«Bitken iske synshy kóp» deidi dana halqymyz. Qanshama ýaqyttan beri jurttyń bári áńgime qylǵan, bireýler «qazaqtyń baǵy», ekinshiler «qazaqtyń sory» degen kórmege barýdyń reti keldi. Bir adamdai aralap, qyzyqtap keldik. Osy kórmeni aralap júrip, «baq» pen «sor» kategoriialarynan tys, bólek oi túzip, kórmeniń kópshilik aita bermeitin tustary týrasynda áńgime qozǵaý kerek dep taptym. Sol oilarymdy ortaǵa salaiyn.
Jalpy alǵanda, óz basym kórmeniń Qazaqstanda ótip, kórme taqyrybynyń elimizde keń talqylanýyna qarsy emespin. Árine, eldegi jemqorlyq máselesi kez kelgen máseleni, kez kelgen keremet joba men ideiany joq qyla alatyn tajal ekeni belgili. Jurtty qinaityny – qoǵamnyń pikirin elep-eskermeý, memleket qarjysyn jón-josyqsyz shashý, onyń esepsiz, tekserýsiz tógilýi, osyndai iri jobalardy erttep-minip alǵandardyń asyp-tasýy (sońǵysy, mysaly, qoǵamda úsenovshildik degen úrdis arqyly tanylyp otyr). Taǵy bir qoǵamdy qinaǵan másele – barsha dúnieni tek Astanaǵa jinaý. Sonda Qazaqstanda basqa aimaq joq pa? Mysaly, sol kórme Almatyda óter bolsa, oǵan keletin, qatynaityn adamdardyń sany da, keletin sheteldikterdiń qatary da áldeqaida kóp bolar edi dep oilaimyn. Biraq sol baiaǵy «aýzy qisyq bolsa da, bai balasy men bas qalasy sóilesinniń» keri...
Meili, Astana bolsa bolsyn delik. Qyrýar qarjy, kúsh pen qairat jumsaldy. Záýlim-záýlim ǵimarattar, prezidenttiń esimin menshiktegen jańa áýejai, jol, úiler salyndy. Álemniń kóptegen eli men uiymynyń ókilderi óz pavilondaryn ashty. Solardyń ashylý saltanatyna sol elderdiń basshylary kezek-kezek kelip jatyr. Reseidiń aiýy men Qytaidyń aidaharynyń arasynda áýpirimdep kúneltip, Abylai han saiasatyn júrgizýge májbúr elge bul da bir múmkindik. Bilikke degen kózqarasymyz ártúrli bolýy múmkin, biraq elge degen kózqarasymyz bir emes pe? Mynany túsingenimiz abzal siiaqty: Qazaqstan siiaqty álem saiasaty men ekonomikasyna qosatyn úlesi tym az, kishkentai ǵana memleketke, bireý unasyn-unamasyn óziniń sýbektiligin tanytý, iaǵni bar ekendigin, esi durys eldermen qarym-qatynasta ekenin kórsetý ómir men ólim máselesi. Jylan arbaǵan kishkentai ǵana torǵai jutylmaý úshin ne isteidi? Júnin kújireitip, qanatyn oń-sol sermep, iri-úlken bolyp kóringisi keledi. Bizdiń eldiki de sol saiasat bolmaq.
Biz bir nárseni aiqyn-anyq sezinýimiz qajet: biz myń jerden ózimizdi maqtasaq ta, ózimizdi keremet sanasaq ta, álemge qyzyqsyz eldiń birimiz. Álemge yqpalymyz az, álemdik úderister men innovatsiialarǵa alyp-qosarymyz joqtyń qasy. Biz siiaqty kishkentai elder týraly álem baspasózi jazyp jatsa, onyń sebebi tek zilzala nemese soǵys degen sóz. Atalmysh Siriianyń nemese Ýkrainanyń taǵdyrynan-aq kóp nárseni ańǵarýǵa bolady. Esesine osy jyldyń qańtary men mamyry arasynda álemdik baspasózde 28 167 maqala jariialanǵan eken. Solarda kóterilgen basty bes taqyryp: Siriiadaǵy kikiljińge ara túskenimiz týraly – 10 567, sporttaǵy jetistikterimiz jaily – 1693, iadrolyq qarýsyzdaný boiynsha bastamalarymyz týrasynda – 452, munai baǵasy men sol naryqtaǵy tirlik týraly – 355 jáne de Astanada ashylǵan kórme jaiynda 322 maqala jaryq kóripti. Árine, arasynda syni da maqala bar shyǵar. Biraq osynyń ózi bizdiń memlekettiń bar ekendigin, áiteýir, bir oń tirshilik jasap jatqan el ekendigin bildiretin oń úrdis dep sanaimyn. Maýsym aiynde shyqqan maqalalar kórme týraly derekter men dáiekterdiń sanyn tek arttyrmaq. Al kez kelgen el týraly oń, tyń aqparat sol elge degen senimdi arttyrady, sol eldi álemge túsinikti etedi, biznes jáne investitsiialyq belsendilikke sep bolyp jatady. Buǵan endi tek durys zańnama, demokratiialyq úrdister, jemqorlyqpen shynaiy kúres aýadai qajet-aq, ol bolsa múldem qatyp keter edi.
Taǵy bir anyq dúnie, osy kórmeniń qazaq úshin taǵy bir úlken simvolikalyq mańyzy bar: ol – Astana EXPO-2017 dep atalatyn sharýa elimizdegi munai dáýiriniń aiaqtalýyn aiqyn bildiretin tarihi oqiǵa. Baiaǵyda munai eksporttaýshy elder jetekshileriniń biri Iamani degen sheih «tas dáýiri tas bitip qalǵandyqtan aiaqtalǵan joq, munai dáýiri de munai bitkendikten aiaqtalmaidy» dep aitqan eken. Bizdegi munai qory áli biraz jylǵa barýy yqtimal, odan áli de tabys-nápaqa tabýǵa ábden bolady. Solai bola tursa da, elimizdegi munai dáýiri aiaqtalyp keledi. Ony túsiný úshin álemdegi bolyp jatqan tehnologiia, tehnika, saiasi-ekonomikalyq oi men filosofiia salalaryndaǵy úderisterge nazar aýdarý qajet. Eger qazaq halqy men qoǵamy osy úderisterge ilese almasa, sol úderisterdiń basy emes, tym bolmaǵanda solardy jaqsy mádeniet, bilim men tárbie tanytyp igere alatyn bóligine ainalmasa, biz máńgilik memleketke emes, máńgilik aýtsaiderge ainalamyz. Osy kóshten ada bolý, osy kóshke ilese almaý – eń úlken tarihi qate, eń zor órkeniettik tragediia bolady. Munai da, metall da, ainalyp kelgende, sol órkeniet kóshine ilesý úshin ǵana qyzmet etýi kerek. Qalǵanyn, shyndap kelsek, qazaq halqy, qazaq jastary óz eńbegimen, bilimimen, belsendiligimen taba alady, jasaidy. Tek soǵan múmkindik ashyp, qazaqtyń, jastarymyzdyń boiyndaǵy energiiany ashýǵa, durys arnaǵa burýǵa, paidalanýǵa jaǵdai jasaý qajet. Al ony qamtamasyz etýdiń joly belgili – saiasi demokratiia, shynaiy básekelestik, ashyqtyq, ózara jaýapkershilik. Biz eń aldymen osyny uǵynýymyz qajet edi. Ókinishke qarai, osy taqyryptar merekelik sharalardyń kóleńkesinde qalyp jatyr. Kórmege barǵan halyq «búgin neni qyzyqtaimyz?» dep baryp, qaitqanda «elimniń erteńi ne bolady?» dep oilanyp shyǵýy kerek bolatyn. Kórmeden shyǵyp, úilerine tarqap bara jatqan jandardyń júzinen osyndai tereńdikti baiqai almadym.
Jalpy alǵanda, Astanada ótip jatqan kórmeniń basty taqyryby – jańa energiia kózderi – óte myqty, qazaqqa sózsiz qajet taqyryp. Alaida sony halyqqa jetkize alatyn, miyna qondyra alatyn tyń tarihi-filosofiialyq kontseptsiia múldem joq deýge bolady. Ásirese otandyq «Nur-Álem» pavilony qaryn ashtyrady eken. Jalpy, jaqsy kitap oqyǵan, álemdik jańalyqtardy internetten turaqty, úzbei qarap otyratyn kózi ashyq adam úshin osy pavilon ne bere alady? Segiz qabatty záýlim ǵimaratty túgel aralap shyqtym. Búgingi álem mýzeileri men kórmelerinde kóptep ornatylǵan qondyrǵylar men «prezentatsiialar», teledidar men plazmanyń múmkindigin keńinen paidalaný. Ondaidy búgingi kúni kóptegen ýniversitetter men oblystyq murajailar da endirip keledi. Al tarihymyz qaida, ótken jolymyz qaisy? Kórmege kelgen, qazaq pavilonyna kelgen árbir adam óziniń tarihyn, búginin jáne barar keleshegin kórýi mindet emes pe? Búgingi kúnge deiin peshin daladaǵy maldyń qiymen jaǵyp, tamaǵyn ázirlep kelgen qazaq qai baǵytqa qarai umtylýy kerek? Kelgen sheteldikter úshin, ásirese batys aýditoriiasy úshin zamanaýi álemdik tehnikanyń damý úrdisi tańsyq emes. Óz tarihyn bizden de jaqsy biletin halyq. Qazaq pavilony qazaq tarihyn, filosofiiasyn, onyń ishinde tabiǵatqa tyrnaq batyrmai, tabiǵatpen qoian-qoltyq tirlik jasai bilgen babalarymyzdyń tirligi múldem kórsetilmegen. Ainalyp kelgende, jańa energiia kózderin izdeýdiń basty filosofiiasy – tabiǵatqa qiianat jasamaý emes pe edi? Bul turǵydan qarasaq, bizdiń ult aldynda turǵan basty mindet ózgeden úirený ǵana emes, tarihymyzda, tamyrymyzda jatqan sana, tárbie men ilimdi jańǵyrtý, sony zaman úrdisine iliktirý, jalǵaý emes pe? Qazaq tarihynyń, bolmysynyń kelgen sheteldikterge kádesyi jasap-satatyn shette jatqan «etno-aýyl» dárejesinde ǵana tanystyrylýy úlken qatelik dep oilaimyn.
Kezinde kórmege adam barmaidy degen kúńkil kóp boldy. Qudaiǵa shúkir, eńbek zaia ketken joq. Kórmege barýshy da, aralaýshy da adamdardyń legi jaman emes. Shanhaidaǵy nemese Parijdegi kórmedei emes, árine, bul múldem múmkin emes sharýa ekeni anyq. Barýshylardyń dúiim kópshiligi – óz qazaǵymyz, elimizdiń shet-shetinen kelgen óz azamattarymyz. Al solar osy kórmeden qandai áser alyp jatyr? Álem osylai eken ǵoi dep tamashalap, qyzyqtap, basyna bir ideia almai ketetin bolsa, osy kórmeniń qazaqqa beretini ne? Tehnikanyń ozyǵyn kórý úshin kórmege barmai-aq, iri memlekettik mekemeler men toihanalardyń janyndaǵy avtoturaqta turǵan bai balasynyń «Lambordjini» nemese «Tesla» avtomashinalaryna tamsanyp óte berse de bolady ǵoi. Basty másele, qaitalap aitaiyn, kórmege kelgen qazaq álemniń damý úrdisine qyzyǵyp, búgingi ómirine túńilip ketýi kerek! Sol túńilý tereń oiǵa, tereń oi – osy ómirdi ózgertýge degen yqylas pen nietke, osy yqylas pen niet – tyń ózgeristerdi qamtamasyz etetin energiianyń paida bolýyna alyp kelýi kerek edi. Astanada ótip jatqan dúbirli shara «kóppen kórgen uly toi» emes, munai dáýiri men munai ekonomikasy ornatqan zaman men dáýirdi, ómir men qarym-qatynastardy jerlep, soǵan berilgen sadaqa asy bolýy kerek edi. Bizdiń izdegenimiz sol baiaǵy toi bolyp shyqty. Ókinishti...
Kórmeniń jaz kezinde ótýi de biz úshin ońtaily emes. Bálkim, osy kórme bitkennen keiin de tirshilik aýadai qajet. Ulttyq pavilon ornynda turaqty murajai ashylady dep jatyr. Osy murajaidy jańalap, jaqsartyp, soǵan myńdaǵan oqýshylarymyzdy, stýdentterimizdi aparyp, oqý-aǵartý jumysyn myqtap qolǵa alý kerek-aq. Bizge keregi – kópshilikke túsinikti, kóp uǵynatyn lektsiialar men sabaqtar. Ony qolynan is keletin kásipkerler, jańalyq ashqan ǵalymdar ótkizse tipti keremet bolar edi. Sol lektsiialardyń videosyn internetke, áleýmettik jelilerge salyp, jalpy jurtty jańalyqqa, jaqsylyqqa qarai baǵyttai berý shart. Osy aǵartý jumysy kórmeniń tabiǵi jalǵasyna ainalyp, sanany silkindirip, ózgertetin, jańǵyrtatyn jumys atqarylsa ǵana dittegen maqsatymyzǵa jete alamyz.
Taǵy bir nárseni uǵynǵanymyz durys siiaqty. Jaqsy bolsyn, jaman bolsyn kórmeniń arqasynda 50 myńnan astam jumys orny jasaldy. Biraz qandasymyz jumysqa kirip, jalaqy aldy. Al erteńgi kúni ne bolady? Sol 50 myń adamnyń qaisysy turaqty jumys ornyna ornalasa alady? Qanshasy jumyssyz qalady? Qurylǵan ǵimarattardyń bolashaǵy ne bolady? Mysaly, ózim kórgen Shanhai kórmesiniń kóptegen ǵimaraty sońynan buzyldy. Bizde qalai bolmaq? Osy týraly aqparatty bilik jurtqa túsinikti túrde jetkize bilýi mindet. Ókinishtisi, qansha jerden kólgirsip, qansha jerden jerimiz bai desek te, bizdiń elde birden 2-3 myń adamnan astam jumys ornyn qamtamasyz etetin jobalar múldem joq. Álemniń barsha milliarderi elge kelip, «bizge aqsha salatyn óndiris kózin nemese tyń joba usynyńyzdarshy» dese de, olarǵa usynarymyz joqtyń qasy. Kórme aiaqtalar, qonaqtar tarar. Qalatyn sol baiaǵy ózimiz. Óz ómirimizdi ózimiz ǵana jasai alamyz. Sondyqtan toi-mereke arasynda ózimizge jaǵymsyz, unamaityn suraqtardy da qoia bileiik. Sonda, bálkim, zaman ózgerer.
Aidos Sarym,
"Jas Alash" gazeti
