اعىمداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ەڭ وسال تۇستارىنىڭ بٸرٸ – ونوماستيكا ساياساتى ەكەنٸ بارشاعا ايان. قوعامنىڭ ەرالۋاندىلىعى, ەل ايماقتارىنداعى ەتنودەموگرافييالىق جاعدايدىڭ بٸركەلكٸ ەمەستٸگٸ, اينالىپ كەلگەندە, ۋنيتارلى مەملەكەتكە ساي بارشاعا بٸردەي ورتاق ساياسات جٷرگٸزۋگە وراسان زور كەدەرگٸ تۋدىرىپ وتىر. قوعامنىڭ قازاقتٸلدٸ جەنە ورىستٸلدٸ بولىپ بٶلٸنۋٸ, كٶپشٸلٸك مويىنداعان ورتاق ساياسي جەنە تاريحي سانانىڭ جوقتىعى كٶشە مەن ەلدٸ مەكەن اتاۋلارىنا قاتىستى ايتىستاردى ەتنوسارالىق جانجال دەرەجەسٸنە جەتكٸزەتٸندەي. قازاق كٶپشٸلٸگٸ ٷشٸن كٶشە اتاۋى – تاريحي ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ ورناۋى, وتارسىزدانۋدىڭ, قازاقىلانۋدىڭ كٶرنەكٸ وبرازى مەن باستى نىشانى بولسا, ورىس ازشىلىعى ٷشٸن – ەربٸر ٶزگەرگەن كٶشە اتاۋى ستاتۋسىنىڭ تٶمەندەۋٸ, بەرەكەسٸنٸڭ قاشىپ, دەۋرەنٸنٸڭ ٶتكەنٸ بولىپ كٶرٸنەتٸن بولدى. بۇل جاعداي باسپاسٶز بەن ينتەرنەتتە نەشە تٷرلٸ داۋ-دامايعا نەگٸز بولىپ جاتادى. قىسقاسى, بٸتٸسپەس داۋ سيياقتى...
شىنداپ كەلەتٸن بولساق, ونوماستيكا ساياساتى – كەز كەلگەن وتارلىق قالىپتان شىققان, تەۋەلسٸزدٸگٸنە قول جەتكٸزگەن, كەشەگٸسٸمەن قوش ايتقىسى كەلگەن ەربٸر ۇلتتىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ. قاراپايىم عانا مىسال: دەل وسى قازٸر تەرٸسكەيدەگٸ كەز كەلگەن قالاداعى كٶشە اتاۋى مەن ماڭدايشالارىن الىپ تاستايىقشى. بۇل قالانىڭ ۇلتتىق بولمىسى تۋرالى نە دەۋگە بولادى? ونىڭ ٸشكٸ رەسەيدەگٸ قالالاردان ايىرماشىلىعى قانداي بولماق? كەزٸندە قازاقى ەش يٸسٸ جوق, الدىمەن پاتشا, سوڭىنان سوۆەت ٶكٸمەتٸ بەكٸتكەن ستاندارتتى ارحيتەكتۋرادان نە سۇرايسىز? سونداي قالادا تۇراتىن نەمەسە قوناقتاعان قازاق ٶزٸن قالاي سەزٸنۋٸ كەرەك? مويىنداۋ قاجەت, كەز كەلگەن ەلدٸ مەكەندٸ قازاقىلاندىراتىن ەكٸ عانا كٶرنەكٸ كٶرسەتكٸش بار: بٸرٸ – قازاق سانى, ەكٸنشٸسٸ – كٶشە اتاۋى, ماڭدايشالار مەن مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ جارناما. ۇلتتىق ناقىشى بار ارحيتەكتۋرا, قازاق ەتنوديزاين مەكتەبٸ قالىپتاسىپ, ٶمٸرگە اياق باسقانشا جاعداي وسى.
وسىنى تٷسٸنگەن قازاق جۇرتشىلىعى, ۇلت بەلسەندٸلەرٸ 1990 جىلداردىڭ باسىندا اسا بەلسەندٸ تٸرشٸلٸك جاسادى. ەگەمەندٸك العاننان بەرٸ ەلٸمٸزدە بٸرنەشە وبلىس, قالا, 1300 اۋىلدىڭ, 8000 كٶشەنٸڭ اتى مەن اتاۋى ۇلتتىق باعىتتا ٶزگەرگەن. قازاقتى قازاق قىلعان, اتىن شىعارعان, قازاقتىڭ ماقتانى مەن ايبارى بولىپ تابىلاتىن تۇلعالاردىڭ ەسٸمدەرٸ كٶشەلەرگە بەرٸلە باستادى. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ التىن بەسٸگٸ سانالاتىن الماتى شاھارىندا ازعانتاي عانا ۋاقىت ٸشٸندە 158 كٶشەنٸڭ اتى ٶزگەرتٸلٸپ, 458 كٶشەگە جاڭادان اتاۋ بەرٸلدٸ. باسقا دا ٶڭٸرلەردە, ەسٸرەسە قازاق قالىڭ وتىرعان ايماقتاردا بۇل ٷردٸس اسقان بەلسەندٸلٸكپەن جٷزەگە استى. ەسەسٸنە سولتٷستٸك, ورتالىق, شىعىس ايماقتارداعى جاعداي 25 جىل ٸشٸندە اسا قاتتى ٶزگەرە قويعان جوق. كٶلەڭكەسٸنەن قورىققان اتقارۋشى بيلٸك مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ ورنىنا رەسپۋبليكا دەرەجەسٸندە موراتوريي جارييالاپ, ونوماستيكا ساياساتىن قول-اياعىنان بايلاپ-ماتاپ تاستادى. سانى دا, ساپاسى دا ارتىپ كەلە جاتقان قازاق كٶپشٸلٸگٸنٸڭ نارازىلىعىن تۋدىراتىن وسى بٸر سولاقاي ٷدەرٸستٸڭ جالعاسىپ كەلە جاتقانىنا 10 جىلداي بولىپ قالدى. الايدا موراتورييمەن مەسەلە شەشٸلە مە? ەرتە مە, كەش پە, بەرٸبٸر وسى مەسەلەلەردٸ قاراستىراتىنىمىز انىق ەمەس پە?
ولاي بولاتىن بولسا, ەلٸمٸزدەگٸ ونوماستيكا ساياساتىن رەسپۋبليكالىق دەرەجەدە قايتا قاراپ, ونى بٸر ٸزگە سالاتىن كەز كەلگەن سيياقتى. ول ٷشٸن كەم دەگەندە تٶمەندەگٸدەي باعىتتارعا باسىمدىق بەرٸپ, موراتوريي ۋاقىتى اياقتالعانعا دەيٸن جاڭا ونوماستيكالىق ساياسات نەگٸزدەرٸن قايتا جاساپ شىعۋ اۋاداي قاجەت.
1. ونوماستيكا ساياساتىن زاڭدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ.
جاڭا زاڭنامادا ەلٸمٸزدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان ونوماستيكالىق ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ يدەولوگييالىق ماقساتى مەن ميسسيياسىن بۇقپالاماي, اشىق-ايقىن كٶرسەتۋ كەرەك. ونوماستيكالىق ساياسات قالانى كٶركەمدەۋ نەمەسە بٸرەۋگە ۇناۋ ٷشٸن جاسالمايدى. ونىڭ ماقساتى بٸر – تاريحي ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ورناتۋ, قازاق قوعامى مەن مەملەكەتٸن وتارسىزداندىرۋ.
قالا, اۋىل, كٶشە اتاۋلارى سوندا تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ عانا شارۋاسى ەمەس. ولاردى ٶزگەرتۋ ٷشٸن رەفەرەندۋم جاساپ, جٶن-جوسىقسىز قوعامدىق تىڭداۋ ٶتكٸزۋ شەنەۋنٸكتٸك سابوتاج, ياعني وتارسىزدانۋ ساياساتىنا بالتا شابۋ بولىپ تابىلادى. قالا دا, كٶشە دە اينالىپ كەلگەندە مەملەكەتتٸكٸ, ونى ەشكٸمنٸڭ مەنشٸكتەپ الۋىنا قۇقى جوق. ەرينە, بارىنشا قوعامنىڭ پٸكٸرٸن ەسكەرۋ دە قاجەت, بٸراق سول قوعامدىق پٸكٸردٸ دايىنداۋ, قوعاممەن جۇمىس جاساۋ اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ باستى جۇمىسىنىڭ بٸرٸ. بار مەسەلەنٸ اتقارۋشى بيلٸك پەن جەرگٸلٸكتٸ مەسليحات قانا شەشۋٸ تيٸس. ەگەر جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋ ورگاندارىنا كٶشە اتاۋلارىن ٶزگەرتۋ كەرەك دەگەن تاپسىرىس تٷسٸپ جاتسا, ال ولار ونى قويىرتپاققا سالسا, ەكٸنٸڭ بٸرٸ دەۋ كەرەك: ياكي وسى بيلٸك اتاۋدىڭ ٶزگەرۋٸنە قارسى, ياكي قولىنان ەشتەڭە دە كەلمەيدٸ. ونداي ەكٸمقارالاردىڭ قوعامعا دا, مەملەكەتكە دە قاجەتٸ شامالى.
رەسپۋبليكالىق دەرەجەدە قويىلار باستى مەجەلەردٸڭ بٸرٸ – پەتروپاۆل, پاۆلودار, ٶسكەمەن سيياقتى قالالاردىڭ اتىن اۋىستىرۋعا قاتىستى. زاڭدا جەنە ونى ٸسكە اسىرۋشى ٷكٸمەتتٸك قۇجاتتاردا وسى قالالاردىڭ اتىن ٶزگەرتۋ تەرتٸبٸ مەن ناقتى ۋاقىتى بەلگٸلەنۋٸ كەرەك. دەموگرافييالىق ٷدەرٸستەرگە سالاتىن بولساق, بۇل جۇمىستار ەرٸ كەتكەندە 2030 جىلعا دەيٸن تولىق اياقتالۋى تيٸس. وسىعان ساي ەربٸر اتى ٶزگەرۋٸ تيٸس قالا بويىنشا ارنايى قوعامدىق شتابتار قۇرىلىپ, حالىقپەن جۇمىس جاساۋ, تيٸستٸ قوعامدىق پٸكٸردٸ قالىپتاستىرۋ جۇمىسى باستالۋى ابزال. قاجەت كەزدە جەرگٸلٸكتٸ قازاق تارتىسىپ, ون جٸككە بٶلٸنٸپ, كەرتارتپالىققا سالىنبايتىنداي جۇمىس جاسالۋى كەرەك.
2. ونوماستيكا ساياساتى تۋرالى كەشەندٸ مەملەكەتتٸك تۇجىرىمداما قابىلدانۋى كەرەك.
ەلٸمٸزدەگٸ وسى كەزگە دەيٸن ونوماستيكالىق ساياساتتىڭ قۇلدىراپ, ەلسٸرەۋٸنٸڭ باستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ – بارشاعا ورتاق, تاريحي نەگٸزٸ مەن استارى ايقىندالعان مەملەكەتتٸك تۇجىرىمدامانىڭ جوقتىعى. وسى سەبەپتٸ دە جەر-جەردە رۋشىلدىق پەن جەرشٸلدٸككە جول بەرٸلٸپ, كٶشە اتاۋلارىن ەكٸمدەردٸڭ تۋىستارى مەن قالتالىلار يەمدەنٸپ كەتتٸ. ەسەسٸنە لايىقتى تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسٸمدەرٸن كٶپتەگەن قالادان تابا المايتىن جاعدايعا جەتتٸك. مۇنداي كەلەڭسٸز جايتتار, اينالىپ كەلگەندە, ونوماستيكا ساياساتىن قۇبىجىقتاندىرىپ, تەرٸس پٸكٸردە جٷرگەن موراتورييشٸلەرگە جاقسى سىلتاۋ بولدى.
ونوماستيكا – تاريحي سانانى قالىپتاستىرىپ, ونى بٸرەگەيلەندٸرەتٸن ساياسي قۇرال. كٶشە اتاۋى – ەلدٸڭ يدەولوگيياسىن, تاريحي باعىتىن, ارمان-مۇراتىن ايقىندايتىن دٷنيە. سوندىقتان جاڭا تۇجىرىمدامادا ەربٸر قالا, اۋىل كٶشەلەرٸنە بولۋعا مٸندەتتٸ ۇلى تۇلعالاردىڭ تٸزٸمٸ ايقىندالۋى كەرەك. مىسالى, قازاق حاندارى, اباي, ماحامبەت, قۇرمانعازى, الاش ارىستارى دەگەن سيياقتى. بۇلار قاشاندا قالانىڭ ورتالىعىنداعى باستى كٶشەلەرگە بەرٸلەتٸن ەسٸم بولۋى كەرەك. ەكٸنشٸ كەزەكتە – ەربٸر قالادا بولۋعا لايىقتى 300-400 تاريحي تۇلعانىڭ اتى مەن ەڭبەگٸ تۋرالى ايتىلۋى كەرەك. وسى قاتاردا قازاققا ەڭبەگٸ سٸڭگەن شەتەلدٸك تۇلعالاردىڭ, قازاقتى زەرتتەگەن شەتەلدٸك عالىمداردىڭ تٸزٸمٸ دە ەنۋٸ كەرەك. بۇلاردىڭ ەسٸمدەرٸ ٸرٸ كٶشەلەرگە بەرٸلگەنٸ دۇرىس. قالانىڭ شەتٸندەگٸ, مولا جانىنداعى 10 ٷيدەن قۇرالاتىن كٶشەلەرگە بۇل تۇلعالاردىڭ ەسٸمٸن بەرۋ – ۇلتتى قورلاۋ! ەسٸمٸ جاڭادان بەرٸلٸپ جاتقان كٶشەلەرگە ەربٸر تاريحي تۇلعا تۋرالى تٷسٸنٸكتەمە بەرەتٸن كٶرنەكٸ قۇرالدار, ەلەۋمەتتٸك جارناما قوندىرعىلارى تۇرعىزىلۋى تيٸس.
ونوماستيكا – ەلدٸ تۇتاستىرۋشى, بٸرٸكتٸرۋشٸ قۇرال. ەربٸر قالادا ماگادان, ارحانگەلسك دەگەن سيياقتى كەشەگٸ يمپەرييادان قالعان كٶشەلەر بار. ولاردىڭ ورنىنا ەربٸر قالامىزدا قازاقستاننىڭ 15 وبلىس ورتالىعىنىڭ, تاريحي قالالاردىڭ اتىنداعى كٶشەلەر بولۋى كەرەك. بولاشاقتا ايماقارالىق كٶمەك, قاتىناس ساياساتى اراسىندا ەربٸر وبلىس ٶز اتىنداعى كٶشەلەرگە كٶمەك كٶرسەتسە, سول كٶشەگە ەر وبلىستىڭ قاسيەتتٸ-قاستەرلٸ, تابيعي-تاريحي ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ سۋرەتتەرٸن ورناتسا قانداي كەرەمەت بولار ەدٸ!
وسىنىڭ نەگٸزٸندە ەربٸر وبلىستا ايماقتىق تۇجىرىمدامالار قابىلدانۋى تيٸس. وندا قالاداعى كٶشە سانى, اتاۋى ٶزگەرۋٸ تيٸس كٶشەلەر تٸزٸمٸ, ولاردى ٶزگەرتۋ مەرزٸمٸ ايقىن ايتىلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ەربٸر كٶشەگە لايىقتى تۇلعالار تٸزٸمٸنٸڭ جوباسى قوسا بەرٸلۋٸ تيٸس. ەربٸر كٶشە بويىنشا قاجەتتٸ قاراجات پەن شىعىن سانى دا اشىق بولعانى ابزال. كەيبٸر كەزدە كٶشە اتاۋلارىن ٶزگەرتۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ بيزنەس, ٸرٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن پايدالانۋ دا ٷردٸسكە اينالىپ, مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك قارىم-قاتىناستىڭ بٸر تٷرٸنە اينالسا دا جامان بولماس ەدٸ.
3. ونوماستيكا – ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸ ەمەس, عىلىمي نەگٸزٸ بار ساياسات.
قازاقستاندا قانشا كٶشە بار? بۇل سۇراققا دەل قازٸر ەشكٸم جاۋاپ بەرە المايتىن سيياقتى. تيٸستٸ مەمورگانداردىڭ سايتتارىندا ەشقانداي تۇشىمدى, شىنايى اقپارات جوق. كٶپتەگەن اقپاراتتار جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارىنىڭ عانا ەنشٸسٸندە, جابىق, قىزمەتتٸك تۇتىنۋ ٷشٸن عانا جاساقتالادى. مۇنىمىز دۇرىس ەمەس. ەگەر ونوماستيكا مەملەكەتتٸك ساياسات دەيتٸن بولساق, ونىڭ ناقتى كٶرسەتكٸشتەرٸ, عىلىمي نەگٸزدەرٸ بولۋى تيٸس. سوندا عانا ناقتى مەجە قويىپ, ناقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزۋگە بولادى.
الداعى ۋاقىتتا بەلگٸلٸ بٸر سايتتا ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر قالا, ەلدٸ مەكەندەگٸ كٶشە سانى, ولاردىڭ اتاۋلارىنىڭ تاريحى, سولارعا قاتىستى جوسپارلار تۋرالى اقپاراتتى جيناستىرۋىمىز مٸندەت. ەگەر يمپەرييالىق, سوۆەتتٸك كٶشە اتاۋلارىن ٶزگەرتۋدٸ وتارسىزدانۋ ينديكاتورى دەپ ۇعىناتىن بولساق, قازاقستاننىڭ قالالارى, وبلىس ورتالىقتارى قانشا پايىز وتارسىزداندى دەۋگە بولادى? الىسقا بارماي-اق قويالىق, 2000-نان استام كٶشەسٸ بار الماتى قالاسىنىڭ ٶزٸندە 50-60 پايىز كٶشە ەسٸمدەرٸ ەش ٶزگەرمەگەن. قالانىڭ سولتٷستٸگٸ جاعىنا بارا قالساڭىز, قازاقستاندا ەمەس, قۇددى رەسەيدە جٷرگەندەي ەسەر الاسىڭ. اتاۋى قايتالاناتىن, تٸپتٸ اتاۋى جوق جٷزدەگەن كٶشە دە بار.
ەڭ سوراقى, ماسقارا دەرەك مىناداي: ەلٸمٸزدە 352 كٶشە ەلٸ كٷنگە دەيٸن لەنين ەسٸمٸن يەلەنۋدە. سونىمەن قاتار 372 وكتيابر, 267 سوۆەت كٶشەلەرٸ بوي تٷزەپ, جۇرت ساناسىن ۋلاپ جاتىر. رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك, قوستانايداعى كٶشەلەردٸڭ 15 پايىزى, قىزىلجاردىڭ – 12 پايىزى, ٶسكەمەننٸڭ – 18 پايىزى عانا قازاقشالانعان. مۇنداي جاعداي, شىنىن ايتالىق, قازاقشىلىعىمىزعا سىن.
وسى ارادا, شىنىن ايتۋ كەرەك, ٶزگە تٷگٸل, ٶز قانداستارىمىزدىڭ بٸرازى «ٶتكەنگە سالاۋات, بۇرىنعى اتى قالسا قالا بەرسٸن, تاريح قوي» دەگەندٸ ايتىپ, بٷلدٸرەتٸنٸ بار. بۇعان يزرايلدٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ بەن-گۋريوننىڭ سٶزدەرٸن كەلتٸرۋگە ەبدەن بولاتىن سيياقتى. يزرايل مەملەكەتٸ قۇرىلىپ جاتقان كەزدە بٸراز جۇرت «قالانىڭ, كٶشەلەردٸڭ ارابشا تاريحقا ەنگەن, كٶپشٸلٸك بٸلەتٸن اتاۋلارى بار, سولاردى ساقتاعان جٶن» دەگەندەي ۋەج ايتىپتى. سوندا ەل پرەزيدەنتٸ: «ەگەر بٸز ەڭ بولماسا بٸر اۋىلدىڭ ارابشا اتىن قالدىراتىن بولساق, وندا بٸز ارابتاردىڭ ساياسي جەنە رۋحاني ٷستەمدٸگٸن مويىنداعان بولامىز», – دەگەن ەكەن. ەگەر تاريحتى سىيلاعىش, قۇرمەتتەگٸش بولسا, ورىستىڭ قارا شەكپەندٸلەرٸ, كەيٸننەن قىزىلدىڭ شولاق بەلسەندٸلەرٸ ەلدەگٸ قازاق اتاۋلارىن نەگە ساقتامادى? ەلٸمٸزدە, جەرٸمٸزدە اتاۋسىز مەكەن, قالا, كٶل-سۋ, تاۋ مەن ورمان بولماعان. بەرٸنٸڭ دە ٸزدەسە تاريحي اتاۋى بار. سول اتاۋلاردى قالپىنا كەلتٸرۋ, ولاردىڭ تاريحىن زەرتتەۋ, بٸلۋ, ناسيحاتتاۋ مەملەكەتتٸك «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ ٶزەگٸ بولۋى تيٸس.
***
ونوماستيكا ساياساتىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن اتقارۋشى بيلٸك ەڭ الدىمەن قازاق زييالىلارىنا, عالىمدارىنا, ۇلتشىل بەلسەندٸلەرگە ارقا سٷيەۋٸ كەرەك. موراتوريي مەرزٸمٸ اياقتالعان بويدا ەربٸر جەردە قوعامدىق شتابتار جاساقتالىپ, ولار 1990 جىلداردىڭ باسىنداعىداي بەلسەندٸلٸك پەن اۋىزبٸرشٸلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸنە اينالۋى تيٸس. ولاي بولماسا, مەجەلەگەن ماقساتقا 2030 جىل تٷگٸل, 2050 جىلى دا جەتە الماسىمىز انىق. ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ مەن شىنايى تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەستٸڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸ بيلٸك پەن قوعامنىڭ كەشەندٸ مەسەلەلەر بويىنشا ٶزارا تٷسٸنٸستٸگٸ, ىمىرا مەن ٸسكەرلٸگٸن تالاپ ەتەدٸ. «جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل» دەگەن دانا حالقىمىز.
ايدوس سارىم,
«جاس الاش» گازەتٸ
