"ەيەلدەن ۇيات كەتەدٸ, ەركەكتەن نامىس قاشادى..."

ەرلٸك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران, ۇلتقا قالقان.

اقيقاتتى اشىق ايتۋ – اردىڭ ٸسٸ. كەشەگٸ ٶتكەن تاريحي ساحنادا «ەركەكتەر پەن ەيەلدەر تەڭ قۇقىقتى» دەگەندٸ جەلەۋ ەتە وتىرىپ, وردالى وتباسىنىڭ وتاعاسى, ەيەلدٸڭ سٷيەنەر دٸڭگەگٸ, بەدەلٸ تاۋداي ازاماتى اتانعان ەركەك اتاۋلىنىڭ رۋحىن اياققا جانشىپ, اقىل-ەسٸنەن ايىرىپ, ەز ەتۋدٸڭ, قۇلعا اينالدىرۋدىڭ رەكوردىن وزدىرۋدىڭ ارقاسىندا وتباسىنداعى كەمەل دە كەمەڭگەر كٶسەمدٸگٸ مەن وتاعاسىلىق ۇلى قۇدٸرەتٸنەن دە, ۇلتتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن دە تولىق ايىرۋ باعىتىندا تەڭدەسسٸز جانتالاستى ٸس-ەرەكەتپەن ٷيلەستٸردٸ, ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇتقىرلىعىن بۇرىنعىدان دا بەتەر وزدىرا تٷستٸ. ال اقىلسىز, پارىقسىز, تەربيەسٸز, تەكسٸز, كەششە... ەيەل بٸتكەندٸ شەكتەن تىس ەشٸرتٸپ, سۇرقييالى سايقالدىققا بەيٸمدٸلٸگٸن ٷنەمٸ جەتٸلدٸرە وتىرىپ, ونىڭ ىقپالىن ەسەلەپ كٷشەيتە وتىرىپ, وتباسىنا وپاسىز بي ەتۋدٸڭ, يمانسىز ەتۋدٸڭ ارقاسىندا ٷستەمدٸگٸن ارتتىرا تٷسۋ ارقىلى ولاردىڭ وتباسىنداعى انالىق دانالىعى مەن ۇلاعاتىنان ايىردى.

بالا تەربيەسٸنە قاتىستى ۇلاعاتى زور تەربيەشٸلدٸك پەن ۇستازدىق قۇدٸرەتٸن جويىپ, قاتىگەزدٸك, قايىرىمسىزدىق, سۇرقييالىق اتاۋلىنىڭ قاسٸرەتتەرٸن ۇشتاپ وزدىردى. ٶڭشەڭ بيلٸككە قۇمار ەيەل ارقىلى قازاق وتباسىنىڭ شىرقىن بۇزۋدىڭ, ۇرپاعىن ازدىرىپ, قۇل جاساپ, قۇردىمعا جەتكٸزۋدٸڭ دەستٷرلٸ قاسٸرەتتەرٸن ورنىقتىردى. ۇلتتىق قۇندىلىق (اتا تٸلٸنە, دٸنٸنە, دٸلٸنە, سالت-دەستٷرٸنە...) اتاۋلىلارعا قارسى كٷيدە جٷرگەندٸكتەن, اتا-بابالارىنىڭ ارۋاقتارىنا قارسى جولدا جٷرگەندٸكتەن, ونداي ۇرپاقتارىمىز, ەسٸرەسە قىزدارىمىز – ٶلە-ٶلگەنشە باقىتسىز كٷي كەشەدٸ. ٶيتكەنٸ ولار اللانىڭ راحىمىنان قۇر قالىپ, تەك قاھارىنا ۇشىراپ جٷرگەندەرٸن مٷلدە تٷسٸنبەيتٸن – كٶرسوقىر, كەششە, نادان, مەڭگٷرتتەر. بۇنداي باقىتسىز ادامداردى كەشەگٸ ەستٸ دە تەكتٸ قازاق «كٶردەمشە» دەپ اتاعانى ەلٸمساقتان ايان. ەلبەتتە, بۇنداي كٶردەمشەلەردەن تەك قانا كٶردەمشەلەر تۋاتىنى, جٷگەنسٸز ٶربٸپ, ٶرٸسٸ كەڭەيە تٷسەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.

ايتالىق, بٷگٸنگٸ تاڭدا ۇلتسىز, وپاسىز, ساتىلىمپاز, تەربيەسٸز, جەكسۇرىن قىزدارىمىز شەتەلدٸك ەركەككە كٷيەۋگە شىعۋدىڭ دەستٷرگە اينالۋى, ەسٸرەسە قىتاي ەركەكتەرٸنە شىعۋى شەكتەن تىس ۋشىعىپ بارا جاتۋى مٸنە وسىدان. ٶيتكەنٸ بٸرەۋدٸڭ قاڭسىعى – بٸرەۋگە تاڭسىق. بۇل – بٸر. ەكٸنشٸدەن, قولدا بار التىننىڭ قادٸرٸ جوق. ٷشٸنشٸدەن, بولعان سايىن بولا تٷسسەم دەگەن اشكٶزدٸك. (بۇل اۋقاتتى وتباسىلاردىڭ قىزدارىنا تەن كٶرٸنٸس). تٶرتٸنشٸدەن, ٶزگەنٸكٸنە دەگەن ەۋەستٸك, تەربيەسٸزدٸك... ياعني بٸر جولى بولسا دا شەتەلدٸڭ دەمٸن تاتىپ كٶرگەن قىزدار ٶز ەلٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك تاپشىلىق پەن ەدٸلەتسٸز قۇرىلىمنىڭ تاۋقىمەتٸن تارتقىسى كەلمەيدٸ. ونداعىلاردىڭ بەرٸ «جۇماقتا» ٶمٸر سٷرەتٸندەي كٶرٸنەدٸ. بەرٸن كينوداعىداي ەلەستەتەدٸ... ەرتەڭگٸ كٷنٸ ٶمٸر بويى ٶكٸنۋمەن ٶتەرٸن بٸلمەيدٸ. ٶكٸنٸش ٶزەك ٶرتەيدٸ.

اقىرىندا كٶرەگەن كەمەل كٸسٸلٸكتەن, تەكتٸ ادامگەرشٸلٸكتەن اجىراپ قالعان ەيەل (شەشە) – ٶز ۇل-قىزدارىن شۇعىل تٷردە جاڭعىرتۋ, جاڭارتۋ, اسىلداندىرۋدىڭ ارقاسىندا عانا ٶزٸنەن, اتا-بابالارىنان وزدىرا بٸلۋدٸڭ اۋاداي قاجەتتٸگٸن مٷلدە ۇقپايدى. تٷسٸنگٸسٸ دە كەلمەيدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا بارعان بوساعاسىنان قيت ەتسە تۇرا قاشاتىن ٶڭشەڭ ۇلتسىز, ارسىز, نامىسسىز, ۇياتسىز, وپاسىز... قىسقاسى جٷگەنسٸز كەتكەن تەربيەسٸز قىزداردى قاۋلاتىپ جاتقاندار دا, مٸنە, وسىلار. بۇنداي كەششە شەشەلەردەن ٶلٸم ارتىق ەكەنٸن ۇقپايدى.

اقىر اياعىندا ۇلتتىق گەنوفوندىق تۇقىمىمىزدىڭ تەكتٸ كەمەلدٸگٸن دە, ۇلى اتا سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدٸڭ تۇنىعىن دا بۇزدى, ولاردىڭ تەڭدەسسٸز قۇدٸرەتٸن قايتا قالپىنا كەلمەيتٸندەي ەتٸپ, تٷبەگەيلٸ جويۋعا بارىن سالۋدا. مەسەلەن, بٷگٸنگٸ قازاققا رەسەي يمپەريۆسى قولدان ەرٸ قاساقانا جاسالعان اشارشىلىقتاردى, نەشە تٷرلٸ تەركٸلەۋ, حالىق جاۋى, امەريكانىڭ, جاپونييانىڭ تىڭشىسى, جەر اۋدارۋ سيياقتى زوبالاڭنىڭ تالايىن باستان ٶتكەرگەن بايعۇس حالىق رۋحى تاپتالعان, ەر نەرسەدەن قورقىپ, ٶز كٶلەڭكەسٸنەن ٷركٸپ وتىراتىن جەنە مەسكەۋ نە ايتسا سونى ٸستەيتٸن قاراڭعى توبىرعا اينالدىرىلعانىن ايتساڭ دا تٷسٸنبەيدٸ. قالاي دەگەندە دە قازاق ەلٸنٸڭ, ەسٸرەسە قازاق ۇلتىنىڭ باس كٶتەرۋگە جارايتىندارىن, بەتكە ۇستاۋعا تۇراتىن ۇلتتىق رۋحى اسقاق قايماقتارىن شەتٸنەن اياۋسىز اتتى, دارعا استى, يت تٶزگٸسٸز يت جەككەنگە ايدادى. بۇل بٷتكٸل ەلدٸڭ ٷرەيٸن الىپ, ۇلتتى, ۇرپاقتى ٶز كٶلەڭكەسٸنەن قورقاتىن ٶڭشەڭ ٷركەك, قورقاق ەزگە اينالدىرا تٷسۋدٸ ٷدەتتٸ. سونىمەن بٸرگە تٷرلٸشە ساياسي ناۋقاندار – ەلدٸ ۇر دا جىق وبىر كٷشٸمەن ۇجىمداستىرۋ, تىڭ جەردٸ يگەرۋ, كوسموستى مەڭگەرۋ, مال شارۋاشىلىعىن بۇرىنعىدان دا بەتەر العا وزدىرۋ, ەسٸرەسە قوي-ەشكٸنٸڭ سانىن 50 ملن-عا جەتكٸزۋ... دەگەن سيياقتى سان الۋان قيتۇرقى ساياسي ناۋقاندار ارقىلى بايىرعى قازاققا قارسى اسا اۋىر ىقپالدارىن ٶرشٸتە تٷستٸ. باسقا ەلدٸڭ تٷرمەسٸندە وتىرعان, جٷرگەن جەرٸندەگٸ ادامگەرشٸلٸككە قاتىستى دٷنيە بٸتكەندٸ ازعىنداتپاي قويمايتىن ٶڭشەڭ قىلمىسكەرلەردٸ قازاق ەلٸنە ەكەلٸپ تٶكتٸ, قازاقتىڭ اراسىنا سىنالاپ سٸڭٸردٸ. سٶيتٸپ, ازعىنداتقىش اراق پەن تەمەكٸنٸڭ ۇلتتى كٶكتەتپەس ۋلارىنا شەكتەن تىس جٷگەنسٸزدٸكپەن بٶكتٸردٸ. بۇلاردىڭ بەرٸ اقىر اياعىندا كيەلٸ جەردٸڭ, قاسيەتتٸ ەلدٸڭ, كٷرەسكەر ەردٸڭ قامى ٷشٸن, ۇلت, ۇرپاقتىڭ بٷگٸنگٸ جەنە بولاشاق قامى ٷشٸن بٸر جۇدىرىققا جۇمىلىپ, جانقييار بٸرلٸكپەن جىمداسا جٷرٸپ, قاھارمان بەلسەندٸلٸكپەن ۇتقىر ٶمٸر سٷرە بٸلۋگە ھەم قازاقتىڭ باستارى ٶلسە دە قوسىلا المايتىن ەڭ اپاتتى جاعدايعا جەتكٸزدٸ.

قازاق حالقىنىڭ ەۋ باستاعى جاراتىلىسىنا, تاريحي مەدەنيەتٸنە, اتا سالت-دەستٷرلەرٸ مەن ەدەت-عۇرىپتارىنا مٷلدە جات جەتٸم بالانىڭ جەنە تاستاندى بالانىڭ, ۇل-قىزدارى تۋعان ەكەسٸن باقپاي, قاراۋدان باس تارتىپ, كٶشەگە قاڭعىتىپ جٸبەرگەن جەتٸم قارتتاردىڭ سانىن كٶبەيتۋدٸڭ سۇمدىق ٷردٸسٸ ٶرشٸپ بارادى. كەڭەستٸك دەۋٸرگە دەيٸن بٸز جەتٸمٸن باۋىرلارىنان, رۋلاسىنان ايىرىپ جىلاتپاعان, جەسٸرٸن ەشقايدا دا قاڭعىتپاعان تەڭدەسٸ جوق ۇلى ۇلت ەمەس پە ەدٸك?! جەتٸمدٸ ٶزٸنٸڭ تۋىس باۋىرلارىنان, رۋلاسىنان ايىرۋ, بۇل – اۋىر قىلمىس. ەندٸگٸ جەردە, ححٸ عاسىردا جازىقسىز جاندار ساياسات قۇربانىنا اينالماسىن! ەلبەتتە, بيلٸكتٸڭ قۇرباندىققا اينالدىرمايتىن كەپٸلدٸگٸ زور بولسا يگٸ. جەر تاعدىرىنا قاتىستى, تەۋەلسٸز ەلدٸك, ۇلتتىق, حالىقتىق مٷددەگە قاتىستى, ەسٸرەسە وتباسى قۇندىلىقتارى مەن ۇتىمدى مٷمكٸندٸكتەرٸن زامان تالاپتارىنا ساي جەدەل تٷردە جەتٸلدٸرۋگە, اسىلداندىرا تٷسۋگە, وزدىرۋعا قاتىستى كٶكەيكەستٸ ٶزەكتٸ دە, ٶتكٸر مەسەلەگە كەلگەندە قازاق قاۋىمى بٸر كٸسٸدەي جۇمىلىپ, قاتاڭ تالاپ ەتە بٸلۋدە نەگە قاھارلى دا ٶكتەم باتىرلىقپەن قاسقايىپ تۇرىپ ايتا المايمىز? شىندىعىنا كەلسەك, بٸز, ھەم قازاق بٷگٸنگٸ جەنە كەلەشەك ۇل-قىزدارىمىز بەن نەمەرە-شٶبەرە جەنە شەكٸرتتەرٸمٸزدٸڭ تاعدىرى ٷشٸن, بٷكٸل ەل, ۇلت, حالىق قامى ٷشٸن بٸر كٸسٸدەي جۇمىلىپ, تاس تٷيٸنگە اينالعان جۇدىرىقتاي بولىپ, تەڭدەسٸ جوق دەرەجەدەگٸ جانقييار كٷرەسكەرلٸكتٸ جاپپاي قاۋلاتا الماي وتىرمىز. نەگە? سوندا بٸز, قازاق قانداي ۇلتپىز وسى?

مٸنە, بۇلاردىڭ بەرٸ سايىپ كەلگەندە, اڭقاۋلىعى مەن اڭعالدىعى, اق كٶڭٸلدٸگٸ مەن داراقىلىعى زور ىسىراپشىل قازاق حالقى, ونىڭ ۇرپاقتارى الاۋلاتقان وپاسىز ۇرانعا قۇدايداي سەنٸپ, ٷلكەن-كٸشٸسٸنە قاراماستان لەزدە جاپپاي ۇلتسىزداندى, تەكسٸزدەندٸ, مەڭگٷرتتەندٸ, ار-نامىسسىز دٷباراعا, قۇل-قۇتانعا اينالدى, ۇلت, حالىق, ۇرپاققا قارسى باعىتتا جٷرۋدٸ وزدىرا تٷسۋدەن ەرٸ اسا المايتىن سىبايلاس ساتىلىمپاز, وپاسىز, ۇلتسىز «تۇلعالار» مەن اقساقالسىماقتار شەكتەن تىس قاۋلادى. وسىلايشا قازاق ۇلتى قۇزدان قۇلاۋدىڭ جيەگٸندە تۇرعان شاقتا, جەر بەتٸنەن جوق بولۋدىڭ سەل الدىندا تۇرعان تۇستا, جاراتۋشى ۇلى يەمٸز اللاھ تاعالانىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا مىزعىماس كەڭەستٸك بيلٸك ٶزٸنٸڭ تۇعىرىنان قۇلادى جەنە ونىڭ زيياندى الاپات قۋات كٶزٸنە يە بولعان قاھارلى كٷشٸ ٶزٸنٸڭ ىقپالدى قۋاتتارىن ازايتۋعا بەت الدى. بٸراق...

الايدا قازٸرگٸ تاڭدا قازاق ۇلتى تەۋەلسٸز ەل اتانعانىنا 26 جىلدىڭ جٷزٸ بولعانىمەن ۇلتتىق شارۋامىز وڭالماي تۇرعانى, ۇلتتىق ايىمىز وڭىنان تۋماي تۇرعانى ٶكٸنٸشتٸ. ٶيتكەنٸ, بٸز كەرٸسٸنشە ەلدٸك, ۇلتتىق, حالىقتىق مٷددە اتاۋلىنى اياققا تاپتاپ, قولداعى تەڭدەسٸ جوق ۇلتتىق بار بايلىق پەن ۇتقىر مٷمكٸندٸكتەرٸمٸزدٸڭ بەرٸن دە باسقا ماقساتتىڭ جولىنا جەنە ونىڭ ساياسي ۇپايلارىن ەسەلەي بٸلۋدٸڭ قامى ٷشٸن عانا شاشىلىپ جاتقان, كٸم كٶرٸنگەنگە جٷگەنسٸز جەم بولىپ, ولاردىڭ تابانىنىڭ استىندا شەكتەن تىس جانشىلىپ جاتقان ەلمٸز. ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارى ەمەس, ٶزگەنٸڭ قۇل-قۇتانى تٶرٸمٸزگە شىقتى. ولاي بولسا, بٸزگە, بٷگٸنگٸ قازاق قاۋىمىنا مىقتى دا بٸلٸكتٸ بيلٸك كەرەك ەمەس پە, سويداي-اق بايتاق ەلگە, ۇلتقا, حالىققا, ەسٸرەسە ٶربٸپ جاتقان ۇرپاقتارىمىزدىڭ بويىندا اسقاق رۋح پەن ۇلتتىق نامىس جوعارى دەرەجەدە بولۋى كەرەك ەمەس پە?!. تەكتٸ ەلدٸگٸمٸز قايدا?

باياعىدا اسقان ەۋليە, كٶرٸپكەل مٶڭكە بي تٸلەۋۇلى (1675-1756 ج.ج.) تٷس كٶرٸپ, سول تٷسٸن سىرىم باتىرعا جورىتپاق بولادى. سىرىم تٷس جورۋدىڭ جولىن مٶڭكەنٸڭ ۇزاتىلىپ كەتكەن قىزىنا بەرۋدٸ ۇيعارادى.

مٶڭكە بيدٸڭ قىزى: «ماعان تٷس جورىتقاندارىڭىز قاتە بولدى, كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ەيەل بيلەگەن زامان كەلەدٸ. ول زاماندا ەيەلدەن ۇيات كەتەدٸ, ەركەكتەن نامىس قاشادى, مەنٸڭ ٷش رەت شاقىرعاندا زورعا كەلۋٸمنٸڭ سىرى وسىندا ەدٸ» دەپتٸ. بٷگٸنگٸ بٸزدە بۇل قاسٸرەتتٸڭ تٶركٸنٸن جان-جاقتى تەرەڭ تٷسٸنە الاتىن, ۇلت, حالىق, ۇرپاق قامى ٷشٸن جانقييارلىقپەن كٷرەسە الاتىن كەمەڭگەر كٶسەمدٸك بار ما? راسىندا دا بۇل قازٸرگٸ ححٸ عاسىر ساحناسىنداعى ۇلتتىق قاتەرلٸ قاسٸرەتتەرٸمٸز بەن الاپاتتى قاۋٸپتەرٸمٸزدٸڭ ەڭ زورى دا, ەڭ جويقىندىسى دا, مٸنە – وسى.

قالاي دەگەندە دە, «جىلاندى ٷش كەسسەڭ دە, كەسٸرتكەلٸك قاۋقارى بار» دەمەكشٸ, كەشە ٶتكەن كەڭەستٸك دەۋٸردٸڭ شەكتەن شىققان سان الۋان تٷرلٸ وپاسىز قاسٸرەتتەرٸنٸڭ زارداپتارى ەلٸ كٷنگە جويىلا قوياتىن تٷرٸ جوق. تٸپتٸ قازٸرگٸ تاڭدا تەۋەلسٸز اتانعان قازاق ەلٸ, ۇلت, ۇرپاق كەشەگٸ كەڭەستٸك دەۋٸردٸڭ ٶلشەۋسٸز ۋىن ٸشۋدٸڭ قاسٸرەتٸنەن تەزٸرەك ارىلتۋعا باعىتتالعان ۇتقىر جوبالاردى كٶرۋدٸڭ اۋىلى تىم قاشىق سيياقتى. سول سەبەپتٸ ەركٸم ٶز بولاشاعىنا ٶزٸ جاۋاپ بەرەتٸن اسا اۋىر كەزەڭدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقاندىقتان, بٸز سەڭگە سوقتىعىسقان بالىقتىڭ كٷيٸن كەشٸپ وتىرعان ەلمٸز. ول ول ما, «ٶز كٷنٸڭدٸ ٶزٸڭ كٶر» دەپ وتىرعان ساۋاتسىز, دەرمەنسٸز, تەكسٸز, بٸلٸكسٸز... سولاقاي بيلٸكتەن قايىر جوق. ٶيتكەنٸ جٸككە توپتاسىپ, جٷزشٸل رۋلاستىق, سىبايلاس-جەمدەستٸك جەنە وتباسىلىق-كلاندىق باسقارۋداعى ەڭ بٸر ماڭىزدى فاكتور – ەل, ۇلت, قوعام ساناسى مەن ٶمٸرلٸك تٸرشٸلٸگٸنە قاتىستى ەڭ ۇتىمدى ٶزگەرٸستەردٸ ەنگٸزۋدٸڭ اۋاداي قاجەتتٸلٸگٸن ەسكەرمەيتٸندٸگٸ ٶتە اۋىر قاسٸرەت ەكەنٸ انىق. بوداندىققا قارسى بۇلقىنىس جوق. وتارلىق, بوداندىق حالدەن بٸرجولا قۇتىلۋ ٷشٸن تەۋەلسٸز ەلدٸگٸمٸز بەن كەمەل ۇلتتىعىمىزدىڭ, اتا تٸلٸمٸزدٸڭ قۇدٸرەتٸن تەڭدەسٸ جوق دەرەجەدە اسپانداتا بٸلۋدٸڭ ۇلى ماقساتىندا بەرٸمٸز بٸر كٸسٸدەي جۇمىلىپ, جانقييارلىقپەن كٷرەسە بٸلۋٸمٸز كەرەك! ٶكٸنٸشكە قاراي وسىنداي جانكەشتٸ كٷرەسكەرلٸكتٸڭ بولماۋى كەساپاتىنان ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق بايلىعىمىز – ٶزٸمٸزگە ەلٸ كٷنگە بۇيىرماي تۇر. بٸراق...

مولداعالي ماتقان,

ەلەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مٷشەسٸ,

حالىقارالىق مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك اتىنداعى التىن مەدالدٸڭ يەگەرٸ,

قوعام قايراتكەرٸ, پۋبليتسيست-جازۋشى, اكادەميك