Aǵymdaǵy memlekettik saiasattyń eń osal tustarynyń biri – onomastika saiasaty ekeni barshaǵa aian. Qoǵamnyń áralýandylyǵy, el aimaqtaryndaǵy etnodemografiialyq jaǵdaidyń birkelki emestigi, ainalyp kelgende, ýnitarly memleketke sai barshaǵa birdei ortaq saiasat júrgizýge orasan zor kedergi týdyryp otyr. Qoǵamnyń qazaqtildi jáne orystildi bolyp bólinýi, kópshilik moiyndaǵan ortaq saiasi jáne tarihi sananyń joqtyǵy kóshe men eldi meken ataýlaryna qatysty aitystardy etnosaralyq janjal dárejesine jetkizetindei. Qazaq kópshiligi úshin kóshe ataýy – tarihi ádilettiliktiń ornaýy, otarsyzdanýdyń, qazaqylanýdyń kórneki obrazy men basty nyshany bolsa, orys azshylyǵy úshin – árbir ózgergen kóshe ataýy statýsynyń tómendeýi, berekesiniń qashyp, dáýreniniń ótkeni bolyp kórinetin boldy. Bul jaǵdai baspasóz ben internette neshe túrli daý-damaiǵa negiz bolyp jatady. Qysqasy, bitispes daý siiaqty...
Shyndap keletin bolsaq, onomastika saiasaty – kez kelgen otarlyq qalyptan shyqqan, táýelsizdigine qol jetkizgen, keshegisimen qosh aitqysy kelgen árbir ulttyń ózekti máselesi. Qarapaiym ǵana mysal: dál osy qazir teriskeidegi kez kelgen qaladaǵy kóshe ataýy men mańdaishalaryn alyp tastaiyqshy. Bul qalanyń ulttyq bolmysy týraly ne deýge bolady? Onyń ishki Reseidegi qalalardan aiyrmashylyǵy qandai bolmaq? Kezinde qazaqy esh iisi joq, aldymen patsha, sońynan Sovet ókimeti bekitken standartty arhitektýradan ne suraisyz? Sondai qalada turatyn nemese qonaqtaǵan qazaq ózin qalai sezinýi kerek? Moiyndaý qajet, kez kelgen eldi mekendi qazaqylandyratyn eki ǵana kórneki kórsetkish bar: biri – qazaq sany, ekinshisi – kóshe ataýy, mańdaishalar men memlekettik tildegi jarnama. Ulttyq naqyshy bar arhitektýra, qazaq etnodizain mektebi qalyptasyp, ómirge aiaq basqansha jaǵdai osy.
Osyny túsingen qazaq jurtshylyǵy, ult belsendileri 1990 jyldardyń basynda asa belsendi tirshilik jasady. Egemendik alǵannan beri elimizde birneshe oblys, qala, 1300 aýyldyń, 8000 kósheniń aty men ataýy ulttyq baǵytta ózgergen. Qazaqty qazaq qylǵan, atyn shyǵarǵan, qazaqtyń maqtany men aibary bolyp tabylatyn tulǵalardyń esimderi kóshelerge berile bastady. Táýelsizdigimizdiń altyn besigi sanalatyn Almaty shaharynda azǵantai ǵana ýaqyt ishinde 158 kósheniń aty ózgertilip, 458 kóshege jańadan ataý berildi. Basqa da óńirlerde, ásirese qazaq qalyń otyrǵan aimaqtarda bul úrdis asqan belsendilikpen júzege asty. Esesine soltústik, ortalyq, shyǵys aimaqtardaǵy jaǵdai 25 jyl ishinde asa qatty ózgere qoiǵan joq. Kóleńkesinen qoryqqan atqarýshy bilik máseleni sheshýdiń ornyna respýblika dárejesinde moratorii jariialap, onomastika saiasatyn qol-aiaǵynan bailap-matap tastady. Sany da, sapasy da artyp kele jatqan qazaq kópshiliginiń narazylyǵyn týdyratyn osy bir solaqai úderistiń jalǵasyp kele jatqanyna 10 jyldai bolyp qaldy. Alaida moratoriimen másele sheshile me? Erte me, kesh pe, báribir osy máselelerdi qarastyratynymyz anyq emes pe?
Olai bolatyn bolsa, elimizdegi onomastika saiasatyn respýblikalyq dárejede qaita qarap, ony bir izge salatyn kez kelgen siiaqty. Ol úshin kem degende tómendegidei baǵyttarǵa basymdyq berip, moratorii ýaqyty aiaqtalǵanǵa deiin jańa onomastikalyq saiasat negizderin qaita jasap shyǵý aýadai qajet.
1. Onomastika saiasatyn zańdyq turǵydan qamtamasyz etý.
Jańa zańnamada elimizde júrgizilip jatqan onomastikalyq saiasattyń negizgi ideologiialyq maqsaty men missiiasyn buqpalamai, ashyq-aiqyn kórsetý kerek. Onomastikalyq saiasat qalany kórkemdeý nemese bireýge unaý úshin jasalmaidy. Onyń maqsaty bir – tarihi ádilettilikti ornatý, qazaq qoǵamy men memleketin otarsyzdandyrý.
Qala, aýyl, kóshe ataýlary sonda turyp jatqan halyqtyń ǵana sharýasy emes. Olardy ózgertý úshin referendým jasap, jón-josyqsyz qoǵamdyq tyńdaý ótkizý sheneýniktik sabotaj, iaǵni otarsyzdaný saiasatyna balta shabý bolyp tabylady. Qala da, kóshe de ainalyp kelgende memlekettiki, ony eshkimniń menshiktep alýyna quqy joq. Árine, barynsha qoǵamnyń pikirin eskerý de qajet, biraq sol qoǵamdyq pikirdi daiyndaý, qoǵammen jumys jasaý atqarýshy biliktiń basty jumysynyń biri. Bar máseleni atqarýshy bilik pen jergilikti máslihat qana sheshýi tiis. Eger jergilikti atqarý organdaryna kóshe ataýlaryn ózgertý kerek degen tapsyrys túsip jatsa, al olar ony qoiyrtpaqqa salsa, ekiniń biri deý kerek: iaki osy bilik ataýdyń ózgerýine qarsy, iaki qolynan eshteńe de kelmeidi. Ondai ákimqaralardyń qoǵamǵa da, memleketke de qajeti shamaly.
Respýblikalyq dárejede qoiylar basty mejelerdiń biri – Petropavl, Pavlodar, Óskemen siiaqty qalalardyń atyn aýystyrýǵa qatysty. Zańda jáne ony iske asyrýshy úkimettik qujattarda osy qalalardyń atyn ózgertý tártibi men naqty ýaqyty belgilenýi kerek. Demografiialyq úderisterge salatyn bolsaq, bul jumystar ári ketkende 2030 jylǵa deiin tolyq aiaqtalýy tiis. Osyǵan sai árbir aty ózgerýi tiis qala boiynsha arnaiy qoǵamdyq shtabtar qurylyp, halyqpen jumys jasaý, tiisti qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý jumysy bastalýy abzal. Qajet kezde jergilikti qazaq tartysyp, on jikke bólinip, kertartpalyqqa salynbaityndai jumys jasalýy kerek.
2. Onomastika saiasaty týraly keshendi memlekettik tujyrymdama qabyldanýy kerek.
Elimizdegi osy kezge deiin onomastikalyq saiasattyń quldyrap, álsireýiniń basty sebepteriniń biri – barshaǵa ortaq, tarihi negizi men astary aiqyndalǵan memlekettik tujyrymdamanyń joqtyǵy. Osy sebepti de jer-jerde rýshyldyq pen jershildikke jol berilip, kóshe ataýlaryn ákimderdiń týystary men qaltalylar iemdenip ketti. Esesine laiyqty tarihi tulǵalardyń esimderin kóptegen qaladan taba almaityn jaǵdaiǵa jettik. Mundai keleńsiz jaittar, ainalyp kelgende, onomastika saiasatyn qubyjyqtandyryp, teris pikirde júrgen moratoriishilerge jaqsy syltaý boldy.
Onomastika – tarihi sanany qalyptastyryp, ony biregeilendiretin saiasi qural. Kóshe ataýy – eldiń ideologiiasyn, tarihi baǵytyn, arman-muratyn aiqyndaityn dúnie. Sondyqtan jańa tujyrymdamada árbir qala, aýyl kóshelerine bolýǵa mindetti uly tulǵalardyń tizimi aiqyndalýy kerek. Mysaly, qazaq handary, Abai, Mahambet, Qurmanǵazy, Alash arystary degen siiaqty. Bular qashanda qalanyń ortalyǵyndaǵy basty kóshelerge beriletin esim bolýy kerek. Ekinshi kezekte – árbir qalada bolýǵa laiyqty 300-400 tarihi tulǵanyń aty men eńbegi týraly aitylýy kerek. Osy qatarda qazaqqa eńbegi sińgen sheteldik tulǵalardyń, qazaqty zerttegen sheteldik ǵalymdardyń tizimi de enýi kerek. Bulardyń esimderi iri kóshelerge berilgeni durys. Qalanyń shetindegi, mola janyndaǵy 10 úiden quralatyn kóshelerge bul tulǵalardyń esimin berý – ultty qorlaý! Esimi jańadan berilip jatqan kóshelerge árbir tarihi tulǵa týraly túsinikteme beretin kórneki quraldar, áleýmettik jarnama qondyrǵylary turǵyzylýy tiis.
Onomastika – eldi tutastyrýshy, biriktirýshi qural. Árbir qalada Magadan, Arhangelsk degen siiaqty keshegi imperiiadan qalǵan kósheler bar. Olardyń ornyna árbir qalamyzda Qazaqstannyń 15 oblys ortalyǵynyń, tarihi qalalardyń atyndaǵy kósheler bolýy kerek. Bolashaqta aimaqaralyq kómek, qatynas saiasaty arasynda árbir oblys óz atyndaǵy kóshelerge kómek kórsetse, sol kóshege ár oblystyń qasietti-qasterli, tabiǵi-tarihi eskertkishteriniń sýretterin ornatsa qandai keremet bolar edi!
Osynyń negizinde árbir oblysta aimaqtyq tujyrymdamalar qabyldanýy tiis. Onda qaladaǵy kóshe sany, ataýy ózgerýi tiis kósheler tizimi, olardy ózgertý merzimi aiqyn aitylýy kerek. Sonymen qatar árbir kóshege laiyqty tulǵalar tiziminiń jobasy qosa berilýi tiis. Árbir kóshe boiynsha qajetti qarajat pen shyǵyn sany da ashyq bolǵany abzal. Keibir kezde kóshe ataýlaryn ózgertý úshin jergilikti biznes, iri kásipkerlerdiń múmkindikterin paidalaný da úrdiske ainalyp, memlekettik-jekemenshik qarym-qatynastyń bir túrine ainalsa da jaman bolmas edi.
3. Onomastika – erikkenniń ermegi emes, ǵylymi negizi bar saiasat.
Qazaqstanda qansha kóshe bar? Bul suraqqa dál qazir eshkim jaýap bere almaityn siiaqty. Tiisti memorgandardyń saittarynda eshqandai tushymdy, shynaiy aqparat joq. Kóptegen aqparattar jergilikti bilik organdarynyń ǵana enshisinde, jabyq, qyzmettik tutyný úshin ǵana jasaqtalady. Munymyz durys emes. Eger onomastika memlekettik saiasat deitin bolsaq, onyń naqty kórsetkishteri, ǵylymi negizderi bolýy tiis. Sonda ǵana naqty meje qoiyp, naqty nátijege qol jetkizýge bolady.
Aldaǵy ýaqytta belgili bir saitta elimizdegi árbir qala, eldi mekendegi kóshe sany, olardyń ataýlarynyń tarihy, solarǵa qatysty josparlar týraly aqparatty jinastyrýymyz mindet. Eger imperiialyq, sovettik kóshe ataýlaryn ózgertýdi otarsyzdaný indikatory dep uǵynatyn bolsaq, Qazaqstannyń qalalary, oblys ortalyqtary qansha paiyz otarsyzdandy deýge bolady? Alysqa barmai-aq qoialyq, 2000-nan astam kóshesi bar Almaty qalasynyń ózinde 50-60 paiyz kóshe esimderi esh ózgermegen. Qalanyń soltústigi jaǵyna bara qalsańyz, Qazaqstanda emes, quddy Reseide júrgendei áser alasyń. Ataýy qaitalanatyn, tipti ataýy joq júzdegen kóshe de bar.
Eń soraqy, masqara derek mynadai: elimizde 352 kóshe áli kúnge deiin Lenin esimin ielenýde. Sonymen qatar 372 Oktiabr, 267 Sovet kósheleri boi túzep, jurt sanasyn ýlap jatyr. Resmi derekterge sensek, Qostanaidaǵy kóshelerdiń 15 paiyzy, Qyzyljardyń – 12 paiyzy, Óskemenniń – 18 paiyzy ǵana qazaqshalanǵan. Mundai jaǵdai, shynyn aitalyq, qazaqshylyǵymyzǵa syn.
Osy arada, shynyn aitý kerek, ózge túgil, óz qandastarymyzdyń birazy «ótkenge salaýat, burynǵy aty qalsa qala bersin, tarih qoi» degendi aityp, búldiretini bar. Buǵan Izraildiń tuńǵysh prezidenti Ben-Gýrionnyń sózderin keltirýge ábden bolatyn siiaqty. Izrail memleketi qurylyp jatqan kezde biraz jurt «qalanyń, kóshelerdiń arabsha tarihqa engen, kópshilik biletin ataýlary bar, solardy saqtaǵan jón» degendei ýáj aitypty. Sonda el prezidenti: «Eger biz eń bolmasa bir aýyldyń arabsha atyn qaldyratyn bolsaq, onda biz arabtardyń saiasi jáne rýhani ústemdigin moiyndaǵan bolamyz», – degen eken. Eger tarihty syilaǵysh, qurmettegish bolsa, orystyń qara shekpendileri, keiinnen qyzyldyń sholaq belsendileri eldegi qazaq ataýlaryn nege saqtamady? Elimizde, jerimizde ataýsyz meken, qala, kól-sý, taý men orman bolmaǵan. Báriniń de izdese tarihi ataýy bar. Sol ataýlardy qalpyna keltirý, olardyń tarihyn zertteý, bilý, nasihattaý memlekettik «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń ózegi bolýy tiis.
***
Onomastika saiasatyn iske asyrý úshin atqarýshy bilik eń aldymen qazaq ziialylaryna, ǵalymdaryna, ultshyl belsendilerge arqa súieýi kerek. Moratorii merzimi aiaqtalǵan boida árbir jerde qoǵamdyq shtabtar jasaqtalyp, olar 1990 jyldardyń basyndaǵydai belsendilik pen aýyzbirshiliktiń úlgisine ainalýy tiis. Olai bolmasa, mejelegen maqsatqa 2030 jyl túgil, 2050 jyly da jete almasymyz anyq. Ulttyq memleket qurý men shynaiy táýelsizdik úshin kúrestiń ekinshi kezeńi bilik pen qoǵamnyń keshendi máseleler boiynsha ózara túsinistigi, ymyra men iskerligin talap etedi. «Jumyla kótergen júk jeńil» degen dana halqymyz.
Aidos SARYM,
«Jas Alash» gazeti
