdan qulaýdyń jieginde turǵan shaqta, jer betinen joq bolýdyń sál aldynda turǵan tusta, Jaratýshy Uly Iemiz Allah Taǵalanyń qoldaýynyń arqasynda myzǵymas Keńestik bilik óziniń tuǵyrynan qulady jáne onyń ziiandy alapat qýat kózine ie bolǵan qaharly kúshi óziniń yqpaldy qýattaryn azaitýǵa bet aldy. Biraq...
Alaida qazirgi tańda qazaq ulty táýelsiz el atanǵanyna 26 jyldyń júzi bolǵanymen ulttyq sharýamyz ońalmai turǵany, ulttyq aiymyz ońynan týmai turǵany ókinishti. Óitkeni, biz kerisinshe eldik, ulttyq, halyqtyq múdde ataýlyny aiaqqa taptap, qoldaǵy teńdesi joq ulttyq bar bailyq pen utqyr múmkindikterimizdiń bárin de basqa maqsattyń jolyna jáne onyń saiasi upailaryn eselei bilýdiń qamy úshin ǵana shashylyp jatqan, kim kóringenge júgensiz jem bolyp, olardyń tabanynyń astynda shekten tys janshylyp jatqan elmiz. Ultymyzdyń ulylary emes, ózgeniń qul-qutany tórimizge shyqty. Olai bolsa, bizge, búgingi qazaq qaýymyna myqty da bilikti bilik kerek emes pe, soidai-aq baitaq elge, ultqa, halyqqa, ásirese órbip jatqan urpaqtarymyzdyń boiynda asqaq rýh pen ulttyq namys joǵary dárejede bolýy kerek emes pe?!. Tekti eldigimiz qaida?
Baiaǵyda asqan áýlie, kóripkel Móńke bi Tileýuly (1675-1756 j.j.) tús kórip, sol túsin Syrym batyrǵa jorytpaq bolady. Syrym tús jorýdyń jolyn Móńkeniń uzatylyp ketken qyzyna berýdi uiǵarady.
Móńke bidiń qyzy: «Maǵan tús jorytqandaryńyz qate boldy, kúnderdiń kúninde áiel bilegen zaman keledi. Ol zamanda áielden uiat ketedi, erkekten namys qashady, meniń úsh ret shaqyrǵanda zorǵa kelýimniń syry osynda edi» depti. Búgingi bizde bul qasirettiń tórkinin jan-jaqty tereń túsine alatyn, ult, halyq, urpaq qamy úshin janqiiarlyqpen kúrese alatyn kemeńger kósemdik bar ma? Rasynda da bul qazirgi HHI ǵasyr sahnasyndaǵy ulttyq qaterli qasiretterimiz ben alapatty qaýipterimizdiń eń zory da, eń joiqyndysy da, mine – osy.
Qalai degende de, «Jylandy úsh kesseń de, kesirtkelik qaýqary bar» demekshi, keshe ótken Keńestik dáýirdiń shekten shyqqan san alýan túrli opasyz qasiretteriniń zardaptary áli kúnge joiyla qoiatyn túri joq. Tipti qazirgi tańda táýelsiz atanǵan qazaq eli, ult, urpaq keshegi Keńestik dáýirdiń ólsheýsiz ýyn ishýdiń qasiretinen tezirek aryltýǵa baǵyttalǵan utqyr jobalardy kórýdiń aýyly tym qashyq siiaqty. Sol sebepti árkim óz bolashaǵyna ózi jaýap beretin asa aýyr kezeńde ómir súrip jatqandyqtan, biz seńge soqtyǵysqan balyqtyń kúiin keship otyrǵan elmiz. Ol ol ma, «Óz kúnińdi óziń kór» dep otyrǵan saýatsyz, dármensiz, teksiz, biliksiz... solaqai bilikten qaiyr joq. Óitkeni jikke toptasyp, júzshil rýlastyq, sybailas-jemdestik jáne otbasylyq-klandyq basqarýdaǵy eń bir mańyzdy faktor – el, ult, qoǵam sanasy men ómirlik tirshiligine qatysty eń utymdy ózgeristerdi engizýdiń aýadai qajettiligin eskermeitindigi óte aýyr qasiret ekeni anyq. Bodandyqqa qarsy bulqynys joq. Otarlyq, bodandyq halden birjola qutylý úshin Táýelsiz eldigimiz ben kemel ulttyǵymyzdyń, ata tilimizdiń qudiretin teńdesi joq dárejede aspandata bilýdiń uly maqsatynda bárimiz bir kisidei jumylyp, janqiiarlyqpen kúrese bilýimiz kerek! Ókinishke qarai osyndai jankeshti kúreskerliktiń bolmaýy kesapatynan ózimizdiń ulttyq bailyǵymyz – ózimizge áli kúnge buiyrmai tur. Biraq...
Moldaǵali MATQAN,
Álem halyqtary Jazýshylary Odaǵynyń múshesi,
Halyqaralyq Mustafa Kemal Atatúrik atyndaǵy Altyn medaldiń iegeri,
qoǵam qairatkeri, pýblitsist-jazýshy, akademik
