سوڭعى كەزدەرٸ ەلٸمٸزدە جەنە اينالامىزدا بولىپ جاتقان وقيعالار قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ مەسەلەسٸن قايتادان ٶرشٸتٸپ جٸبەرگەندەي. ەگەر, كەيبٸر بيٸك مٸنبەرلەردەن ايتىلعانداي, بيلەۋشٸ پارتييانىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ قولداۋشىلارىنىڭ سانى 6 ميلليوننان اساتىنى شىن بولسا, بيلٸك ينتەرنەت جەلٸسٸن بۇعاتتايتىنداي كٸمنەن نەمەسە نەدەن قورقۋى كەرەك?
كەيبٸر ەلەۋمەتتٸك ساۋالنامالارداعى دەرەكتەرگە سەنەتٸن بولساق, بيلٸكتٸڭ «سىندارلى ساياساتىن» قولداۋشىلاردىڭ سانى 90 پايىزدان اسىپ جىعىلادى ەكەن. ەگەر وسىنىسى شىن بولسا, كٶرشٸ ەلدٸڭ ەسٸ كەتكەن پرەزيدەنتٸنٸڭ ساندىراعىنا بولا سول ەلگە قارسى اقپاراتتىق سوعىس جٷرگٸزٸپ, ونى ەكونوميكالىق بلوكادا قۇرساۋىنا الۋدىڭ نە قاجەتٸ بار? بۇل جەردە كەمٸ بٸر ٶتٸرٸكتٸڭ بار ەكەنٸ كٶزٸ اشىق ادامعا ايقىن سەزٸلۋٸ تيٸس سيياقتى. كەز كەلگەن اۆتوريتارلىق جٷيەنٸڭ ەڭ تاعدىرلى جەنە ەڭ قاتەرلٸ تۇسى – ەكٸجاقتى اقپاراتتىق كەپتەلٸس.ياعني شىنايى اقپارات الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن كٶزدەرٸ شەكتەلگەن, تەك ٶزٸنە عانا ۇنايتىن اقپاراتتى الۋعا, ەستۋگە قۇمارتقان بيلٸك بٸرتە-بٸرتە ەل ٸشٸندەگٸ جاعدايدان بەيحابار بولا باستايدى. ەسەسٸنە ميللياردتاپ بٶلٸنگەن مەملەكەتتٸك تاپسىرىستارعا, كٷنٸ-تٷنٸ تەلەديداردان توقتاۋسىز اعىلىپ جاتقان ٷگٸت-ناسيحاتقا قاراماستان, حالىق بيلٸكتٸ تٷسٸنۋدەن, ۇعىنۋدان قالادى. بۇل كەپتەلٸس بيلٸكتٸ حالىقتان, حالىقتى بيلٸكتەن اجىراتا باستايدى, اراسىن سٶگەدٸ, ٶزارا سەنٸم مەن كۇرمەتتەن ايىرادى. وسىنداي جاعدايدىڭ ورنىعۋىنىڭ ٶزٸ ەلدە ساياسي ٷلكەن داعدارىستىڭ بار ەكەنٸن اڭعارتۋى تيٸس. سەبەبٸ بيلٸك سەنٸم مەن قۇرمەت دەگەن ٶلشەمٸ مەن مٶلشەرٸ جوق ەفەمەرلٸك سۋبستانتسييالارعا تەۋەلدٸ. بيلٸككە دەگەن سەنٸم مەن قۇرمەتتٸڭ ازدىعى, ازايۋى, بيلٸكتٸڭ قۇتى قاشىپ, قادٸر-قاسيەتٸنٸڭ كەمۋٸ – كٶپتەگەن جاعدايدا اقپاراتتىق سالاداعى داعدارىستىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ.
مىسالى, سوڭعى كەزدە بولعان بٸرنەشە جاعدايدى ەسكە الايىق. شەتەلدە ەبليازوۆ دەگەن الاياعىمىز بار. ەلدە ونى ەشبٸر وڭعان ساياسي كٷش, زييالى قاۋىم نەمەسە ساياساتكەرلەر قولداپ جاتقان جوق. قوعامنىڭ ٸشٸندەگٸ وسى بٸر پەرسوناجعا دەگەن كٶزقاراستاردى كەرەمەت دەپ ايتۋ قيىن. ەگەر وسىمىز انىق, ايقىن بولاتىن بولسا, وندا ونىڭ Facebook جەلٸسٸندەگٸ ەربٸر تٸكەلەي ەفيرٸن بۇعاتتاۋدىڭ قانداي قاجەتتٸلٸگٸ بار? بۇعاتتاۋ, اينالىپ كەلگەندە, كٷش پەن پاراساتتىڭ بەلگٸسٸ ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەلسٸزدٸك پەن ٷرەيدٸڭ كٶرٸنٸسٸ, كٶرسەتكٸشٸ. وسى كەزگە دەيٸن ەبليازوۆ دەگەن ەپەندٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن, نە دەگەنٸن ەستٸمەگەن, بٸلمەگەن ەربٸر ادام وسىنداي بۇعاتتاۋلاردان كەيٸن «وسىنى نە ٷشٸن بۇعاتتادى ەكەن? ٶز كٶزٸممەن كٶرەيٸنشٸ» دەپ ارنايى ٸزدەيدٸ. بارا-بارا پوپۋليزمگە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ جالعان كٷن تەرتٸبٸنە نەگٸزدەلگەن ساياسي شاحماتشىنىڭ سٶزٸ سول ادامعا كەرەمەت شىندىق, ايتىلماعان اقيقاتتاي كٶرٸنۋٸ دە ىقتيمال. سەبەبٸ اشىق ساياساتى, ساياسي بەسەكەلەستٸگٸ جوق ەلدە ساياسي سىبىر مەن كٷڭكٸلدٸڭ ٶزٸ نايزاعاي ۇرعانداي بوپ ەستٸلۋٸ, سەزٸلۋٸ ىقتيمال.
بۇل – قاراپايىم عانا ادامي, قوعامدىق پسيحولوگييانىڭ زاڭدىلىعى. وسىنى بيلٸك ٶكٸلدەرٸ تٷسٸنبەي مە, بٸلمەي مە? ەلدە بيلٸكتٸڭ بٸرتە-بٸرتە ەبليازوۆقا ميلليونداعان قولداۋشى مەن تىڭداۋشى جيناپ بەرۋ تۋرالى قۇپييا جوسپارى بار ما? ەگەر ونداي جاسىرىن جوسپارى بولسا, بيلٸكتٸڭ جاساپ وتىرعان تٸرلٸگٸ دۇرىس تا شىعار. نەمەسە باسقا جاعداي. ساياسي ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن ٶزٸنە قاجەتتٸ, كەرەكتٸ, ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن كانديداتتى قۇلاعىنان سٷيرەپ شىعارۋ ٷشٸن كٶرشٸ قىرعىز ەلٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ المازبەك اتامباەۆ سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە قازاق تاقىرىبىن مىقتى پايدالاندى. قىرعىزدىڭ ەڭگٷدٸك پرەزيدەنتٸنٸڭ ەربٸر سٶيلەگەن سٶزٸ قازاقستانداعى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ حيتىنا اينالدى. قازاق قوعامى ەكٸگە جارىلدى. «اتامباەۆ شىندىقتى ايتتى», «اتامباەۆ – كراساۆششيك» دەگەندەردٸڭ سانى ەسەلەپ ارتقانى سونشا – ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق نامىسىن تاپتاپ, كەنەسارى ارۋاعىن تاعى بٸر قورلاۋعا دەيٸن بارعاندار تابىلدى. مۇنىڭ قانداي نەتيجە بەرٸپ, قانداي قيياناتقا اپارعانىن جۇرتتىڭ بارلىعى دا بٸلٸپ, ەستٸپ وتىر. نەتيجەسٸندە ەكٸ ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ارا-قاتىناستارى تارىلىپ, اشىق قاقتىعىس دەرەجەسٸنە دەيٸن جەتتٸ. اينالىپ كەلگەندە, مازاق بولعان سول باياعى قازاق, قازاق ەلٸ. ەگەر كٸشكەنتاي ەلدٸڭ باسشىسى كەشە عانا عالامدىق كٶرمە ٶتكٸزٸپ, ەلەمدٸ دوستاستىرىپ-تابىستىرعان مەملەكەت پەن ونىڭ باسشىسىنىڭ ابىرويىن اينالدىرعان بٸر ايدىڭ ٸشٸندە ايرانداي تٶگە الاتىن بولسا, وندا ەلٸمٸزدەگٸ بيلٸكتٸ قولداۋشى, ناسيحاتتاۋشى پارتييالاردىڭ, باسپاسٶزدٸڭ, بلوگەرلەردٸڭ نە كەرەگٸ بار? ەگەر شەتەلدەگٸ الاياق پەن كٶرشٸ مەملەكەتتەگٸ ەڭگٷدٸكتٸڭ پەرمەنٸ بيلٸكتٸڭ بارشا اقپاراتتىق مٷمكٸندٸگٸنەن اسىپ تٷسەتٸن بولسا, وندا بٸزدٸڭ ەلدٸڭ اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, تەۋەلسٸزدٸگٸنە قانداي باعا بەرۋگە بولادى?
مۇنداي جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا كٸم كٸنەلٸ? ەرينە, بيلٸكتٸڭ ٶزٸ. بٸزدٸڭ ەلدٸڭ تاعى بٸر اۆتوريتارلىق ەرەكشەلٸگٸ بار: بٸز مەملەكەت پەن بيلٸكتٸڭ ارا-جٸگٸن, ايىرماشىلىعىن تٷسٸنە, ۇعىنا بەرمەيتٸن توتاليتارلىق, وتارلىق ساناداعى ۇلتپىز. بٸزدەگٸ كٶپشٸلٸك ٷشٸن مەملەكەت پەن بيلٸك – بٸر ادام, بٸر توپ بولىپ كٶرٸنەدٸ. بيلٸك مەملەكەتتٸ مەنشٸكتەپ, جەكەشەلەندٸرٸپ العان. ٶز بىلىعىن جابۋ ٷشٸن بيلٸكتەگٸلەر مەملەكەت اتىن جامىلىپ, مەملەكەتتٸ تاسا قىلىپ پانالايدى. وسى سەبەپتٸ دە بيلٸككە تاس اتۋ – مەملەكەتكە تاس اتۋ سيياقتانىپ كەتەدٸ. بيلٸكتٸ نىساناعا الىپ, كٶزدەگەندەردٸڭ تاسى, بٸر جاعىنان, ۇلت پەن مەملەكەتكە تيٸپ جاتاتىنى وسىدان. كەزٸندە, مىسالى, سوۆەت وداعىنىڭ بارلىق زورلىق-زومبىلىعى, ستاليندٸك توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ قىلمىستارى تۋرالى اششى شىندىق اعىنى ەلەمدٸ تٸرەپ تۇرعان يمپەرييانىڭ تاس-تالقانىن شىعارىپ شايىپ جٸبەردٸ. بٸزدە دە شىندىقتىڭ شىرىلداپ ايتىلاتىن ۋاقىتى كەلەدٸ. سونداعى باستى مٸندەتٸمٸزدٸڭ بٸرٸ – بيلٸكپەن بٸرگە مەملەكەتتٸ كٷيرەتٸپ الماۋ. وسى ٷشٸن عانا قوعامداعى ەربٸر ەستٸ, بولاشاقتى ويلايتىن, ٶز ۇلتىنا جانى اشىعان ادامنىڭ باستى مٸندەتٸنٸڭ بٸرٸ مەملەكەت پەن بيلٸكتٸڭ اراسىن اجىراتۋ, ەكەۋٸن ەكٸ بٶلەك ۇعىم قىلۋ, مەملەكەتتٸ بيلٸكتٸڭ مەنشٸگٸنەن شىعارۋ بولىپ تابىلادى. شىندىعىن ايتاتىن بولساق, بيلٸك دەگەنٸمٸز مەملەكەت ەمەس. مەملەكەت, اينالىپ كەلگەندە, شەنەۋنٸكتەردٸڭ ەمەس, حالىقتىڭ, ەلدٸڭ بارشا ازاماتتارىنىڭ يگٸلٸگٸ, كيەسٸ. بيلٸك – تەك ساياسي قۇرال عانا, ال بيلٸكتەگٸلەر – اسپاننان اياعى سالبىراپ تٷسكەن جوق, ۋاقىتشا حالىق جالداعان مەنەدجەرلەر عانا. وسىنى ارمان ەمەس, تاستاي قاعيدات قىلۋ ۋاقىت كٷتتٸرمەيتٸن مٸندەتتٸڭ بٸرٸ.
ال وسى كيكٸلجٸڭنٸڭ بارلىعى نەگە, نەلٸكتەن تۋىنداپ وتىر? كٶپتەگەن سەبەپتەردٸ ايتىپ, تالاي مىسال كەلتٸرۋگە بولاتىن سيياقتى. بٸراق بيلٸك كٸنەراتتارى مەن قاتەلٸكتەرٸنٸڭ ەڭ ٷلكەنٸ – بيلٸكتٸڭ وتارلىق قالىپتان شىعا الماۋى, قوعامدى وتارلاۋ وبەكتٸسٸ رەتٸندە قابىلداۋىندا. قوعامىنا ارقا سٷيەمەگەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان سۋسىنداماعان كەز كەلگەن بيلٸك ستراتەگييالىق تۇرعىدان ەلسٸز, ەلجۋاز, شالا-جانسار اعزا. بۇنداي بيلٸك ٶز ٶزەكتٸلٸگٸ مەن شىندىعىنان ايىرىلىپ قالادى. ال شىندىعىنان ايىرىلعان, قوعامىنىڭ قولداۋىنان ادا بيلٸكتٸ كەز كەلگەن الاياق پەن ەڭگٷدٸك ەلسٸرەتە الادى, كەلەمەجگە اينالدىرا بەرەدٸ. ەگەر جاقىن ارادا ساياسي رەفورما باستالماسا, بيلٸكتٸڭ كەڭەستٸك توتاليتارلىق پسيحولوگيياسى ٶزگەرمەسە, بۇل جاعداي جالعاسا بەرەدٸ. تٷبٸ جاقسىلىق بولمايدى.
بۇل ارادا بٸر عانا قۋانتارلىق جايت بار سيياقتى. قازاق قوعامى شىنىمەن دە ٶزگەرٸپ, ٶسٸپ كەلەدٸ. باياعىدا ورىستىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ بٸرٸ الەكساندر گەرتسەن ٶز زامانىنداعى تابىسپاس, قول الىسپاس ەكٸ كٷش – سلاۆيانوفيلدەر مەن باتىسشىلدار تۋراسىندا بٸر تەرەڭ وي ايتقان بولاتىن. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, باتىسشىلدار مەن سلاۆيانوفيلدەر كەزٸگٸپ, بٸر-بٸرٸنە قولىن سوزا الاتىن جالعىز كٶپٸر – سوتسياليزم ەكەن.
قازاقتىڭ بارشاسىنىڭ – باتىسشىلىنىڭ, ۇلتشىلىنىڭ, بالاسىنىڭ, شالىنىڭ, ناعىزىنىڭ, شالاسىنىڭ, قالاسىنىڭ, دالاسىنىڭ, باسقاسىنىڭ باسىن قوساتىن كٶپٸرلەر جەتكٸلٸكتٸ ەكەن. كەمٸ قازاعىمىزدى ٶمٸر-دارييادان ٶتكٸزەتٸن ٷش كٶپٸر بار سيياقتى. ولار – ۇلتتىق مەملەكەت, ەل مەن جەر, تٸل مەن ەلٸپبي. وسى ٷش قاسيەتتٸ ۇعىم قازاقتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرە الادى ەكەن, بٸرٸكتٸرٸپ تە جاتىر. ٶتكەن جىلى, مىسالى, قازاقتىڭ باسىن جەر تاقىرىبى بٸرٸكتٸرسە, بيىل تٸل مەن ەلٸپبي تاقىرىبى بٸرٸكتٸردٸ. قاجەت كەزدە ۇلت پەن مەملەكەت تاقىرىبى دا قازاقتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرە الادى دەپ سانايمىن.
ەگەر بٷگٸنگٸ بيلٸك ٶز بولاشاعىن ويلاسا, تاريحتاعى ورنى جايلى تولعاناتىنى شىن بولسا, وندا وسى فاكتوردى مىقتاپ زەردەلەپ, قاتاڭ ەسكەرۋٸ تيٸس سيياقتى. وسى قازاق ٷشٸن قاسيەتتٸ دە, كيەلٸ دە قۇندىلىقتارمەن ويىن ويناۋعا بولمايدى, ولاردى ساياسي ساۋداعا سالۋعا بولمايدى. بۇل ويىنداردان وت شىعۋى ىقتيمال. ەسەسٸنە وسى ٷش تاقىرىپتى, قۇندىلىقتاردى اعىمداعى ساياساتتىڭ تۇعىرى, ٶزەگٸ قىلۋ بيلٸككە دەگەن سەنٸم مەن قۇرمەتتٸ ارتتىرادى, بيلٸك پەن حالىقتى تابىستىرادى. كەزٸندە مارقۇم التەكەڭ, التىنبەك سەرسەنبايۇلى ايتىپ, سۋرەتتەپ كەتكەن بيلٸكتٸڭ ٷشتاعانىنا قارسى قازاقتىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ قارسى قويار ۇلتتىق ٷشتاعانى وسى. وسى ۇلتتىق ٷشتاعانعا ارقا سٷيەگەن بيلٸكتٸڭ عانا بولاشاعى بولماق. وعان قارسى تۇرعان بيلٸكتٸڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر, تٸپتٸ ەشقانداي بولاشاعى جوق. قازاقتىڭ العىسىنان گٶرٸ قارعىسى قاتتى عوي. بيلٸك وسىنى ەسكەرسٸن!
ايدوس سارىم,
"جاس الاش" گازەتٸ
