Búgingi kúni qazaqtyń mazasyn qashyryp, úreiin týdyryp otyrǵan máseleniń biri – Qytai. Sonaý Ǵun patshalyqtary, Túrki qaǵanaty dáýirindegi teketires pen shaiqastardan bastalyp, Súleimen Baqyrǵani kezinde «aqyrzaman bolarda qara qytai qaptaidy» kontseptsiiasyna ainalǵan osy úrei ýaqyt óte seiiler emes. Kerisinshe, urpaq qýalaityn, qanǵa sińgen instinkttik, beisanalyq dárejedegi úreige ainalyp barady. Qytaidyń búgingi úkimeti jariialaǵan geosaiasi jáne geoekonomikalyq bastamalary, «Jibek jolyn jańǵyrtý» josparlary, elimizge qytailyq biznestiń kóptep kelýi, 51 jańa kásiporyn ashý jobalary osy úrei men qaýipti tek kúsheitip, sinofobiianyń (Qytaidan qorqý, Qytaidy jek kórý) jańa tolqynyn týdyryp otyrǵany haq.
Aldymen búgingi qazaq-qytai qarym-qatynastarynyń jaiyna toqtalaiyq.
Bizge unasyn-unamasyn búgingi kúni Qytai memleketi bizdiń basty saýda jáne investitsiialyq áriptesimizge ainalǵanyn moiyndaýymyz kerek. Qytai basshysy Si Tszinpinniń derekterine súiensek, osy ýaqytqa deiin Qytai elimizdiń ekonomikasyna 42,8 milliard dollar investitsiia quiyp, 50 milliard dollar nesie bergen. «Qazaqstan-Qytai munai qubyry» arqyly 100 million tonna munai jóneltilse, «Qazaqstan-Qytai gaz qubyry» arqyly 183 milliard tekshe metr gaz jiberilgen. Tek 2016 jyldyń ishinde elimiz arqyly Eýropaǵa tranzitpen 1200 júk poiyzy ótken eken. Qytai elimizde óndirilip jatqan aýylsharýashylyq ónimderin importtaýshy elderdiń birine ainalyp keledi. 2017 jyldyń 1 aqpanyndaǵy statistikalyq derekterge súiensek, Qazaqstanda qytailyq úlesi bar 2783 úlkendi-kishili kompaniia jumys istep jatyr. Elimizdiń munai salasynyń tórtten birin iri qytailyq kompaniialar ielenip otyr.
Ekonomika salasyndaǵy jetistiktermen qatar, Qytaidyń «jumsaq kúsh saiasatynyń» áleýetin de aita ketken jón. Eger osydan 30 jyl buryn Qytai qarapaiym qazaq úshin múldem túsiniksiz, qubyjyq, aidahar, on qainasa da sorpasy qosylmaityn uǵym bolsa, búgin Qytai qazaq úshin ashylyp kele jatyr. Mysaly, eki el arasynda aptasyna 50 áýe reisi qatynap turady. 2016 jyly shamamen 500 myń qazaqstandyq Qytaiǵa sapar shekken. Qytai ýniversitetterinde 14 myń qazaq balasy bilim alyp júr (bul kórsetkish boiynsha Qytai bolashaqta Reseidi basyp ozatyn túri bar). Qazaqstanda Konfýtsii institýtynyń bes bólimshesi men jeti ortalyǵy ashylyp, Qytai mádenieti men órkenietin nasihattap júr. Qytai kinosy, mádenieti, sporty da osy memlekettiń «jumsaq kúshiniń» quralyna ainalǵan. Keshegi voleibolshy Sabina qyzymyzdyń (Altynbekova) jetistikteri de, ánshi Dimash Qudaibergenov baýyrymyzdyń Qytaidaǵy jeńisi de, akter Djeki Channyń elge sapary da osy saiasattyń quramdas bóligi. Jáne de osy saiasatqa Qytai úkimeti qyrýar qarjy salyp, elin álemge tanytý úshin aianyp qalar emes. Ne kerek, Qytaidan úirenetin, úlgi alatyn tustarymyz jetip jatyr.
Muny az deseńizder, aldaǵy ýaqytta Qytai men Qazaqstan úkimeti elimizde qarjysy 27 milliard dollardy quraityn 51 birikken kásiporyn ashýdy kózdep otyr. Eger osy 51 jobanyń barlyǵy da iske qosylar bolsa, elimizde shamamen 20 myń jańa eńbek orny paida bolatyn kórinedi. Eki eldiń qarym-qatynasy tek saýda-sattyq, shikizat pen aýylsharýashylyq ónimderin tasymaldaýdan zamanaýi tehnologiialyq kompaniialar ashý satysyna aiaq baspaqshy. Resmi derekterge súiensek, osy 51 jobanyń úsheýi iske qosylǵan. Taǵy bes jobanyń qurylysy júrip jatsa, jeteýi ashylýǵa daiyn turǵan kórinedi. Qarap otyrsaq, jaqsy jańalyq siiaqty. Alaida qazaq qoǵamy osy 51 kásiporyndy «jańa aqyrzamanǵa» teńep otyr. Internetti ashyp qalsań kóretiniń – «Oibai, bittik!», «Bitken jerimiz osy!», «Jaý shapty!», «Attan!» degen aiǵai-shý. Uialy telefondaǵy messendjerler arqyly san alýan aýdio da, video da tarap jatyr. Áleýmettik jelilerdegi jurtshylyq baiaǵyda-aq kebinin kiip, eldiń janazasyn shyǵaryp qoiǵan sekildi. Osynyń sebebi nede? Jaýap izdep kórelikshi.
1 QYTAIDYŃ JAIY MEN MÚDDESI
Qytai búgingi kúni álemdegi nómiri birinshi ekonomikaǵa ainalyp otyr. Keshe ǵana transulttyq giganttardyń taýaryn jasaýshy, jinaqtaýshy, arzan eńbek kúshi bar álemdik fabrikadan ózi óndiris ashatyn, zamanaýi innovatsiialar men tehnologiialardy oilap shyǵaratyn derjavaǵa ainalyp keledi. Eger osyǵan deiin Qytai ekonomikasy batys elderi shyǵarǵan tehnologiialardy tutynyp qana kelse, búgin ǵylym, bilim, innovatsiia salasynda batyspen iyq tirestirip, tipti batysty yǵystyryp keledi. Qytaidyń jańa sapadaǵy, jańa satydaǵy ekonomikasy ainalasyndaǵy barlyq eldermen qoian-qoltyq qatynas ornatýdy, shikizattyń, tabiǵi resýrstardyń úzdiksiz kelip turýyn qajet etedi. Osy sebepti de Qytai úkimeti men kompaniialary álemniń barsha qurlyqtaryna enip, shikizat óndirý, olardy eline tasymaldaý isin óz basymdyǵy retinde qarastyryp otyr. Qazaqstan – osy bir ǵalamat úderistiń bir bóligi ǵana. Qytaidyń pozitsiiasy men múddesi túsinikti. Qytaidyń Qytai bolǵany úshin bizdiń renjitin, ókpeleitin jaiymyz joq. Árbir el, memleket eń aldymen óz ultynyń, halqynyń jaǵdaiyn oilaidy. Qytai da solai.
2 QYTAI QAÝPI, SINOFOBIIa
Qytai – sózsiz, alpaýyt memleket, sýperderjava. Búgingi Qytai álemdi kúshpen emes, qarjymen jeńbek. Onyń múmkindigi men ambitsiialarynan qorqyp otyrǵan biz ǵana emes. Qytaidyń qansha kórshisi bar, sonyń barlyǵy da Qytaidan qorqady. Tipti búgingi kúni álemdi tirep turǵan AQSh-tyń ózinde de «Qytai álemdi jaýlap alady, bizdi joiyp tynady» deýshilerdiń qatary az emes. Keshegi imperiianyń elesi kezip júrgen kórshiles Reseidiń ózinde de «túptiń túbinde Qytai barsha Sibir men Qiyr Shyǵystaǵy jerlerdiń barlyǵyn ózine qaitaryp alady» degen boljamdar qiturqy qyjyrtpadan qarapaiym qaǵidatqa ainalyp ketti. Japoniia, Ońtústik Koreia, Tailand, Vetnam, Malaiziia, Úndistan siiaqty elderde de qytaiǵa qyrǵiqabaq kózqaras basym. Alaida Qytai – qaýip pen úreidiń ǵana otany emes, ol shyn máninde orasan múmkindikter men taýsylmas investitsiianyń da otany. Sondyqtan da onymen kórshiles elderdiń barlyǵy da Qytaimen saýda jasaýǵa, kásiporyn ashýǵa, reti kelse Qytaiǵa óz taýaryn ótkizýge múddeli. Árbir qytailyq sizdiń taýaryńyzdy satyp alýǵa bir dollar jumsasa, siz bir kúnniń ishinde milliarder bolyp, erteńgi kúni «Forbs» jýrnalynyń shirigen bailar tizimine enetinińiz anyq. Deiturǵanmen tarihtaǵy teketirester, soǵystar, barshaǵa túsiniksiz órkeniettiń tirligi Qytaiǵa úmitpen emes, kúdikpen qaraýǵa májbúrleidi. Tarih súrleýi Qytaidyń barsha kórshisin, barsha ainalasyn Qytaidyń árbir qadamynan qaýip, árbir sózinen ses izdeýge itermeleidi. Qytailyqtar men Qytai úkimeti qansha jerden adalmyz, tazamyz, pákpiz dese de, olarǵa senetin kórshi joq ekeni anyq. Osy senimsizdik Qytai ekonomikasyn, Qytaidyń ekonomikalyq ekspansiiasyn tabiǵi túrde tejep keledi. Keibir kezde Qytaidyń qarsylastary men básekelesteri osy úreidi Qytaiǵa qarsy tiimdi paidalanyp otyrady. Qytaidy bizdiń aimaqtaǵy básekelesi, baqtalasy sanaǵan Resei árbir múmkindikti paidalanyp, araǵa ot tastaǵandy saiasatynyń ózegi men ideologiiasynyń quraly qylyp alǵaly qashan! «Eger biz bolmasaq, senderdi Qytai jutady» dep qorqytý qulaqqa úirenshikti dúnie emes pe? Ondai oiynnyń shet jaǵasyn ótken jylǵy elimizde oryn alǵan jer mitingileri kezinde bárimiz de baiqap qaldyq. Tarihtyń, tarihi sananyń ekonomika men saiasatqa tigizer teris áseri men yqpalyn jaqsy túsinetin álemde bir el bolsa, ol – Qytai.
3 RESEIDIŃ MÚDDESI
Osy tusta Reseidi de atap ótpeske bolmaidy. «Qazaqstan ýysymyzdan shyǵyp barady, qaitsek te yqpalymyzdan shyǵarmai ustap otyrýymyz qajet» dep sanaityn Resei saiasatyn qosyńyz. Jalpy alǵanda, ótken jyldan beri Qytai qaýpi týraly taralǵan, talqylanǵan ashy-ashy materialdardyń basym kópshiligi Reseide týyp, Reseiden eksporttalǵanyn mamandar ashyq aityp otyr. «Qoryqqanǵa qos kórinedi» demekshi, onsyz da shatasyp, oń-solyn ajyrata almaǵan halyqqa keregi de sol. Qalǵanyn ózderi dástúrli «attan» men úirenshikti «oibaiy» arqyly ilip ala ketedi. Mysaly, reseilikter ne olardyń osyndaǵy ókilderi dál qazirdiń ózinde milliondaǵan gektar jerdi iemdenip otyr. Soǵan alańdaǵan qansha maqala jazyldy baspasózde? Qazaqstandaǵy 10 myńǵa jýyq kompaniia men firmada reseilikterdiń úlesi bar. «Resei jaýlap jatyr, aqyrzaman ornady» degen qazaqtyń sany neken-saiaq. Salystyrmaly túrde qarasaq, Reseidiń ekspansiiasy Qytaidyń ekspansiiasynan áldeqaida qarqyndy, kúshtirek. Oǵan barshamyz jabylyp kúni-túni orys arnasyn kóretinimizdi qosaiyqshy. Qytaidy aýdarmashysyz túsinbesek, orysty óz tilimizden joǵary qoiyp jatamyz. Qytai sońǵy 40 jylda birde-bir kórshi elmen soǵysyp kórmegen, al Resei bolsa sońǵy 10 jyldyń ishinde Grýziia men Ýkrainamen ashyq soǵysyp, qalǵan kórshilerine qoqan-loqy kórsetip jatyr. Sonda dál búgingi kúni qaýip kimnen? Qytaidy betperde etip, jurt nazaryn Qytaiǵa ádeii buryp otyr emes pe Resei? Osyny da umytpalyq.
4 QAZAQTY NE ALAŃDATADY?
Elimizde, joǵaryda aitylǵandai-aq, 3000-ǵa jýyq qytai kásiporny jumys istep jatyr. Qytailyqtardyń úlesi bar zaýyt-fabrikalar, bankter ónimin shyǵaryp, qyzmetin kórsetýde. Elimizge kelip, jumys isteitin sheteldik jumys kúshiniń 35-40 paiyzy qytailyqtar ekenin de jaqsy bilemiz. Nobaiy 50-60 myń adamnyń ainalasy. Saýda-sattyqtyń ainalasynda, munai kenishteri men zaýyttaryndaǵy qytailyq mamandar men jumysshylarǵa etimiz birte-birte úirengen siiaqty. Eger osy 3000 kásiporynǵa alańdamaǵan qazaq 51 jańa kásiporyn úshin nege dúrligedi? Jaýaby anyq – ol jer máselesi men qytailyq nesieni qaitarý máselesi. Máseleniń barlyǵy, kórip otyrǵanymyzdai, syrttaǵy faktor emes, ishtegi keleńsizdikke baryp tireledi. Sony túsindire ketelik.
Bizdiń úkimettiń, biliktiń eń osal tusy – avtoritarizm. Iaǵni asqan ózimshildik, halyqpen sanaspaý, halyqtyń sózi men muńyn qulaǵyna qystyrmaý, halyq aldynda esep berýdi qiianat sanaý. Osy sebepti de bizdiń ministrler men ákimqaralar bilgenin istep úirenip qalǵan. Ekonomikanyń jyrtyǵyn jamaimyz dep bir Qytaidyń ózinen 50 milliard dollar nesie, qarapaiym tilmen aitsaq, qaryz alǵan. Erte me, kesh pe, ony óteitin kez keledi. Al sol qaryzdyń astarynda ne tur? Úkimet qytailyqtardyń aldynda ózine qandai mindetteme aldy? Odan, shynyn aitaiyq, beihabarmyz. Osyndai jaǵdaida biliktiń «jańa 51 qytailyq kásiporyn ashamyz, olardy Qytaidan ishke kóshiremiz» deýi daý týdyrmaǵanda ne týdyrady?
Jalpy alǵanda, qazaqtyń qorqatyny ashylyp jatqan sheteldik zaýyttar men fabrikalar emes. Olardyń talaiyn kórip otyrmyz, et úirendi. Búgingi zaýyt-fabrikalar qara kúshke emes, tehnologiialarǵa negizdelgen. Sondyqtan da ashylyp jatqan óndiris kózderine qajetti jumysshylar sany ári ketse myń adamnan aspaidy. Zań boiynsha, kelisimderge sai, olardyń bári sheteldik bola almaidy. Qorqyp otyrǵanymyz – sol 51-diń ishindegi aýyl sharýashylyǵyna qatysty kásiporyndar. Qytai – qarqyndy damyp otyrǵan memleket. Qarqyndy damyǵan elge nan, et, azyq aýadai qajet. Ishki Qytaidyń aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti shekteýli, ekologiiasy buzylyp, sharýaǵa jarar jerleri az. Olai bolatyn bolsa, azyq-túlikti kórshilerinen almaq. Sol kórshisiniń biri – Qazaqstan, iaǵni bizbiz. Mysaly, búgingi kúni Ortalyq Aziiada 38 million gektar egistik jer bolsa, onyń 74 paiyzy, iaǵni 28 milliony Qazaqstanǵa tiesili. Qytaidyń basty qyzyǵýshylyǵy – osy jer óndire alatyn aýylsharýashylyq ónimi. Bizdiń de qorqyp otyrǵanymyz osy – jer, osy jerdiń taǵdyry. Qarapaiym qazaqtyń qorqynyshy osy jerge aldymen myńdaǵan, artynan milliondaǵan qytailyq kelip, artynan ony zańdastyryp, jekemenshikke alyp kete me degen úrei emes pe? Tyǵyryq pa? Tyǵyryq!
OSY BIR TYǴYRYQTAN ShYǴÝ ÚShIN NE ISTEÝ QAJET?
Ótken jyly bes jylǵa memorandým arqyly ysyrylǵan jer, onyń ishinde aýylsharýashylyq jerleri máselesi túbegeili sheshilýi tiis. Jerge kim ielik ete alady, onyń jalǵa berý men iemdenýdiń tártibi qalai degen ózekti suraqtarǵa naqty jaýap berilýi tiis. Abzaly – «jer men onyń qoinaýy – memlekettiki», «jekemenshik jerge tek úi men qora ǵana berilýi kerek», «aýylsharýashylyq jerleri tek Qazaqstan azamattaryna uzaqmerzimdi jalǵa berilýi múmkin», «jalǵa berilgen jerler zań boiynsha memleket ieligine qaitarylyp alynýy múmkin», «qurylyp otyrǵan agrokásiporyndardaǵy sheteldikterdiń úlesi 51 paiyzdy quraýy qajet» degen zańi formýlalarǵa kelýimiz kerek. Bul zańdyq rejim kemi 25-30 jyl boiyna ózgermeýi shart. Bolashaq urpaq bizden aqyldyraq bolsa, ózderi basqasha sheship alar.
Atyshýly qytailyq 51 kásiporyn týraly tolyq aqparat baspasózde jariialanýy kerek. Aqyry ashylatyn kásiporyn bolsa, kelisimshart jasalsa, ony ashady, jurt báribir kóredi, biledi. Odan memqupiia jasaýdyń reti joq. Árbir kásiporynnyń pasporty internette ilinip turýy shart. Sol kásiporyndardyń baǵyty, ornalasatyn aimaǵy, barsha qarjylyq, tehnikalyq deregi, bilik moinyna alǵan kepildemeler, mindettemeler týraly tolyq aqparat ashyq aitylýy tiis. Árbir kásiporynda qansha jumysshy bolady, onyń qansha paiyzy jergilikti halyq bolýy keregi de erteń emes, búgin aitylýy tiis dúnie. Zaýyttar, fabrikalar, agrokeshender salynatyn árbir aimaqta qoǵamdyq tyńdaýlar ótip, jergilikti halyqtyń pikiri eskerilýi mindet. Elimizdiń barlyq zańdary, standarttary, onyń ishinde salyqtyq, tehnologiialyq, ekologiialyq talaptary sózsiz iske asýy kerek. Eger osynyń barlyǵy iske assa, qoǵamnyń alańdaýshylyǵy seiiledi, halyq narazylyǵy tómendeidi. Úreidi tek ashyqtyq, shynshyldyq, jariialylyq arqyly jeńýge bolady.
Qaryz máselesi de solai. Elimiz búgin milliardtap alyp jatqan nesie-qaryzdardy qaitaratyn úkimet emes. Qaltasynan bul qaryzdy tóleimin degen ministrdi kórgen emespin. Tóleitin biz bolamyz. Salyǵyn tólep, kásibin jasap júrgen qazaq halqy tóleidi. Olai bolatyn bolsa, ol nesieler qandai paiyzben, qandai eseppen alynǵanyn, qalai jaratylatynyn bilýge quqylymyz. Barsha kelisimder men sharttar jariia bolǵany shart. Úkimet árbir alynǵan dollar men tsent úshin qoǵam aldynda, parlament aldynda jariia túrde esep berýi mindet.
Taǵy bir másele – jalpy azamattyq berýge qatysty. Bizdiń zańnama zaman talabyna sai ózgerýi tiis. Qazaqstan azamattyǵyn alýshy elge ant berýi kerek. Azamattyqty alý úshin memlekettik tildi jetik meńgerý, sodan emtihan tapsyrý mindet bolýy qajet. Bul shartty jerdi iemdený máselesine de taratýǵa bolady. Keibir elderde jerdi jalǵa, menshikke alý úshin sol eldiń memlekettik tilin bilý mindet retinde qarastyrylǵan. Osyny biz de qolǵa alsaq utylmaimyz.
Qysqasy, jersiz memleket joq. Jerdi saqtasaq, jer bizdi de saqtaidy. Jer – bizdiń ǵana menshigimiz ne nápaqamyz emes, bizden buryn osy jer úshin qany men terin tógip, kúresip ótken milliondar men bizden keiin keler, saiyn dalamyzǵa ielik eter milliondardyń da igiligi. Biz sol milliondar arasyndaǵy dáneker ǵana urpaqpyz. Osyny jadymyzdan shyǵarmalyq!
Aidos SARYM,
"Jas Alash" gazeti
