Ótken aptanyń bir jańalyǵy senat sailaýy boldy. Ár oblystan, Astana jáne Almaty qalalarynan bir depýtattan – barlyǵy 16 depýtat sailandy. «Sailaý», «sailandy» degenimiz artyq ta bolar. Shyndyǵynda, «taǵaiyndaý» ótip, senatorlarymyz «taǵaiyndaldy». Senatorlyqqa úmitkerler, jergilikti ákimdikter men máslihat depýtattarynan basqa eshkim alańdamaǵan úirenshikti, «dástúrli» saiasi úderis bul. Elimizde turyp jatqan 18 million adamnyń taǵdyryn biliktiń aitaǵymen júretin 3-4 myń adam ǵana sheshýge quqyly ma? Osy týrasynda áńgime qozǵap kóreiik.
Jalpy alǵanda, kez kelgen sailaýdyń, eger ol shyn sailaý bolsa, intrigasy, belgisizdigi, jańalyǵy bolýy shart. Sailaýǵa túsip jatqandar da, sailaýda daýys berýshiler de oilanyp, tolǵanyp, tiisti tańdaý jasar aldynda az da bolsa alańdap otyrǵany abzal. «Elimniń erteńi ne bolady?» degen suraq týyndamaǵan sailaý sailaý emes, mazaq, saiasatty joqqa shyǵarý, demokratiialyq institýtty qorlaý bolyp tabylatyny barshaǵa málim. Al bizdegi 28 maýsym kúngi senat sailaýy qalai ótti?
9 maýsym kúni men ózimniń feisbýk jelisindegi paraqshamda «Kim senator bolady?» degen jazba qaldyrǵan bolatynmyn. Seksennen astam úmitkerdiń «biografiiasy men geografiiasyn», basqasyn zerttei kele, 28 maýsymda osylar depýtat bolatyn shyǵar dep boljaǵan edim. Deiturǵanmen men de óz boljamyma onsha senińkiremei, «árine, belgili bir intriga bolýy yqtimal, keibir úmitkeri kóp aimaqtarda tosyn jaǵdailar oryn alýy da múmkin» dep topshyladym. Bul kishigirim zertteý, ári ketkende, meniń 20-25 minýt ýaqytymdy aldy. Artynan úsh apta ótip, sailaý qorytyndysy jariialandy – meniń boljamym 100 paiyz oryndaldy. Biraq oǵan qýanǵan joqpyn, árine. Meniń túsingenim mynaý:
1. Bizdiń bilik básekelestik pen balamadan ólerdei qorqady eken.
Kim ne dese o desin, bizdegi senat sailaýy eshqashan da tartysty, balamaly túrde ótip kórgen emes. Prezident ákimshiligi, jergilikti ákimdikter kelise otyryp, ósýi kerek ne ketýi kerek adamdardy anyqtap, solardy qaitkende de qulaǵynan súirep shyǵatyny barshaǵa aian dúnie. Basynan aiaǵyna deiin bir stsenariimen ótetin sailaýdan biliktiń ózi nege qorqady eken?
Kez kelgen sailaý – jeńetinderdiń ǵana máresi emes, soǵan qatysatyndardyń da dodasy. Keibir adamdar úshin sailaýǵa túsý baq synaý, áleýmettik lift bolsa, keibireýler úshin «men barmyn, meniń ambitsiiam bar» dep aitý úshin taptyrmaityn múmkindik. Másele – olardyń jeńý-jeńbeýinde emes, sol múmkindiktiń óziniń bolýynda, soǵan kez kelgen oiy, minezi, saiasi ambitsiiasy bar adamnyń qatysa alýynda. Al bizde she? Aldynda 100-den astam adam ózderin sailaýǵa usyndy. Bastapqy kezde dodaǵa 89 adam qatyssa, sailaýǵa eki apta qalǵanda olardyń 59-y ǵana qaldy. Al sailaý biýlletenderine Ortalyq sailaý komissiiasy nebary 38 kandidatty engizdi. Basqasha aitqanda, respýblika boiynsha 3242 tańdaýshyǵa, iaǵni máslihat depýtattaryna ár oblysta shamamen eki adamnyń ishinen ǵana tańdaý jasaý «baqyty» buiyrypty. Keremet báseke, ǵajap balama demeske bola ma muny?!
Biz biletin taǵy bir shyndyq bar. Elimizdegi máslihattardy da atqarýshy bilik jasaqtaǵan. Jańaǵy 3000-nan astam depýtattyń ishinde tosynnan jeńip, óz oiy men pikirin ashyq aityp júrgen 100 depýtat tabylsa, elimiz úshin sheksiz qýanar edik. Alaida, shyny kerek, olardyń basym kópshiligi bilik partiiasynyń azamattary, jergilikti ákimderdiń adal jaqtastary. Olardan bilik qandai qaýip kútti? Eger tańdaýshylar kemi 4-5 adamnyń ishinen tańdaý jasaityn bolǵanda bilikke qarsy daýys berer me edi? Keibir aimaqtarda daýystar bólinip, ekinshi týr bolyp jatsa onyń nesi aiyp? Qaita árbir úmitker belsendilik tanytyp, árbir máslihat depýtatyn ainalshyqtap, aqparattyq belsendiligin arttyrsa, odan kim utylar edi? Sailaýǵa degen senim men senatqa degen qurmettiń arta túseri aiqyn emes pe edi? Joq, barlyǵyn da oiynshyqqa ainaldyryp, biliktiń ishinde júrgen azamattardyń ózin bilikke jaý qylyp, 100-ge jýyq adamnyń joly men úmitin kesken balamasyz, básekesiz sailaý ótkizildi.
2. Balama men básekeniń joqtyǵy saiasat pen memleket múddesine qarsy jumys jasap jatyr.
Jumysym saiasat ataýlyny zertteýge tikelei bailanysty bolǵandyqtan, atalmysh sailaýsymaqqa qatysqan úmitkerlerdiń saiasi tuǵyrnamalary men sailaýaldy baǵdarlamalaryn qarap shyǵýǵa májbúr boldym. Bárin biriktiretin tek qana qur kópirme sóz. Kóptegen úmitkerdiń baǵdarlamasynda birde-bir tsifr, birde-bir naqty derek joq. Sonda olar sailaýǵa túsip, senatqa ne úshin barmaq? Qandai zań qabyldamaq? Jergilikti jurtshylyq aldynda ózderine qandai mindetteme almaq? Máslihat depýtattary, iaǵni olardyń tańdaýshylary olarǵa ne úshin daýys bermek? Tipti biraz baǵdarlama bir bólmede jazylyp, bir printerden basylǵandai áser týdyratyn jaittar da joq emes. Sonda saiasi dodanyń maqsaty ne? Jai ǵana bilik túsinigindegi «jaqsy adamdy» taǵaiyndai salý ma? Olai bolatyn bolsa, aýdan-aýdannan depýtattardy alyp kelip, olardyń janyn qinaýdyń ne qajeti bar edi degen de suraqtar týyndaidy. Bul saiasat ataýlyny kelemejdeý bolmaǵanda, ne sonda?
Munyń syrtynda memlekettik, konstitýtsiialyq institýttardyń da qadiri ketip bara jatqanyn aita ketý kerek siiaqty. Búgingi kúni qoǵamda «bizge senattyń qajeti joq, ýnitarly memleketke bir palataly parlament jetkilikti» degen áńgime kóp aitylyp júr. Bul áńgimeler men kúńkildiń týyndaýyna sebep – jańaǵydai saiqymazaq, nátijesi aldyn ala belgili sailaý. Osyndai sailaý, ainalyp kelgende, Konstitýtsiiany, memleketimizdi mazaqtaý bolyp tabylady, memleket atynan shyǵyp jatqan zańdarymyzdyń pármendiligi men zańdylyǵyn birshama tómendetedi. Eń soraqysy, mundai sailaý azamattardyń memleketke, zańǵa, zań shyǵarýshy organǵa degen senimin, qurmetin azaitady. Bul, shyndap kelgende, asa qaýipti qubylys.
3. Saiqymazaq sailaý senattyń áleýetin arttyryp otyrǵan joq.
Ainalyp kelgende, kóptegen másele adam faktoryna baryp tireletini anyq. Al osy «taǵaiyndaý» nátijesinde parlamentke bilikti, minezdi tulǵalar keldi dep aýyz toltyryp aita alamyz ba? Senatqa kimder keldi ózi? Ortsailaýkomnyń derekterine súiensek, sý jańa depýtattardyń jeteýin máslihattar usynsa, toǵyz tulǵa ózin-ózi usynǵandar. Parlament senatynyń depýtattyǵyna kandidattardyń ortasha jasy 56,7 jas eken. «Eń kóp daýys jinaǵan kandidattardyń arasynda is basyndaǵy tórt senator, eki oblys ákiminiń birinshi orynbasary, úsh oblys ákiminiń orynbasary, bir oblys ortalyǵynyń ákimi, bir oblystyq máslihattyń hatshysy, bir joǵary oqý ornynyń rektory, saiasi partiialardyń eki ókili, bir jeke sektor ókili jáne bir arnaiy memlekettik organnyń ókili bar», – dedi OSK ókili Petrov. Qysqasy, «sen tur, men ataiyn» degen emes, «sen at, men buǵaiyn» deitinder.
Iaǵni jurt kútkendei senat jasarǵan joq, Senatqa halyqtyń, aimaqtardyń máselesin ashyq, aiqyn aitatyn azamattar keldi dep múldem aita almaimyz. Senatqa kimniń, neniń arqasynda kelgenin jaqsy biletin, túsinip-túisinetin adamdardan asqan batyldyq, printsipshil ustanym kútýdiń ózi qiianat. Erteń biýdjet máselesi qaralǵanda, biliktiń bylyqtaryn talqylap, synaý qajet bolǵan kezde osy senatorlardyń belsendilik tanytýy ekitalai. Olai bolsa, jańa depýtattarǵa «Salyq tóleýshilerdiń esebinen ashylǵan senatoriige qosh keldińizder! Altyjyldyq demalystaryńyz qutty bolsyn!» degennen basqa ne aita alamyz?
Al endi «buǵan ne isteý kerek?» degen másele týyndaidy.
Meniń oiymsha, bul máseleni durys jolǵa qoiý úshin jańa konstitýtsiialyq ózgerister aýadai qajet-aq. Meili, senat joǵarǵy palata retinde óz qyzmetin atqara bersin. Kóptegen ýnitarly memlekette osyndai institýttar óz jumysyn áp-ádemi oryndap-aq jatyr. Biraq senat depýtattaryn sailaý tártibi men baǵytyn múldem ózgertý qajet sekildi.
Mysaly, búgingi kúni májilis zańǵa sai partiialyq tizimder boiynsha usynylǵan depýtattardan quraldy. Negizi, bul da álemdik tájiribe. Onyń el tutastyǵy men birligin qamtamasyz etý úshin ozyq ta, paidaly da tustary bar. Al esh partiiada joq, biraq saiasi belsendiligi bar azamattardy qaitemiz? Aimaqtardaǵy saiasattyń ainalasyndaǵy azamattarǵa qaitsek jańa áleýmettik jáne saiasi lift jasai alamyz? Jalpy, aimaqtardyń shynaiy daýysyn zań shyǵarýshy organnan qalai esti alamyz?
Ol úshin, meniń oiymsha, senattaǵy aimaqtardan túsetin 32 adamnyń sailaýyna tyń ózgeris jasaý qajet. Mysaly, 32-niń 16-sy tirkelgen saiasi partiialardyń usynysymen tikelei jergilikti halyqtyń tańdaýy arqyly sailanýy tiis. Aimaqta segiz partiia tirkelse, segiz adamnyń aty biýlletenge enip, solardy jergilikti halyq tikelei sailaǵany abzal. Sonda ǵana senatqa jan bitip, onyń qoǵamdaǵy bedeli men áleýeti arta túsedi. Esesine qalǵan 16 depýtattyń alty jyl saiyn máslihat depýtattarynyń eleginen ótip, jergilikti elitalardyń múddesin aitýshy, joǵaryǵa jetkizýshi dáneker bolyp qalýyna bolady.
Osy arada taǵy bir jaitty aita ketý kerek. Bizde qoǵamnyń narazylyǵyn týdyryp otyrǵan konstitýtsiialyq-parlamenttik uiym bar. Ol – Qazaqstan halqy assambleiasynan túsip otyrǵan depýtattar. Olardy atqarýshy biliktiń ózi taǵaiyndaidy. Olardyń qalai, ne sebeppen, qandai eńbegi úshin parlamentte otyrǵanyn kóp adam bile bermeidi de.
Óz basym elimizdegi ulttyq azshylyqtardyń parlamentte otyrýyna esh qarsy emespin. Biraq osyny basqasha jolmen de qamtamasyz etýge bolady ǵoi. Máselen, kórshiles Qyrǵyzstanda bul partiialyq tizimder arqyly rettelip otyrady. Saiasi partiialar óz tizimderiniń alǵashqy bestigine bir jastar ókilin jáne bir ulttyq azshylyq ókilin qosýǵa mindetti. Onda da tek qoǵamǵa bedeldi, kózqarasyn ashyq aityp júrgen, ulttyq saiasatqa qarsy shyqpaityn, memlekettik múddeni qurmet tutatyn, kózge túsken azamattar ǵana qatysady. Bul da bir saiasi mektep pen saiasi elek emes pe?!
Sondai-aq etnomádeni ortalyqtardyń, basqa da qoǵamdyq jáne úkimettik emes uiymdardan qandai aiyrmashylyǵy, artyqshylyǵy bar degen suraq týyndaidy. Mysaly, elimizde sany men sapasy jaǵynan áldeqaida bedeldi, myqty qoǵamdyq uiymdar bar. Máselen, 800 múshesi bar Jazýshylar odaǵynyń dál sondai múshesi bar etnomádeni ortalyqtan qai jeri kem? Osyny eskerer bolsaq, bolashaqta Qazaqstan halqy assambleiasy men úkimettik emes, qoǵamdyq uiymdardyń barlyǵyn derlik qamtyǵan Qazaqstannyń azamattyq aliansy birigýi kerek. Sonda halyqtyq assambleia atalýyna jol ashylady. Belgili bir etnostyń ǵana ókili bolý arqyly depýtat bolyp taǵaiyndalý, menińshe, artyqtaý. Depýtat bolý – eń aldymen bedeldi missiia, jurt úmitin, sailaýshylar amanatyn arqalaý. Ulttyq azshylyq ókili bolsań da, mindetiń – bir ǵana etnostyń jaiyn kúitteý emes, ult múddesin, memleket múddesin aitý, ulttyq dárejedegi másele kóterý. Olai bolsa, prezidenttiń taǵaiyndaýymen assambleia arqyly elimizdegi bedeldi qoǵamdyq uiymdardyń ókilderi de sailanýy tiis. Olardy, bálkim, eki-úsh jyl saiyn aýystyryp otyrýǵa da bolatyn shyǵar. Munyń barlyǵy bolashaqtaǵy talqynyń máselesi der edim.
Osyndai sharýalardy jaqyn arada qolǵa almasaq, keleshekte senat degen zań shyǵarýshy organnyń qoǵamda bestiyndyq qadiri qalmaityny anyq. Konstitýtsiia – Quran emes. Ony jazatyn da, jasaityn da – qoǵam. Olai bolsa, zaman talabyna sai, etnodemografiialyq úderisterge sai zańnama da, Konstitýtsiia da ózgeriske túsip otyrǵany shart.
Aidos SARYM,
saiasattanýshy
"Jas Alash" gazeti
