Sońǵy kezderi elimizde jáne ainalamyzda bolyp jatqan oqiǵalar Qazaqstannyń aqparattyq qaýipsizdigi men táýelsizdigi máselesin qaitadan órshitip jibergendei. Eger, keibir biik minberlerden aitylǵandai, bileýshi partiianyń áleýmettik jelilerdegi qoldaýshylarynyń sany 6 millionnan asatyny shyn bolsa, bilik internet jelisin buǵattaityndai kimnen nemese neden qorqýy kerek?
Keibir áleýmettik saýalnamalardaǵy derekterge senetin bolsaq, biliktiń «syndarly saiasatyn» qoldaýshylardyń sany 90 paiyzdan asyp jyǵylady eken. Eger osynysy shyn bolsa, kórshi eldiń esi ketken prezidentiniń sandyraǵyna bola sol elge qarsy aqparattyq soǵys júrgizip, ony ekonomikalyq blokada qursaýyna alýdyń ne qajeti bar? Bul jerde kemi bir ótiriktiń bar ekeni kózi ashyq adamǵa aiqyn sezilýi tiis siiaqty. Kez kelgen avtoritarlyq júieniń eń taǵdyrly jáne eń qaterli tusy – ekijaqty aqparattyq keptelis.Iaǵni shynaiy aqparat alý múmkindikteri men kózderi shektelgen, tek ózine ǵana unaityn aqparatty alýǵa, estýge qumartqan bilik birte-birte el ishindegi jaǵdaidan beihabar bola bastaidy. Esesine milliardtap bólingen memlekettik tapsyrystarǵa, kúni-túni teledidardan toqtaýsyz aǵylyp jatqan úgit-nasihatqa qaramastan, halyq bilikti túsinýden, uǵynýdan qalady. Bul keptelis bilikti halyqtan, halyqty bilikten ajyrata bastaidy, arasyn sógedi, ózara senim men kurmetten aiyrady. Osyndai jaǵdaidyń ornyǵýynyń ózi elde saiasi úlken daǵdarystyń bar ekenin ańǵartýy tiis. Sebebi bilik senim men qurmet degen ólshemi men mólsheri joq efemerlik sýbstantsiialarǵa táýeldi. Bilikke degen senim men qurmettiń azdyǵy, azaiýy, biliktiń quty qashyp, qadir-qasietiniń kemýi – kóptegen jaǵdaida aqparattyq saladaǵy daǵdarystyń aiqyn kórinisi.
Mysaly, sońǵy kezde bolǵan birneshe jaǵdaidy eske alaiyq. Shetelde Ábliazov degen alaiaǵymyz bar. Elde ony eshbir ońǵan saiasi kúsh, ziialy qaýym nemese saiasatkerler qoldap jatqan joq. Qoǵamnyń ishindegi osy bir personajǵa degen kózqarastardy keremet dep aitý qiyn. Eger osymyz anyq, aiqyn bolatyn bolsa, onda onyń Facebook jelisindegi árbir tikelei efirin buǵattaýdyń qandai qajettiligi bar? Buǵattaý, ainalyp kelgende, kúsh pen parasattyń belgisi emes, kerisinshe, álsizdik pen úreidiń kórinisi, kórsetkishi. Osy kezge deiin Ábliazov degen ápendiniń kim ekenin, ne degenin estimegen, bilmegen árbir adam osyndai buǵattaýlardan keiin «Osyny ne úshin buǵattady eken? Óz kózimmen kóreiinshi» dep arnaiy izdeidi. Bara-bara popýlizmge, áleýmettik jelidegi jalǵan kún tártibine negizdelgen saiasi shahmatshynyń sózi sol adamǵa keremet shyndyq, aitylmaǵan aqiqattai kórinýi de yqtimal. Sebebi ashyq saiasaty, saiasi básekelestigi joq elde saiasi sybyr men kúńkildiń ózi naizaǵai urǵandai bop estilýi, sezilýi yqtimal.
Bul – qarapaiym ǵana adami, qoǵamdyq psihologiianyń zańdylyǵy. Osyny bilik ókilderi túsinbei me, bilmei me? Álde biliktiń birte-birte Ábliazovqa milliondaǵan qoldaýshy men tyńdaýshy jinap berý týraly qupiia jospary bar ma? Eger ondai jasyryn jospary bolsa, biliktiń jasap otyrǵan tirligi durys ta shyǵar. Nemese basqa jaǵdai. Saiasi maqsatyna jetý úshin ózine qajetti, kerekti, óz qaýipsizdigin qamtamasyz etetin kandidatty qulaǵynan súirep shyǵarý úshin kórshi Qyrǵyz eliniń prezidenti Almazbek Atambaev sailaý naýqany kezinde qazaq taqyrybyn myqty paidalandy. Qyrǵyzdyń áńgúdik prezidentiniń árbir sóilegen sózi Qazaqstandaǵy áleýmettik jelilerdiń hityna ainaldy. Qazaq qoǵamy ekige jaryldy. «Atambaev shyndyqty aitty», «Atambaev – krasavshik» degenderdiń sany eselep artqany sonsha – óziniń ulttyq namysyn taptap, Kenesary arýaǵyn taǵy bir qorlaýǵa deiin barǵandar tabyldy. Munyń qandai nátije berip, qandai qiianatqa aparǵanyn jurttyń barlyǵy da bilip, estip otyr. Nátijesinde eki eldiń ekonomikalyq ara-qatynastary tarylyp, ashyq qaqtyǵys dárejesine deiin jetti. Ainalyp kelgende, mazaq bolǵan sol baiaǵy qazaq, Qazaq eli. Eger kishkentai eldiń basshysy keshe ǵana ǵalamdyq kórme ótkizip, álemdi dostastyryp-tabystyrǵan memleket pen onyń basshysynyń abyroiyn ainaldyrǵan bir aidyń ishinde airandai tóge alatyn bolsa, onda elimizdegi bilikti qoldaýshy, nasihattaýshy partiialardyń, baspasózdiń, blogerlerdiń ne keregi bar? Eger sheteldegi alaiaq pen kórshi memlekettegi áńgúdiktiń pármeni biliktiń barsha aqparattyq múmkindiginen asyp túsetin bolsa, onda bizdiń eldiń aqparattyq qaýipsizdigine, táýelsizdigine qandai baǵa berýge bolady?
Mundai jaǵdaidyń týyndaýyna kim kináli? Árine, biliktiń ózi. Bizdiń eldiń taǵy bir avtoritarlyq ereksheligi bar: biz memleket pen biliktiń ara-jigin, aiyrmashylyǵyn túsine, uǵyna bermeitin totalitarlyq, otarlyq sanadaǵy ultpyz. Bizdegi kópshilik úshin memleket pen bilik – bir adam, bir top bolyp kórinedi. Bilik memleketti menshiktep, jekeshelendirip alǵan. Óz bylyǵyn jabý úshin biliktegiler memleket atyn jamylyp, memleketti tasa qylyp panalaidy. Osy sebepti de bilikke tas atý – memleketke tas atý siiaqtanyp ketedi. Bilikti nysanaǵa alyp, kózdegenderdiń tasy, bir jaǵynan, ult pen memleketke tiip jatatyny osydan. Kezinde, mysaly, Sovet Odaǵynyń barlyq zorlyq-zombylyǵy, stalindik totalitarlyq júieniń qylmystary týraly ashy shyndyq aǵyny álemdi tirep turǵan imperiianyń tas-talqanyn shyǵaryp shaiyp jiberdi. Bizde de shyndyqtyń shyryldap aitylatyn ýaqyty keledi. Sondaǵy basty mindetimizdiń biri – bilikpen birge memleketti kúiretip almaý. Osy úshin ǵana qoǵamdaǵy árbir esti, bolashaqty oilaityn, óz ultyna jany ashyǵan adamnyń basty mindetiniń biri memleket pen biliktiń arasyn ajyratý, ekeýin eki bólek uǵym qylý, memleketti biliktiń menshiginen shyǵarý bolyp tabylady. Shyndyǵyn aitatyn bolsaq, bilik degenimiz memleket emes. Memleket, ainalyp kelgende, sheneýnikterdiń emes, halyqtyń, eldiń barsha azamattarynyń igiligi, kiesi. Bilik – tek saiasi qural ǵana, al biliktegiler – aspannan aiaǵy salbyrap túsken joq, ýaqytsha halyq jaldaǵan menedjerler ǵana. Osyny arman emes, tastai qaǵidat qylý ýaqyt kúttirmeitin mindettiń biri.
Al osy kikiljińniń barlyǵy nege, nelikten týyndap otyr? Kóptegen sebepterdi aityp, talai mysal keltirýge bolatyn siiaqty. Biraq bilik kinárattary men qatelikteriniń eń úlkeni – biliktiń otarlyq qalyptan shyǵa almaýy, qoǵamdy otarlaý obektisi retinde qabyldaýynda. Qoǵamyna arqa súiemegen, ulttyq qundylyqtardan sýsyndamaǵan kez kelgen bilik strategiialyq turǵydan álsiz, áljýaz, shala-jansar aǵza. Bundai bilik óz ózektiligi men shyndyǵynan aiyrylyp qalady. Al shyndyǵynan aiyrylǵan, qoǵamynyń qoldaýynan ada bilikti kez kelgen alaiaq pen áńgúdik álsirete alady, kelemejge ainaldyra beredi. Eger jaqyn arada saiasi reforma bastalmasa, biliktiń keńestik totalitarlyq psihologiiasy ózgermese, bul jaǵdai jalǵasa beredi. Túbi jaqsylyq bolmaidy.
Bul arada bir ǵana qýantarlyq jait bar siiaqty. Qazaq qoǵamy shynymen de ózgerip, ósip keledi. Baiaǵyda orystyń uly oishyldarynyń biri Aleksandr Gertsen óz zamanyndaǵy tabyspas, qol alyspas eki kúsh – slavianofilder men batysshyldar týrasynda bir tereń oi aitqan bolatyn. Onyń pikirinshe, batysshyldar men slavianofilder kezigip, bir-birine qolyn soza alatyn jalǵyz kópir – sotsializm eken.
Qazaqtyń barshasynyń – batysshylynyń, ultshylynyń, balasynyń, shalynyń, naǵyzynyń, shalasynyń, qalasynyń, dalasynyń, basqasynyń basyn qosatyn kópirler jetkilikti eken. Kemi qazaǵymyzdy ómir-dariiadan ótkizetin úsh kópir bar siiaqty. Olar – ulttyq memleket, el men jer, til men álipbi. Osy úsh qasietti uǵym qazaqtyń basyn biriktire alady eken, biriktirip te jatyr. Ótken jyly, mysaly, qazaqtyń basyn jer taqyryby biriktirse, biyl til men álipbi taqyryby biriktirdi. Qajet kezde ult pen memleket taqyryby da qazaqtyń basyn biriktire alady dep sanaimyn.
Eger búgingi bilik óz bolashaǵyn oilasa, tarihtaǵy orny jaily tolǵanatyny shyn bolsa, onda osy faktordy myqtap zerdelep, qatań eskerýi tiis siiaqty. Osy qazaq úshin qasietti de, kieli de qundylyqtarmen oiyn oinaýǵa bolmaidy, olardy saiasi saýdaǵa salýǵa bolmaidy. Bul oiyndardan ot shyǵýy yqtimal. Esesine osy úsh taqyrypty, qundylyqtardy aǵymdaǵy saiasattyń tuǵyry, ózegi qylý bilikke degen senim men qurmetti arttyrady, bilik pen halyqty tabystyrady. Kezinde marqum Altekeń, Altynbek Sársenbaiuly aityp, sýrettep ketken biliktiń úshtaǵanyna qarsy qazaqtyń, qazaq ultynyń qarsy qoiar ulttyq úshtaǵany osy. Osy ulttyq úshtaǵanǵa arqa súiegen biliktiń ǵana bolashaǵy bolmaq. Oǵan qarsy turǵan biliktiń bolashaǵy bulyńǵyr, tipti eshqandai bolashaǵy joq. Qazaqtyń alǵysynan góri qarǵysy qatty ǵoi. Bilik osyny eskersin!
Aidos Sarym,
"Jas Alash" gazeti
