ٶتكەن اپتانىڭ بٸر جاڭالىعى سەنات سايلاۋى بولدى. ەر وبلىستان, استانا جەنە الماتى قالالارىنان بٸر دەپۋتاتتان – بارلىعى 16 دەپۋتات سايلاندى. «سايلاۋ», «سايلاندى» دەگەنٸمٸز ارتىق تا بولار. شىندىعىندا, «تاعايىنداۋ» ٶتٸپ, سەناتورلارىمىز «تاعايىندالدى». سەناتورلىققا ٷمٸتكەرلەر, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتەر مەن مەسليحات دەپۋتاتتارىنان باسقا ەشكٸم الاڭداماعان ٷيرەنشٸكتٸ, «دەستٷرلٸ» ساياسي ٷدەرٸس بۇل. ەلٸمٸزدە تۇرىپ جاتقان 18 ميلليون ادامنىڭ تاعدىرىن بيلٸكتٸڭ ايتاعىمەن جٷرەتٸن 3-4 مىڭ ادام عانا شەشۋگە قۇقىلى ما? وسى تۋراسىندا ەڭگٸمە قوزعاپ كٶرەيٸك.
جالپى العاندا, كەز كەلگەن سايلاۋدىڭ, ەگەر ول شىن سايلاۋ بولسا, ينتريگاسى, بەلگٸسٸزدٸگٸ, جاڭالىعى بولۋى شارت. سايلاۋعا تٷسٸپ جاتقاندار دا, سايلاۋدا داۋىس بەرۋشٸلەر دە ويلانىپ, تولعانىپ, تيٸستٸ تاڭداۋ جاسار الدىندا از دا بولسا الاڭداپ وتىرعانى ابزال. «ەلٸمنٸڭ ەرتەڭٸ نە بولادى?» دەگەن سۇراق تۋىنداماعان سايلاۋ سايلاۋ ەمەس, مازاق, ساياساتتى جوققا شىعارۋ, دەموكراتييالىق ينستيتۋتتى قورلاۋ بولىپ تابىلاتىنى بارشاعا مەلٸم. ال بٸزدەگٸ 28 ماۋسىم كٷنگٸ سەنات سايلاۋى قالاي ٶتتٸ?
9 ماۋسىم كٷنٸ مەن ٶزٸمنٸڭ فەيسبۋك جەلٸسٸندەگٸ پاراقشامدا «كٸم سەناتور بولادى?» دەگەن جازبا قالدىرعان بولاتىنمىن. سەكسەننەن استام ٷمٸتكەردٸڭ «بيوگرافيياسى مەن گەوگرافيياسىن», باسقاسىن زەرتتەي كەلە, 28 ماۋسىمدا وسىلار دەپۋتات بولاتىن شىعار دەپ بولجاعان ەدٸم. دەيتۇرعانمەن مەن دە ٶز بولجامىما ونشا سەنٸڭكٸرەمەي, «ەرينە, بەلگٸلٸ بٸر ينتريگا بولۋى ىقتيمال, كەيبٸر ٷمٸتكەرٸ كٶپ ايماقتاردا توسىن جاعدايلار ورىن الۋى دا مٷمكٸن» دەپ توپشىلادىم. بۇل كٸشٸگٸرٸم زەرتتەۋ, ەرٸ كەتكەندە, مەنٸڭ 20-25 مينۋت ۋاقىتىمدى الدى. ارتىنان ٷش اپتا ٶتٸپ, سايلاۋ قورىتىندىسى جارييالاندى – مەنٸڭ بولجامىم 100 پايىز ورىندالدى. بٸراق وعان قۋانعان جوقپىن, ەرينە. مەنٸڭ تٷسٸنگەنٸم مىناۋ:
1. بٸزدٸڭ بيلٸك بەسەكەلەستٸك پەن بالامادان ٶلەردەي قورقادى ەكەن.
كٸم نە دەسە و دەسٸن, بٸزدەگٸ سەنات سايلاۋى ەشقاشان دا تارتىستى, بالامالى تٷردە ٶتٸپ كٶرگەن ەمەس. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتەر كەلٸسە وتىرىپ, ٶسۋٸ كەرەك نە كەتۋٸ كەرەك ادامداردى انىقتاپ, سولاردى قايتكەندە دە قۇلاعىنان سٷيرەپ شىعاتىنى بارشاعا ايان دٷنيە. باسىنان اياعىنا دەيٸن بٸر ستسەنارييمەن ٶتەتٸن سايلاۋدان بيلٸكتٸڭ ٶزٸ نەگە قورقادى ەكەن?
كەز كەلگەن سايلاۋ – جەڭەتٸندەردٸڭ عانا مەرەسٸ ەمەس, سوعان قاتىساتىنداردىڭ دا دوداسى. كەيبٸر ادامدار ٷشٸن سايلاۋعا تٷسۋ باق سىناۋ, ەلەۋمەتتٸك ليفت بولسا, كەيبٸرەۋلەر ٷشٸن «مەن بارمىن, مەنٸڭ امبيتسييام بار» دەپ ايتۋ ٷشٸن تاپتىرمايتىن مٷمكٸندٸك. مەسەلە – ولاردىڭ جەڭۋ-جەڭبەۋٸندە ەمەس, سول مٷمكٸندٸكتٸڭ ٶزٸنٸڭ بولۋىندا, سوعان كەز كەلگەن ويى, مٸنەزٸ, ساياسي امبيتسيياسى بار ادامنىڭ قاتىسا الۋىندا. ال بٸزدە شە? الدىندا 100-دەن استام ادام ٶزدەرٸن سايلاۋعا ۇسىندى. باستاپقى كەزدە دوداعا 89 ادام قاتىسسا, سايلاۋعا ەكٸ اپتا قالعاندا ولاردىڭ 59-ى عانا قالدى. ال سايلاۋ بيۋللەتەندەرٸنە ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى نەبارى 38 كانديداتتى ەنگٸزدٸ. باسقاشا ايتقاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا 3242 تاڭداۋشىعا, ياعني مەسليحات دەپۋتاتتارىنا ەر وبلىستا شامامەن ەكٸ ادامنىڭ ٸشٸنەن عانا تاڭداۋ جاساۋ «باقىتى» بۇيىرىپتى. كەرەمەت بەسەكە, عاجاپ بالاما دەمەسكە بولا ما مۇنى?!
بٸز بٸلەتٸن تاعى بٸر شىندىق بار. ەلٸمٸزدەگٸ مەسليحاتتاردى دا اتقارۋشى بيلٸك جاساقتاعان. جاڭاعى 3000-نان استام دەپۋتاتتىڭ ٸشٸندە توسىننان جەڭٸپ, ٶز ويى مەن پٸكٸرٸن اشىق ايتىپ جٷرگەن 100 دەپۋتات تابىلسا, ەلٸمٸز ٷشٸن شەكسٸز قۋانار ەدٸك. الايدا, شىنى كەرەك, ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ بيلٸك پارتيياسىنىڭ ازاماتتارى, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدەردٸڭ ادال جاقتاستارى. ولاردان بيلٸك قانداي قاۋٸپ كٷتتٸ? ەگەر تاڭداۋشىلار كەمٸ 4-5 ادامنىڭ ٸشٸنەن تاڭداۋ جاسايتىن بولعاندا بيلٸككە قارسى داۋىس بەرەر مە ەدٸ? كەيبٸر ايماقتاردا داۋىستار بٶلٸنٸپ, ەكٸنشٸ تۋر بولىپ جاتسا ونىڭ نەسٸ ايىپ? قايتا ەربٸر ٷمٸتكەر بەلسەندٸلٸك تانىتىپ, ەربٸر مەسليحات دەپۋتاتىن اينالشىقتاپ, اقپاراتتىق بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرسا, ودان كٸم ۇتىلار ەدٸ? سايلاۋعا دەگەن سەنٸم مەن سەناتقا دەگەن قۇرمەتتٸڭ ارتا تٷسەرٸ ايقىن ەمەس پە ەدٸ? جوق, بارلىعىن دا ويىنشىققا اينالدىرىپ, بيلٸكتٸڭ ٸشٸندە جٷرگەن ازاماتتاردىڭ ٶزٸن بيلٸككە جاۋ قىلىپ, 100-گە جۋىق ادامنىڭ جولى مەن ٷمٸتٸن كەسكەن بالاماسىز, بەسەكەسٸز سايلاۋ ٶتكٸزٸلدٸ.
2. بالاما مەن بەسەكەنٸڭ جوقتىعى ساياسات پەن مەملەكەت مٷددەسٸنە قارسى جۇمىس جاساپ جاتىر.
جۇمىسىم ساياسات اتاۋلىنى زەرتتەۋگە تٸكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, اتالمىش سايلاۋسىماققا قاتىسقان ٷمٸتكەرلەردٸڭ ساياسي تۇعىرنامالارى مەن سايلاۋالدى باعدارلامالارىن قاراپ شىعۋعا مەجبٷر بولدىم. بەرٸن بٸرٸكتٸرەتٸن تەك قانا قۇر كٶپٸرمە سٶز. كٶپتەگەن ٷمٸتكەردٸڭ باعدارلاماسىندا بٸردە-بٸر تسيفر, بٸردە-بٸر ناقتى دەرەك جوق. سوندا ولار سايلاۋعا تٷسٸپ, سەناتقا نە ٷشٸن بارماق? قانداي زاڭ قابىلداماق? جەرگٸلٸكتٸ جۇرتشىلىق الدىندا ٶزدەرٸنە قانداي مٸندەتتەمە الماق? مەسليحات دەپۋتاتتارى, ياعني ولاردىڭ تاڭداۋشىلارى ولارعا نە ٷشٸن داۋىس بەرمەك? تٸپتٸ بٸراز باعدارلاما بٸر بٶلمەدە جازىلىپ, بٸر پرينتەردەن باسىلعانداي ەسەر تۋدىراتىن جايتتار دا جوق ەمەس. سوندا ساياسي دودانىڭ ماقساتى نە? جاي عانا بيلٸك تٷسٸنٸگٸندەگٸ «جاقسى ادامدى» تاعايىنداي سالۋ ما? ولاي بولاتىن بولسا, اۋدان-اۋداننان دەپۋتاتتاردى الىپ كەلٸپ, ولاردىڭ جانىن قيناۋدىڭ نە قاجەتٸ بار ەدٸ دەگەن دە سۇراقتار تۋىندايدى. بۇل ساياسات اتاۋلىنى كەلەمەجدەۋ بولماعاندا, نە سوندا?
مۇنىڭ سىرتىندا مەملەكەتتٸك, كونستيتۋتسييالىق ينستيتۋتتاردىڭ دا قادٸرٸ كەتٸپ بارا جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك سيياقتى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ قوعامدا «بٸزگە سەناتتىڭ قاجەتٸ جوق, ۋنيتارلى مەملەكەتكە بٸر پالاتالى پارلامەنت جەتكٸلٸكتٸ» دەگەن ەڭگٸمە كٶپ ايتىلىپ جٷر. بۇل ەڭگٸمەلەر مەن كٷڭكٸلدٸڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ – جاڭاعىداي سايقىمازاق, نەتيجەسٸ الدىن الا بەلگٸلٸ سايلاۋ. وسىنداي سايلاۋ, اينالىپ كەلگەندە, كونستيتۋتسييانى, مەملەكەتٸمٸزدٸ مازاقتاۋ بولىپ تابىلادى, مەملەكەت اتىنان شىعىپ جاتقان زاڭدارىمىزدىڭ پەرمەندٸلٸگٸ مەن زاڭدىلىعىن بٸرشاما تٶمەندەتەدٸ. ەڭ سوراقىسى, مۇنداي سايلاۋ ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە, زاڭعا, زاڭ شىعارۋشى ورگانعا دەگەن سەنٸمٸن, قۇرمەتٸن ازايتادى. بۇل, شىنداپ كەلگەندە, اسا قاۋٸپتٸ قۇبىلىس.
3. سايقىمازاق سايلاۋ سەناتتىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرىپ وتىرعان جوق.
اينالىپ كەلگەندە, كٶپتەگەن مەسەلە ادام فاكتورىنا بارىپ تٸرەلەتٸنٸ انىق. ال وسى «تاعايىنداۋ» نەتيجەسٸندە پارلامەنتكە بٸلٸكتٸ, مٸنەزدٸ تۇلعالار كەلدٸ دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز با? سەناتقا كٸمدەر كەلدٸ ٶزٸ? ورتسايلاۋكومنىڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, سۋ جاڭا دەپۋتاتتاردىڭ جەتەۋٸن مەسليحاتتار ۇسىنسا, توعىز تۇلعا ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنعاندار. پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردىڭ ورتاشا جاسى 56,7 جاس ەكەن. «ەڭ كٶپ داۋىس جيناعان كانديداتتاردىڭ اراسىندا ٸس باسىنداعى تٶرت سەناتور, ەكٸ وبلىس ەكٸمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى, ٷش وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى, بٸر وبلىس ورتالىعىنىڭ ەكٸمٸ, بٸر وبلىستىق مەسليحاتتىڭ حاتشىسى, بٸر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى, ساياسي پارتييالاردىڭ ەكٸ ٶكٸلٸ, بٸر جەكە سەكتور ٶكٸلٸ جەنە بٸر ارنايى مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ ٶكٸلٸ بار», – دەدٸ وسك ٶكٸلٸ پەتروۆ. قىسقاسى, «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەگەن ەمەس, «سەن ات, مەن بۇعايىن» دەيتٸندەر.
ياعني جۇرت كٷتكەندەي سەنات جاسارعان جوق, سەناتقا حالىقتىڭ, ايماقتاردىڭ مەسەلەسٸن اشىق, ايقىن ايتاتىن ازاماتتار كەلدٸ دەپ مٷلدەم ايتا المايمىز. سەناتقا كٸمنٸڭ, نەنٸڭ ارقاسىندا كەلگەنٸن جاقسى بٸلەتٸن, تٷسٸنٸپ-تٷيسٸنەتٸن ادامداردان اسقان باتىلدىق, پرينتسيپشٸل ۇستانىم كٷتۋدٸڭ ٶزٸ قييانات. ەرتەڭ بيۋدجەت مەسەلەسٸ قارالعاندا, بيلٸكتٸڭ بىلىقتارىن تالقىلاپ, سىناۋ قاجەت بولعان كەزدە وسى سەناتورلاردىڭ بەلسەندٸلٸك تانىتۋى ەكٸتالاي. ولاي بولسا, جاڭا دەپۋتاتتارعا «سالىق تٶلەۋشٸلەردٸڭ ەسەبٸنەن اشىلعان سەناتورييگە قوش كەلدٸڭٸزدەر! التىجىلدىق دەمالىستارىڭىز قۇتتى بولسىن!» دەگەننەن باسقا نە ايتا الامىز?
ال ەندٸ «بۇعان نە ٸستەۋ كەرەك?» دەگەن مەسەلە تۋىندايدى.
مەنٸڭ ويىمشا, بۇل مەسەلەنٸ دۇرىس جولعا قويۋ ٷشٸن جاڭا كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر اۋاداي قاجەت-اق. مەيلٸ, سەنات جوعارعى پالاتا رەتٸندە ٶز قىزمەتٸن اتقارا بەرسٸن. كٶپتەگەن ۋنيتارلى مەملەكەتتە وسىنداي ينستيتۋتتار ٶز جۇمىسىن ەپ-ەدەمٸ ورىنداپ-اق جاتىر. بٸراق سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ تەرتٸبٸ مەن باعىتىن مٷلدەم ٶزگەرتۋ قاجەت سەكٸلدٸ.
مىسالى, بٷگٸنگٸ كٷنٸ مەجٸلٸس زاڭعا ساي پارتييالىق تٸزٸمدەر بويىنشا ۇسىنىلعان دەپۋتاتتاردان قۇرالدى. نەگٸزٸ, بۇل دا ەلەمدٸك تەجٸريبە. ونىڭ ەل تۇتاستىعى مەن بٸرلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن وزىق تا, پايدالى دا تۇستارى بار. ال ەش پارتييادا جوق, بٸراق ساياسي بەلسەندٸلٸگٸ بار ازاماتتاردى قايتەمٸز? ايماقتارداعى ساياساتتىڭ اينالاسىنداعى ازاماتتارعا قايتسەك جاڭا ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي ليفت جاساي الامىز? جالپى, ايماقتاردىڭ شىنايى داۋىسىن زاڭ شىعارۋشى ورگاننان قالاي ەستي الامىز?
ول ٷشٸن, مەنٸڭ ويىمشا, سەناتتاعى ايماقتاردان تٷسەتٸن 32 ادامنىڭ سايلاۋىنا تىڭ ٶزگەرٸس جاساۋ قاجەت. مىسالى, 32-نٸڭ 16-سى تٸركەلگەن ساياسي پارتييالاردىڭ ۇسىنىسىمەن تٸكەلەي جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ تاڭداۋى ارقىلى سايلانۋى تيٸس. ايماقتا سەگٸز پارتييا تٸركەلسە, سەگٸز ادامنىڭ اتى بيۋللەتەنگە ەنٸپ, سولاردى جەرگٸلٸكتٸ حالىق تٸكەلەي سايلاعانى ابزال. سوندا عانا سەناتقا جان بٸتٸپ, ونىڭ قوعامداعى بەدەلٸ مەن ەلەۋەتٸ ارتا تٷسەدٸ. ەسەسٸنە قالعان 16 دەپۋتاتتىڭ التى جىل سايىن مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ەلەگٸنەن ٶتٸپ, جەرگٸلٸكتٸ ەليتالاردىڭ مٷددەسٸن ايتۋشى, جوعارىعا جەتكٸزۋشٸ دەنەكەر بولىپ قالۋىنا بولادى.
وسى ارادا تاعى بٸر جايتتى ايتا كەتۋ كەرەك. بٸزدە قوعامنىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعان كونستيتۋتسييالىق-پارلامەنتتٸك ۇيىم بار. ول – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان تٷسٸپ وتىرعان دەپۋتاتتار. ولاردى اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ ٶزٸ تاعايىندايدى. ولاردىڭ قالاي, نە سەبەپپەن, قانداي ەڭبەگٸ ٷشٸن پارلامەنتتە وتىرعانىن كٶپ ادام بٸلە بەرمەيدٸ دە.
ٶز باسىم ەلٸمٸزدەگٸ ۇلتتىق ازشىلىقتاردىڭ پارلامەنتتە وتىرۋىنا ەش قارسى ەمەسپٸن. بٸراق وسىنى باسقاشا جولمەن دە قامتاماسىز ەتۋگە بولادى عوي. مەسەلەن, كٶرشٸلەس قىرعىزستاندا بۇل پارتييالىق تٸزٸمدەر ارقىلى رەتتەلٸپ وتىرادى. ساياسي پارتييالار ٶز تٸزٸمدەرٸنٸڭ العاشقى بەستٸگٸنە بٸر جاستار ٶكٸلٸن جەنە بٸر ۇلتتىق ازشىلىق ٶكٸلٸن قوسۋعا مٸندەتتٸ. وندا دا تەك قوعامعا بەدەلدٸ, كٶزقاراسىن اشىق ايتىپ جٷرگەن, ۇلتتىق ساياساتقا قارسى شىقپايتىن, مەملەكەتتٸك مٷددەنٸ قۇرمەت تۇتاتىن, كٶزگە تٷسكەن ازاماتتار عانا قاتىسادى. بۇل دا بٸر ساياسي مەكتەپ پەن ساياسي ەلەك ەمەس پە?!
سونداي-اق ەتنومەدەني ورتالىقتاردىڭ, باسقا دا قوعامدىق جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردان قانداي ايىرماشىلىعى, ارتىقشىلىعى بار دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مىسالى, ەلٸمٸزدە سانى مەن ساپاسى جاعىنان ەلدەقايدا بەدەلدٸ, مىقتى قوعامدىق ۇيىمدار بار. مەسەلەن, 800 مٷشەسٸ بار جازۋشىلار وداعىنىڭ دەل سونداي مٷشەسٸ بار ەتنومەدەني ورتالىقتان قاي جەرٸ كەم? وسىنى ەسكەرەر بولساق, بولاشاقتا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بارلىعىن دەرلٸك قامتىعان قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى بٸرٸگۋٸ كەرەك. سوندا حالىقتىق اسسامبلەيا اتالۋىنا جول اشىلادى. بەلگٸلٸ بٸر ەتنوستىڭ عانا ٶكٸلٸ بولۋ ارقىلى دەپۋتات بولىپ تاعايىندالۋ, مەنٸڭشە, ارتىقتاۋ. دەپۋتات بولۋ – ەڭ الدىمەن بەدەلدٸ ميسسييا, جۇرت ٷمٸتٸن, سايلاۋشىلار اماناتىن ارقالاۋ. ۇلتتىق ازشىلىق ٶكٸلٸ بولساڭ دا, مٸندەتٸڭ – بٸر عانا ەتنوستىڭ جايىن كٷيتتەۋ ەمەس, ۇلت مٷددەسٸن, مەملەكەت مٷددەسٸن ايتۋ, ۇلتتىق دەرەجەدەگٸ مەسەلە كٶتەرۋ. ولاي بولسا, پرەزيدەنتتٸڭ تاعايىنداۋىمەن اسسامبلەيا ارقىلى ەلٸمٸزدەگٸ بەدەلدٸ قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ دە سايلانۋى تيٸس. ولاردى, بەلكٸم, ەكٸ-ٷش جىل سايىن اۋىستىرىپ وتىرۋعا دا بولاتىن شىعار. مۇنىڭ بارلىعى بولاشاقتاعى تالقىنىڭ مەسەلەسٸ دەر ەدٸم.
وسىنداي شارۋالاردى جاقىن ارادا قولعا الماساق, كەلەشەكتە سەنات دەگەن زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قوعامدا بەستيىندىق قادٸرٸ قالمايتىنى انىق. كونستيتۋتسييا – قۇران ەمەس. ونى جازاتىن دا, جاسايتىن دا – قوعام. ولاي بولسا, زامان تالابىنا ساي, ەتنودەموگرافييالىق ٷدەرٸستەرگە ساي زاڭناما دا, كونستيتۋتسييا دا ٶزگەرٸسكە تٷسٸپ وتىرعانى شارت.
ايدوس سارىم,
ساياساتتانۋشى
"جاس الاش" گازەتٸ
