Áne-mine degenshe 2017 jylymyz ótip, kúntizbelik It jylyna aiaq bastyq. Jańa jyl keldi, jańa jyl bastaldy desek te, baspasózimiz ben internetimiz áli de eski jyldyń taqyryptaryn kemirip, qoǵamdy óner juldyzdarynyń daý-damaiymen asyrap keledi. Qai saitty ashyp qalsaq ta kóretinimiz bir jylda familiiasyn úsh aýystyrǵan Baian, túngi klýbta qyzdardy sheshindirgen Baizaqova, kórermenderin boqtaǵan ánshi Tóreǵali, taǵysyn taǵy. Eger basqa elden kelgen bireý-mireý qazaq baspasózin sholityn bolsa: «Myna qazaqtar qandai baqytty halyq! Talqylaityn taqyryptary qalmai, óner juldyzdaryn kúni-túni talqylaidy!» deitindei halge keler edi...
Shyndap keler bolsa, qazaq talqylaityn taqyryp bastan asady. Shetelde quryqtalyp jatqan Ulttyq qordyń 22 milliard dollary bolsyn, erteńimiz osyǵan qaraidy ǵoi dep tirnektep, bala-shaǵanyń aýzynan jyryp alyp jinalyp jatqan zeinetaqy qory qarajatynyń talan-tarajǵa túsýi bolsyn, eldi jegidei jegen jemqorlyq kesirinen árbir derlik iri biýdjet baǵdarlamasynyń pysyqailar men urylardyń memastaýy men jemsaýyna ainalýy bolsyn, bári de qoǵam nazary men qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn taqyryptar. Budan assaq elimizdiń shynaiy táýelsizdigi, memleketimizdiń birligi men tutastyǵy, eki alpaýyt kórshiniń Qazaqstandaǵy saiasaty, elimizdiń biregeiligi men dildik yntymaqtastyǵyn arttyrý taqyryptary máńgilik taqyryptar. Elimizdegi jemqorlyq máselesi, demokratiialyq institýttar men azamattyq qoǵamdy qalyptastyrý, baspasóz bostandyǵy men oi erkindigin baiandy etý qazaqqa kerek emes dep kim aita alady? Al bolashaq urpaqty tárbieleitin mektep máselesi, mekteptegi bilim deńgeii, úshtildilik degen saiasat, ustazdardyń jalaqysy, eldegi ekologiia, aýrý-sarsańnyń taralýy, dárigerlerimizdiń jaiy esi túzý qoǵamdy bei-jai qaldyra ala ma? Halqy bosap jatqan aýyldarymyz, qala men aýyl ainalasyndaǵy jer máselesi, jumys izdep, kúnin kórý úshin qalaǵa sabylyp kelip jatqan qazaq máselesi, jabaiy ýrbanizatsiia, eldegi jumyssyzdyq, jalaqylardyń tómendigi men ádiletsizdigi jurtty qyzyqtyrmaidy degendi kim aityp edi?
Al biz neni talqylap jatyrmyz? Bizdiń baspasózimiz ben internetimiz, odan qala áleýmettik jelilerimiz neni bas taqyryp qylyp, ne úshin qyryqpyshaq bolyp qyrqysyp jatyr? Oibai, Baian qyzymyz «Baian sulýdy» qorlapty, byt-shyt kinoserial túsiripti! Oibai, Tóreǵali kontsertte kórermenderin boqtapty! Oibai, ana ánshi baiynan ajyrasyp, basqaǵa tiipti! Oibai, analar arsyz eken, jurt kózinshe súiisip tur eken! Oibai, ana molda qatyndardy qamshymen sabaý kerek depti! Oibai, ana ákim prezidentke kiripti, ana ministr úiqamaqta otyr eken, bunda qandai gáp bar eken, á? Oibai, ana pysyqai prezidentti ólgenshe maqtapty, kabinetine sabynsyz kiripti, týfliin durystap turyp jyltyrlatypty! Osyny talqylamasaq, osyny aitpasaq, qazaqtyń kúni qarań! Aqyrzaman degen osy bolar! Qazaqtyń kúni qarań! Elim-ai! Qairan qazaǵym-ai! Abylaidyń túsi-ai! Bittik, osymen, bittik!
Shynymen de aqyrzaman degen osy ma? Meniń oiymsha, naǵyz aqyrzaman osy taqaryptardy kúni-túni talqylap, taqyryp qylyp, ailar boiy ezip otyrǵanymyz! Óitkeni, myńdaǵan ózekti problemasy bar eldiń ánshiniń omyraýy men bishiniń kóilegin talqylap otyrýy naǵyz beisharalyq, ia kózsizdik, ia aqymaqtyq, bálkim kózsiz aqymaqtyq!
Máseleniń ekinshi de jaǵy bar. Jýrnalisterimizge, redaktorlarymyzǵa qulaq asatyn bolsaq, máseleni oqyrmandar jaǵyna qarai yǵystyratyn siiaqty. «Jazýyn jazyp jatyrmyz, aitýyn aityp jatyrmyz! Úlken, ózekti taqyryptardy alyp, kádimgidei eńbektenip jazamyz, saittarǵa salamyz, ári ketse, 100 adam oqidy. Esesine atalmysh Alagózova týraly kishkentai ǵana dúnieni salsaq, myńdaǵan adam kórip, pikir jazyp jatady. Bizge de nan tabý kerek, bizge de oqylym kerek, oqyrman kerek, áitpese jarnama da joq, tapsyrys ta joq» - dep jatady jýrnalister. Olardy da túsinýge bolatyn shyǵar. Olar da qazaqtyń balasy, olarǵa da kún kórip, bala-shaǵa asyraý kerek deiik. Degenmen...
Jalpy alǵanda, búgingi kúnniń basty máselesiniń biri – oryssha aitatyn bolsaq «chernýha». Oryssha jazdy dep eshkim ókpelemes, bul sózdiń qazaq tilinde balamasy da joq siiaqty. Teledidarymyz, baspasózimi, internetimiz, áleýmettik jelimizdiń barlyǵy derlik «jumaq» pen «tozaqty» tańdap alǵan. «Jumaǵy» - baspasózge mindetti úgit-nasihat, prezidentti maqtaý, onyń sarabdal saiasatyn óle-ólgenshe jyr qylý. «Tozaǵy» - jańaǵy «juldyzdarymyz», atyp ketti, shaýyp ketti, zorlap ketti, tonap ketti. Óz basym kriminaldyq jańalyqtardy jazbaý kerek dep otyrǵan joqpyn. Aitý da, jazý da kerek. Biraq, qylmystyń, kriminaldyń da orny bolýy kerek qoi! Osy «chernýhadan» kóz ashpaǵan 90-shy jyldardy da bastan ótkerdik. Toqsanynshy jyldary dúniege durys baspasóz kelip, osy «chernýha» qaptap ketpegende halyq barsha quqyqtary men arman-murattaryn búgingi biliktiń qolyna kózsiz-oisyz, suraýsyz ustatyp bermes pe edi? Kim bilgen? Sonymen qorektenip ósken qoǵamnyń moraldyq jáne etikalyq turǵydan jarymaǵanyn, keremet bir dárejege jetpegenin búgingi qoǵamnan-aq aiqyn kórýge bolady emes pe? «Jumaq» - joǵaryda, «tozaq» - tómende. Olardyń ortasynda kúibeń tirlik jasap, aiaǵymen jer basyp júrgen qazaq taqyryp retinde joǵalyp bara jatyr.
Buǵan ne isteýge bolady?
1. Qazaq baspasóziniń qazaq aldyndaǵy missiiasyn qalpyna keltirý, sol missiiaǵa adal bolý.
Eger eldegi orystildi baspasóz o bastan lenindik «partiianyń sózin úgitteýshi, top pen tapty uiymdastyrýshy» retinde dúniege kelip, búgin tek nasihatshy, halyqty ermekpen qamtýshy, qamtamasyz etýshi bolatyn bolsa, qazaq baspasózi dúniege ulttyq partiia, aǵartýshy bolyp dúniege kelgen joq pa edi? Qazaqtyń tuńǵysh tól gazeti «Qazaq» gazetiniń alǵashqy sandarynyń birinde «Gazet – halyqtyń úni, kózi hám qulaǵy» dep Aqań, uly Ahmet Baitursyn atamyz máńgilik baǵdarlamasyn jazyp ketken joq pa edi? Gazettiń basty mindeti – esinen tanyp, kóldeneńinen qulap jatqan halyq deńgeiine túsip, qasyna shalqaiyp, tósek-kórpe salyp jatyp alý emes. Kerisinshe, gazettiń basty mindeti – eńsesi túsken halyqtyń kóńiline medeý bolý, rýh berý, deńgeiin kóterý. Jurttyń barlyǵy baian-baizaqovany talqylap, tóreǵalidy jyr qylyp jatyr eken dep kóshti bastap ketý túpkilikti missiiany satý, ulttyq muratty aiaqasty etý. Baian elden kóship ketse de, Tóreǵali býddaǵa tabynyp, monah bolyp, Tibet aýyp ketse da qazaq qalady, qazaqtyń problemalary qalady. Qazaq baspasóziniń basty mindeti osylardyń ár aitqan-istegenin táptishtep jazý emes, kerisinshe, jurttyń kóńilin, nazaryn durys arnaǵa burý. Bálkim, keńes kezindegidei úndi sháii men grýzin sháiin aralastyryp satý da kerek shyǵar, biraq basty mindet oqyrmannyń kózin ashý, ony oilanýǵa, izdenýge itermeleý, jalǵan taqyryptan shynaiy kún tártibine qarai bura bilý. Sonyń jańa, tyń joldaryn tabý, oqyrmannyń estetikasyn, mentalitetin eskere otyryp jańa formattardy izdeý.
2. Orta jolǵa túsý, áleýmettik optimizm kózderi men negizderin tabý.
Shyndap keletin bolsaq, búgingi qazaq qoǵamy «jumaqtan» da, «tozaqtan» da sharshaǵan syńaily. Joǵary jaqty óle-óshenshe maqtaǵannan da, bilikti túp-tuqiianyn qaldyrmai boqtap-dattaǵannan da sharshady. Monohromdy, jalpaq ómir kartinasy ainalyp kelgende qoǵamdy, kórermendi, oqyrmandy mezi qylyp bitti. Resmi teledidar men baspasózden internet alańyna kóshken qoǵamdy bilik taǵy da qýyp jetip, internettegi nasihaty men úgitin halyqtyń jelkesinen shyǵaryp jatyr.
«Jumaq» pen «Tozaqtyń» ornyn nemen almastyrýǵa bolady? Meniń oiymsha, olardyń ornyna shynaiy, burmalaýsyz ómir kelýi kerek. Qarapaiym adamdardyń bolmysyn ashatyn, qarapaiym eldimekenderdiń kúndelikti kúibeń tirshiligin kórsetetin aqparat kerek. Sonymen qatar bolashaqty josparlaý, jarqyn bolashaqtyń jolyn ashatyn, jurtqa baǵdarsham bolatyn, túnek arasyndańy shamshyraq bolatyn tyń aqparat aýadai kerek. Aldaǵy ýaqytta qoǵamnyń izdeitini «bilik juldyzdary», «óner juldyzdary», «qylmys juldyzdary» bolmaidy! Búginde qoǵamǵa keregi qarapaiym adam, kúresip júrgen, kásibin adal atqaryp, nátijege qol jetkizgen, kúndelikti ómirinde durys tańdaý jasap, jeńiske jetip júrgen qoǵam ókili bolmaq. Osy kúrdeli ómirde bilikti qulai súigender emes, bilikti qaratúnek týdyryp qarǵaýshy emes, az da bolsa áleýmettik, ómirlik optimizm syilaǵan tulǵalar men taqyryptar suranysqa ie bolýy qajet. Bunyń ózi jańa jýrnalistikany, jańa jýrnalisterdi talap etedi. Sebebi, ia tek maqtaýǵa mashyqtanǵan, ia tek dattaýǵa daiyndalǵan jýrnalister men baspasóz ómir shyndyǵyn joǵalta bastaidy, ómirdiń kúrdeliligin, sanalýandyǵyn, kóptúrligigin, kóptústiligin sezýden qalady.
3. Jańa zamannyń jańa batyrlary men simvoldary paida bolýy tiis.
Jańa jyl qarsańynda Aiaz atanyń shyrshasyna barǵan balalarymyz Gollivýd nasihattaǵan obrazdarǵa sai kiinip bardy. Biri – Spaidermen boldy, biri – Malifisenta boldy degendei. Ózimizdiń ulttyq eposymyz ben ertegilerimiz durys nasihattalmaǵandyqtan, olardyń jurtqa úirenshikti obrazy, imidji qalyptaspaǵandyqtan sheteldik kiim kiiýge májbúr boldy. Alaida elikteitin obraz tek búldirshinderge ǵana qajet bolmaidy. Eresekterge, úlkenderge de elikteitin, ara súieitin obrazdar aýadai qajet. Tipti básekelestik úshin de, muqalmai, sharshamai ǵumyr keshý úshin de adam bireýge elikteidi, sonymen jarysady, bás talastyrady.
Osy kezge deiingi memlekettik aqparat quraldary, memtapsyrys jasaqtaǵan barsha obrazdar men zamana batyrlary túgel derlik infliiatsiiaǵa dýshar boldy. Memlekettiń ózi, memleketke qatysy barlyqtyń ózi maqtanyshtan góri uiat, senimnen góri sezik, úmitten góri kúdik týdyryp jatyrǵan zamanda qazaq baspasóziniń basty mindeti jańa obrazdar men simvoldardy ótkennen ǵana izdei bermei, búginnen izdep, búginnen taýyp, oqyrman-kórermenge pash etkeni kerek. Búginginiń basty geroiy – kesheginiń batyry ne hany ǵana emes! Durys, aqyl-esin saqtaǵan, potentsialyn damytqysy kelgen qoǵam úshin zamandas-zamanaýi batyrlar, elikteitin obrazdar, keiipkerler kerek. Mysaly, óz qyzmetin adal atqarǵan muǵalim men dáriger, kásibi maman, urlyqsyz, parasyz biznes jasap, jańa eńbek ornyn quryp júrgen shaǵyn jáne orta otandyq kásipker, jańalyq ashyp, ómirdik qiyndyǵyna, biýdjettiń tapshylyǵyna qaramai jumys istep júrgen ǵalym, otandyq jáne álemdik konkýrstarda, ǵylymi olimpiadalarda jeńiske jetken búldirshinderimiz. Osylardyń barlyǵy da bizdi «jumaq» pen «tozaq» arasyndaǵy tańdaýsyz tańdaýdan, aq pen qaranyń monohromdyǵynan alyp qala alatyn tulǵalar. Bul bilik jasaǵan «Jańa júz esim» jobasy da emes. Bul nasihattaýǵa shyn laiyqty, ómir shyndyǵynan airylmaǵan, esinen jańylmaǵan, baǵytynan taimaǵan adamdarymyz ben azamattarymyz týraly shynaiy, búkpesiz, asyp-tógýsiz, ashyp-shashýsyz jańa jýrnalistika men jańa pýblitsistikalyq tildi qajet etetin jumys.
Bizdiń elimiz tarihi ýaqyty tar, keń-baitaq jeri bar, ushy-qiyry joq keńistik. Bundai jerdi igerý úshin, ýaqyt pen keńistiktiń inertsiiasy men infliatsiiasyna, qysymy men entropiiasyna tótep berý úshin eki nárse aýadai kerek: biri – senim, ekinshisi – úmit. Bulardy búgingi bilik pen bilik qurǵan úgit-nasihat júiesi qoǵamǵa bere almaidy. Jarylyp ketse de shyny osy. Jańa zamandy, jańa Qazaqstandy jasaityn, jasaqtaityn bilik te emes, ózin naǵyz oppozitsiiamyz dep júrgen ábliazovshyl toptar da emes, jer betinde jańa halifat quramyz dep úmittengen ásire dinshilder de emes. Joǵaryda aitylǵan patriot kásipkerler, kásibi mamandar, aýmaly-tókpeli zamanda salqynqandy oi-zerdesin, ózindik pikiri men pragmatikalyq aqyl-esin saqtaǵan, bylyqqa batpaǵan, jalǵannan sharshaǵan, úmitin úzbegen, armanyna adal myńdaǵan, milliondaǵan qazaq azamattary. Olar partiia bastamas, qozǵalys qurmas, bilikke talaspas. Biraq, ulttyq ekonomikany jáne áleýmettik ortany jasaityn osylar. Osylardan basqa eshkim jasai almaidy. Basqasha aitsaq, aita-aita jaýyr bolǵan orta tap, ulttyq býrjýaziia, shynaiy intelligentsiia, ziiansyz ziialylar. Qazaq baspasózi osylardy nasihattap, osylardyń sózin aityp, osylarǵa áleýmettik optimizm, tarihi optimizm syilai bilýi mindet. Osy tapty, osy topty aman alyp qalsaq, el basyna kún týǵan kezde olar da eldi aman alyp qala alady. Osylarǵa qyzmet qyla bileiik!
Aidos Sarym,
"Jas Alash" gazeti
