ايدوس سارىم. قىتاي قاۋپٸ مەن قازاق ٷرەيٸ تۋراسىندا

بٷگٸنگٸ كٷنٸ قازاقتىڭ مازاسىن قاشىرىپ, ٷرەيٸن تۋدىرىپ وتىرعان مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – قىتاي. سوناۋ عۇن پاتشالىقتارى, تٷركٸ قاعاناتى دەۋٸرٸندەگٸ تەكەتٸرەس پەن شايقاستاردان باستالىپ, سٷلەيمەن باقىرعاني كەزٸندە «اقىرزامان بولاردا قارا قىتاي قاپتايدى» كونتسەپتسيياسىنا اينالعان وسى ٷرەي ۋاقىت ٶتە سەيٸلەر ەمەس. كەرٸسٸنشە, ۇرپاق قۋالايتىن, قانعا سٸڭگەن ينستينكتتٸك, بەيسانالىق دەرەجەدەگٸ ٷرەيگە اينالىپ بارادى. قىتايدىڭ بٷگٸنگٸ ٷكٸمەتٸ جارييالاعان گەوساياسي جەنە گەوەكونوميكالىق باستامالارى, «جٸبەك جولىن جاڭعىرتۋ» جوسپارلارى, ەلٸمٸزگە قىتايلىق بيزنەستٸڭ كٶپتەپ كەلۋٸ, 51 جاڭا كەسٸپورىن اشۋ جوبالارى وسى ٷرەي مەن قاۋٸپتٸ تەك كٷشەيتٸپ, سينوفوبييانىڭ (قىتايدان قورقۋ, قىتايدى جەك كٶرۋ) جاڭا تولقىنىن تۋدىرىپ وتىرعانى حاق.

الدىمەن بٷگٸنگٸ قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنىڭ جايىنا توقتالايىق.

بٸزگە ۇناسىن-ۇناماسىن بٷگٸنگٸ كٷنٸ قىتاي مەملەكەتٸ بٸزدٸڭ باستى ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييالىق ەرٸپتەسٸمٸزگە اينالعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. قىتاي باسشىسى سي تسزينپيننٸڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, وسى ۋاقىتقا دەيٸن قىتاي ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنا 42,8 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسييا قۇيىپ, 50 ميلليارد دوللار نەسيە بەرگەن. «قازاقستان-قىتاي مۇناي قۇبىرى» ارقىلى 100 ميلليون توننا مۇناي جٶنەلتٸلسە, «قازاقستان-قىتاي گاز قۇبىرى» ارقىلى 183 ميلليارد تەكشە مەتر گاز جٸبەرٸلگەن. تەك 2016 جىلدىڭ ٸشٸندە ەلٸمٸز ارقىلى ەۋروپاعا ترانزيتپەن 1200 جٷك پويىزى ٶتكەن ەكەن. قىتاي ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلٸپ جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن يمپورتتاۋشى ەلدەردٸڭ بٸرٸنە اينالىپ كەلەدٸ. 2017 جىلدىڭ 1 اقپانىنداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, قازاقستاندا قىتايلىق ٷلەسٸ بار 2783 ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ كومپانييا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي سالاسىنىڭ تٶرتتەن بٸرٸن ٸرٸ قىتايلىق كومپانييالار يەلەنٸپ وتىر.

ەكونوميكا سالاسىنداعى جەتٸستٸكتەرمەن قاتار, قىتايدىڭ «جۇمساق كٷش ساياساتىنىڭ» ەلەۋەتٸن دە ايتا كەتكەن جٶن. ەگەر وسىدان 30 جىل بۇرىن قىتاي قاراپايىم قازاق ٷشٸن مٷلدەم تٷسٸنٸكسٸز, قۇبىجىق, ايداھار, ون قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىن ۇعىم بولسا, بٷگٸن قىتاي قازاق ٷشٸن اشىلىپ كەلە جاتىر. مىسالى, ەكٸ ەل اراسىندا اپتاسىنا 50 ەۋە رەيسٸ قاتىناپ تۇرادى. 2016 جىلى شامامەن 500 مىڭ قازاقستاندىق قىتايعا ساپار شەككەن. قىتاي ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە 14 مىڭ قازاق بالاسى بٸلٸم الىپ جٷر (بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا قىتاي بولاشاقتا رەسەيدٸ باسىپ وزاتىن تٷرٸ بار). قازاقستاندا كونفۋتسيي ينستيتۋتىنىڭ بەس بٶلٸمشەسٸ مەن جەتٸ ورتالىعى اشىلىپ, قىتاي مەدەنيەتٸ مەن ٶركەنيەتٸن ناسيحاتتاپ جٷر. قىتاي كينوسى, مەدەنيەتٸ, سپورتى دا وسى مەملەكەتتٸڭ «جۇمساق كٷشٸنٸڭ» قۇرالىنا اينالعان. كەشەگٸ ۆولەيبولشى سابينا قىزىمىزدىڭ (التىنبەكوۆا) جەتٸستٸكتەرٸ دە, ەنشٸ ديماش قۇدايبەرگەنوۆ باۋىرىمىزدىڭ قىتايداعى جەڭٸسٸ دە, اكتەر دجەكي چاننىڭ ەلگە ساپارى دا وسى ساياساتتىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ. جەنە دە وسى ساياساتقا قىتاي ٷكٸمەتٸ قىرۋار قارجى سالىپ, ەلٸن ەلەمگە تانىتۋ ٷشٸن ايانىپ قالار ەمەس. نە كەرەك, قىتايدان ٷيرەنەتٸن, ٷلگٸ الاتىن تۇستارىمىز جەتٸپ جاتىر.

مۇنى از دەسەڭٸزدەر, الداعى ۋاقىتتا قىتاي مەن قازاقستان ٷكٸمەتٸ ەلٸمٸزدە قارجىسى 27 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن 51 بٸرٸككەن كەسٸپورىن اشۋدى كٶزدەپ وتىر. ەگەر وسى 51 جوبانىڭ بارلىعى دا ٸسكە قوسىلار بولسا, ەلٸمٸزدە شامامەن 20 مىڭ جاڭا ەڭبەك ورنى پايدا بولاتىن كٶرٸنەدٸ. ەكٸ ەلدٸڭ قارىم-قاتىناسى تەك ساۋدا-ساتتىق, شيكٸزات پەن اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن تاسىمالداۋدان زاماناۋي تەحنولوگييالىق كومپانييالار اشۋ ساتىسىنا اياق باسپاقشى. رەسمي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, وسى 51 جوبانىڭ ٷشەۋٸ ٸسكە قوسىلعان. تاعى بەس جوبانىڭ قۇرىلىسى جٷرٸپ جاتسا, جەتەۋٸ اشىلۋعا دايىن تۇرعان كٶرٸنەدٸ. قاراپ وتىرساق, جاقسى جاڭالىق سيياقتى. الايدا قازاق قوعامى وسى 51 كەسٸپورىندى «جاڭا اقىرزامانعا» تەڭەپ وتىر. ينتەرنەتتٸ اشىپ قالساڭ كٶرەتٸنٸڭ – «ويباي, بٸتتٸك!», «بٸتكەن جەرٸمٸز وسى!», «جاۋ شاپتى!», «اتتان!» دەگەن ايعاي-شۋ. ۇيالى تەلەفونداعى مەسسەندجەرلەر ارقىلى سان الۋان اۋديو دا, ۆيدەو دا تاراپ جاتىر. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ جۇرتشىلىق باياعىدا-اق كەبٸنٸن كيٸپ, ەلدٸڭ جانازاسىن شىعارىپ قويعان سەكٸلدٸ. وسىنىڭ سەبەبٸ نەدە? جاۋاپ ٸزدەپ كٶرەلٸكشٸ.

1 قىتايدىڭ جايى مەن مٷددەسٸ

قىتاي بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەمدەگٸ نٶمٸرٸ بٸرٸنشٸ ەكونوميكاعا اينالىپ وتىر. كەشە عانا ترانسۇلتتىق گيگانتتاردىڭ تاۋارىن جاساۋشى, جيناقتاۋشى, ارزان ەڭبەك كٷشٸ بار ەلەمدٸك فابريكادان ٶزٸ ٶندٸرٸس اشاتىن, زاماناۋي يننوۆاتسييالار مەن تەحنولوگييالاردى ويلاپ شىعاراتىن دەرجاۆاعا اينالىپ كەلەدٸ. ەگەر وسىعان دەيٸن قىتاي ەكونوميكاسى باتىس ەلدەرٸ شىعارعان تەحنولوگييالاردى تۇتىنىپ قانا كەلسە, بٷگٸن عىلىم, بٸلٸم, يننوۆاتسييا سالاسىندا باتىسپەن يىق تٸرەستٸرٸپ, تٸپتٸ باتىستى ىعىستىرىپ كەلەدٸ. قىتايدىڭ جاڭا ساپاداعى, جاڭا ساتىداعى ەكونوميكاسى اينالاسىنداعى بارلىق ەلدەرمەن قويان-قولتىق قاتىناس ورناتۋدى, شيكٸزاتتىڭ, تابيعي رەسۋرستاردىڭ ٷزدٸكسٸز كەلٸپ تۇرۋىن قاجەت ەتەدٸ. وسى سەبەپتٸ دە قىتاي ٷكٸمەتٸ مەن كومپانييالارى ەلەمنٸڭ بارشا قۇرلىقتارىنا ەنٸپ, شيكٸزات ٶندٸرۋ, ولاردى ەلٸنە تاسىمالداۋ ٸسٸن ٶز باسىمدىعى رەتٸندە قاراستىرىپ وتىر. قازاقستان – وسى بٸر عالامات ٷدەرٸستٸڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا. قىتايدىڭ پوزيتسيياسى مەن مٷددەسٸ تٷسٸنٸكتٸ. قىتايدىڭ قىتاي بولعانى ٷشٸن بٸزدٸڭ رەنجيتٸن, ٶكپەلەيتٸن جايىمىز جوق. ەربٸر ەل, مەملەكەت ەڭ الدىمەن ٶز ۇلتىنىڭ, حالقىنىڭ جاعدايىن ويلايدى. قىتاي دا سولاي.

2 قىتاي قاۋپٸ, سينوفوبييا

قىتاي – سٶزسٸز, الپاۋىت مەملەكەت, سۋپەردەرجاۆا. بٷگٸنگٸ قىتاي ەلەمدٸ كٷشپەن ەمەس, قارجىمەن جەڭبەك. ونىڭ مٷمكٸندٸگٸ مەن امبيتسييالارىنان قورقىپ وتىرعان بٸز عانا ەمەس. قىتايدىڭ قانشا كٶرشٸسٸ بار, سونىڭ بارلىعى دا قىتايدان قورقادى. تٸپتٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەمدٸ تٸرەپ تۇرعان اقش-تىڭ ٶزٸندە دە «قىتاي ەلەمدٸ جاۋلاپ الادى, بٸزدٸ جويىپ تىنادى» دەۋشٸلەردٸڭ قاتارى از ەمەس. كەشەگٸ يمپەرييانىڭ ەلەسٸ كەزٸپ جٷرگەن كٶرشٸلەس رەسەيدٸڭ ٶزٸندە دە «تٷپتٸڭ تٷبٸندە قىتاي بارشا سٸبٸر مەن قيىر شىعىستاعى جەرلەردٸڭ بارلىعىن ٶزٸنە قايتارىپ الادى» دەگەن بولجامدار قيتۇرقى قىجىرتپادان قاراپايىم قاعيداتقا اينالىپ كەتتٸ. جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا, تايلاند, ۆەتنام, مالايزييا, ٷندٸستان سيياقتى ەلدەردە دە قىتايعا قىرعيقاباق كٶزقاراس باسىم. الايدا قىتاي – قاۋٸپ پەن ٷرەيدٸڭ عانا وتانى ەمەس, ول شىن مەنٸندە وراسان مٷمكٸندٸكتەر مەن تاۋسىلماس ينۆەستيتسييانىڭ دا وتانى. سوندىقتان دا ونىمەن كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ بارلىعى دا قىتايمەن ساۋدا جاساۋعا, كەسٸپورىن اشۋعا, رەتٸ كەلسە قىتايعا ٶز تاۋارىن ٶتكٸزۋگە مٷددەلٸ. ەربٸر قىتايلىق سٸزدٸڭ تاۋارىڭىزدى ساتىپ الۋعا بٸر دوللار جۇمساسا, سٸز بٸر كٷننٸڭ ٸشٸندە ميللياردەر بولىپ, ەرتەڭگٸ كٷنٸ «فوربس» جۋرنالىنىڭ شٸرٸگەن بايلار تٸزٸمٸنە ەنەتٸنٸڭٸز انىق. دەيتۇرعانمەن تاريحتاعى تەكەتٸرەستەر, سوعىستار, بارشاعا تٷسٸنٸكسٸز ٶركەنيەتتٸڭ تٸرلٸگٸ قىتايعا ٷمٸتپەن ەمەس, كٷدٸكپەن قاراۋعا مەجبٷرلەيدٸ. تاريح سٷرلەۋٸ قىتايدىڭ بارشا كٶرشٸسٸن, بارشا اينالاسىن قىتايدىڭ ەربٸر قادامىنان قاۋٸپ, ەربٸر سٶزٸنەن سەس ٸزدەۋگە يتەرمەلەيدٸ. قىتايلىقتار مەن قىتاي ٷكٸمەتٸ قانشا جەردەن ادالمىز, تازامىز, پەكپٸز دەسە دە, ولارعا سەنەتٸن كٶرشٸ جوق ەكەنٸ انىق. وسى سەنٸمسٸزدٸك قىتاي ەكونوميكاسىن, قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ەكسپانسيياسىن تابيعي تٷردە تەجەپ كەلەدٸ. كەيبٸر كەزدە قىتايدىڭ قارسىلاستارى مەن بەسەكەلەستەرٸ وسى ٷرەيدٸ قىتايعا قارسى تيٸمدٸ پايدالانىپ وتىرادى. قىتايدى بٸزدٸڭ ايماقتاعى بەسەكەلەسٸ, باقتالاسى ساناعان رەسەي ەربٸر مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, اراعا وت تاستاعاندى ساياساتىنىڭ ٶزەگٸ مەن يدەولوگيياسىنىڭ قۇرالى قىلىپ العالى قاشان! «ەگەر بٸز بولماساق, سەندەردٸ قىتاي جۇتادى» دەپ قورقىتۋ قۇلاققا ٷيرەنشٸكتٸ دٷنيە ەمەس پە? ونداي ويىننىڭ شەت جاعاسىن ٶتكەن جىلعى ەلٸمٸزدە ورىن العان جەر ميتينگٸلەرٸ كەزٸندە بەرٸمٸز دە بايقاپ قالدىق. تاريحتىڭ, تاريحي سانانىڭ ەكونوميكا مەن ساياساتقا تيگٸزەر تەرٸس ەسەرٸ مەن ىقپالىن جاقسى تٷسٸنەتٸن ەلەمدە بٸر ەل بولسا, ول – قىتاي.

3 رەسەيدٸڭ مٷددەسٸ

وسى تۇستا رەسەيدٸ دە اتاپ ٶتپەسكە بولمايدى. «قازاقستان ۋىسىمىزدان شىعىپ بارادى, قايتسەك تە ىقپالىمىزدان شىعارماي ۇستاپ وتىرۋىمىز قاجەت» دەپ سانايتىن رەسەي ساياساتىن قوسىڭىز. جالپى العاندا, ٶتكەن جىلدان بەرٸ قىتاي قاۋپٸ تۋرالى تارالعان, تالقىلانعان اششى-اششى ماتەريالداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ رەسەيدە تۋىپ, رەسەيدەن ەكسپورتتالعانىن ماماندار اشىق ايتىپ وتىر. «قورىققانعا قوس كٶرٸنەدٸ» دەمەكشٸ, ونسىز دا شاتاسىپ, وڭ-سولىن اجىراتا الماعان حالىققا كەرەگٸ دە سول. قالعانىن ٶزدەرٸ دەستٷرلٸ «اتتان» مەن ٷيرەنشٸكتٸ «ويبايى» ارقىلى ٸلٸپ الا كەتەدٸ. مىسالى, رەسەيلٸكتەر نە ولاردىڭ وسىنداعى ٶكٸلدەرٸ دەل قازٸردٸڭ ٶزٸندە ميلليونداعان گەكتار جەردٸ يەمدەنٸپ وتىر. سوعان الاڭداعان قانشا ماقالا جازىلدى باسپاسٶزدە? قازاقستانداعى 10 مىڭعا جۋىق كومپانييا مەن فيرمادا رەسەيلٸكتەردٸڭ ٷلەسٸ بار. «رەسەي جاۋلاپ جاتىر, اقىرزامان ورنادى» دەگەن قازاقتىڭ سانى نەكەن-ساياق. سالىستىرمالى تٷردە قاراساق, رەسەيدٸڭ ەكسپانسيياسى قىتايدىڭ ەكسپانسيياسىنان ەلدەقايدا قارقىندى, كٷشتٸرەك. وعان بارشامىز جابىلىپ كٷنٸ-تٷنٸ ورىس ارناسىن كٶرەتٸنٸمٸزدٸ قوسايىقشى. قىتايدى اۋدارماشىسىز تٷسٸنبەسەك, ورىستى ٶز تٸلٸمٸزدەن جوعارى قويىپ جاتامىز. قىتاي سوڭعى 40 جىلدا بٸردە-بٸر كٶرشٸ ەلمەن سوعىسىپ كٶرمەگەن, ال رەسەي بولسا سوڭعى 10 جىلدىڭ ٸشٸندە گرۋزييا مەن ۋكراينامەن اشىق سوعىسىپ, قالعان كٶرشٸلەرٸنە قوقان-لوقى كٶرسەتٸپ جاتىر. سوندا دەل بٷگٸنگٸ كٷنٸ قاۋٸپ كٸمنەن? قىتايدى بەتپەردە ەتٸپ, جۇرت نازارىن قىتايعا ەدەيٸ بۇرىپ وتىر ەمەس پە رەسەي? وسىنى دا ۇمىتپالىق. 

4 قازاقتى نە الاڭداتادى?

ەلٸمٸزدە, جوعارىدا ايتىلعانداي-اق, 3000-عا جۋىق قىتاي كەسٸپورنى جۇمىس ٸستەپ جاتىر. قىتايلىقتاردىڭ ٷلەسٸ بار زاۋىت-فابريكالار, بانكتەر ٶنٸمٸن شىعارىپ, قىزمەتٸن كٶرسەتۋدە. ەلٸمٸزگە كەلٸپ, جۇمىس ٸستەيتٸن شەتەلدٸك جۇمىس كٷشٸنٸڭ 35-40 پايىزى قىتايلىقتار ەكەنٸن دە جاقسى بٸلەمٸز. نوبايى 50-60 مىڭ ادامنىڭ اينالاسى. ساۋدا-ساتتىقتىڭ اينالاسىندا, مۇناي كەنٸشتەرٸ مەن زاۋىتتارىنداعى قىتايلىق ماماندار مەن جۇمىسشىلارعا ەتٸمٸز بٸرتە-بٸرتە ٷيرەنگەن سيياقتى. ەگەر وسى 3000 كەسٸپورىنعا الاڭداماعان قازاق 51 جاڭا كەسٸپورىن ٷشٸن نەگە دٷرلٸگەدٸ? جاۋابى انىق – ول جەر مەسەلەسٸ مەن قىتايلىق نەسيەنٸ قايتارۋ مەسەلەسٸ. مەسەلەنٸڭ بارلىعى, كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, سىرتتاعى فاكتور ەمەس, ٸشتەگٸ كەلەڭسٸزدٸككە بارىپ تٸرەلەدٸ. سونى تٷسٸندٸرە كەتەلٸك.

بٸزدٸڭ ٷكٸمەتتٸڭ, بيلٸكتٸڭ ەڭ وسال تۇسى – اۆتوريتاريزم. ياعني اسقان ٶزٸمشٸلدٸك, حالىقپەن ساناسپاۋ, حالىقتىڭ سٶزٸ مەن مۇڭىن قۇلاعىنا قىستىرماۋ, حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋدٸ قييانات ساناۋ. وسى سەبەپتٸ دە بٸزدٸڭ مينيسترلەر مەن ەكٸمقارالار بٸلگەنٸن ٸستەپ ٷيرەنٸپ قالعان. ەكونوميكانىڭ جىرتىعىن جامايمىز دەپ بٸر قىتايدىڭ ٶزٸنەن 50 ميلليارد دوللار نەسيە, قاراپايىم تٸلمەن ايتساق, قارىز العان. ەرتە مە, كەش پە, ونى ٶتەيتٸن كەز كەلەدٸ. ال سول قارىزدىڭ استارىندا نە تۇر? ٷكٸمەت قىتايلىقتاردىڭ الدىندا ٶزٸنە قانداي مٸندەتتەمە الدى? ودان, شىنىن ايتايىق, بەيحابارمىز. وسىنداي جاعدايدا بيلٸكتٸڭ «جاڭا 51 قىتايلىق كەسٸپورىن اشامىز, ولاردى قىتايدان ٸشكە كٶشٸرەمٸز» دەۋٸ داۋ تۋدىرماعاندا نە تۋدىرادى?
جالپى العاندا, قازاقتىڭ قورقاتىنى اشىلىپ جاتقان شەتەلدٸك زاۋىتتار مەن فابريكالار ەمەس. ولاردىڭ تالايىن كٶرٸپ وتىرمىز, ەت ٷيرەندٸ. بٷگٸنگٸ زاۋىت-فابريكالار قارا كٷشكە ەمەس, تەحنولوگييالارعا نەگٸزدەلگەن. سوندىقتان دا اشىلىپ جاتقان ٶندٸرٸس كٶزدەرٸنە قاجەتتٸ جۇمىسشىلار سانى ەرٸ كەتسە مىڭ ادامنان اسپايدى. زاڭ بويىنشا, كەلٸسٸمدەرگە ساي, ولاردىڭ بەرٸ شەتەلدٸك بولا المايدى. قورقىپ وتىرعانىمىز – سول 51-دٸڭ ٸشٸندەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى كەسٸپورىندار. قىتاي – قارقىندى دامىپ وتىرعان مەملەكەت. قارقىندى دامىعان ەلگە نان, ەت, ازىق اۋاداي قاجەت. ٸشكٸ قىتايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەلەۋەتٸ شەكتەۋلٸ, ەكولوگيياسى بۇزىلىپ, شارۋاعا جارار جەرلەرٸ از. ولاي بولاتىن بولسا, ازىق-تٷلٸكتٸ كٶرشٸلەرٸنەن الماق. سول كٶرشٸسٸنٸڭ بٸرٸ – قازاقستان, ياعني بٸزبٸز. مىسالى, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ورتالىق ازييادا 38 ميلليون گەكتار ەگٸستٸك جەر بولسا, ونىڭ 74 پايىزى, ياعني 28 ميلليونى قازاقستانعا تيەسٸلٸ. قىتايدىڭ باستى قىزىعۋشىلىعى – وسى جەر ٶندٸرە الاتىن اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمٸ. بٸزدٸڭ دە قورقىپ وتىرعانىمىز وسى – جەر, وسى جەردٸڭ تاعدىرى. قاراپايىم قازاقتىڭ قورقىنىشى وسى جەرگە الدىمەن مىڭداعان, ارتىنان ميلليونداعان قىتايلىق كەلٸپ, ارتىنان ونى زاڭداستىرىپ, جەكەمەنشٸككە الىپ كەتە مە دەگەن ٷرەي ەمەس پە? تىعىرىق پا? تىعىرىق!

وسى بٸر تىعىرىقتان شىعۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ قاجەت?

ٶتكەن جىلى بەس جىلعا مەموراندۋم ارقىلى ىسىرىلعان جەر, ونىڭ ٸشٸندە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸ مەسەلەسٸ تٷبەگەيلٸ شەشٸلۋٸ تيٸس. جەرگە كٸم يەلٸك ەتە الادى, ونىڭ جالعا بەرۋ مەن يەمدەنۋدٸڭ تەرتٸبٸ قالاي دەگەن ٶزەكتٸ سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرٸلۋٸ تيٸس. ابزالى – «جەر مەن ونىڭ قويناۋى – مەملەكەتتٸكٸ», «جەكەمەنشٸك جەرگە تەك ٷي مەن قورا عانا بەرٸلۋٸ كەرەك», «اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸ تەك قازاقستان ازاماتتارىنا ۇزاقمەرزٸمدٸ جالعا بەرٸلۋٸ مٷمكٸن», «جالعا بەرٸلگەن جەرلەر زاڭ بويىنشا مەملەكەت يەلٸگٸنە قايتارىلىپ الىنۋى مٷمكٸن», «قۇرىلىپ وتىرعان اگروكەسٸپورىندارداعى شەتەلدٸكتەردٸڭ ٷلەسٸ 51 پايىزدى قۇراۋى قاجەت» دەگەن زاڭي فورمۋلالارعا كەلۋٸمٸز كەرەك. بۇل زاڭدىق رەجيم كەمٸ 25-30 جىل بويىنا ٶزگەرمەۋٸ شارت. بولاشاق ۇرپاق بٸزدەن اقىلدىراق بولسا, ٶزدەرٸ باسقاشا شەشٸپ الار.

اتىشۋلى قىتايلىق 51 كەسٸپورىن تۋرالى تولىق اقپارات باسپاسٶزدە جارييالانۋى كەرەك. اقىرى اشىلاتىن كەسٸپورىن بولسا, كەلٸسٸمشارت جاسالسا, ونى اشادى, جۇرت بەرٸبٸر كٶرەدٸ, بٸلەدٸ. ودان مەمقۇپييا جاساۋدىڭ رەتٸ جوق. ەربٸر كەسٸپورىننىڭ پاسپورتى ينتەرنەتتە ٸلٸنٸپ تۇرۋى شارت. سول كەسٸپورىنداردىڭ باعىتى, ورنالاساتىن ايماعى, بارشا قارجىلىق, تەحنيكالىق دەرەگٸ, بيلٸك موينىنا العان كەپٸلدەمەلەر, مٸندەتتەمەلەر تۋرالى تولىق اقپارات اشىق ايتىلۋى تيٸس. ەربٸر كەسٸپورىندا قانشا جۇمىسشى بولادى, ونىڭ قانشا پايىزى جەرگٸلٸكتٸ حالىق بولۋى كەرەگٸ دە ەرتەڭ ەمەس, بٷگٸن ايتىلۋى تيٸس دٷنيە. زاۋىتتار, فابريكالار, اگروكەشەندەر سالىناتىن ەربٸر ايماقتا قوعامدىق تىڭداۋلار ٶتٸپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ پٸكٸرٸ ەسكەرٸلۋٸ مٸندەت. ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق زاڭدارى, ستاندارتتارى, ونىڭ ٸشٸندە سالىقتىق, تەحنولوگييالىق, ەكولوگييالىق تالاپتارى سٶزسٸز ٸسكە اسۋى كەرەك. ەگەر وسىنىڭ بارلىعى ٸسكە اسسا, قوعامنىڭ الاڭداۋشىلىعى سەيٸلەدٸ, حالىق نارازىلىعى تٶمەندەيدٸ. ٷرەيدٸ تەك اشىقتىق, شىنشىلدىق, جارييالىلىق ارقىلى جەڭۋگە بولادى.

قارىز مەسەلەسٸ دە سولاي. ەلٸمٸز بٷگٸن ميللياردتاپ الىپ جاتقان نەسيە-قارىزداردى قايتاراتىن ٷكٸمەت ەمەس. قالتاسىنان بۇل قارىزدى تٶلەيمٸن دەگەن مينيستردٸ كٶرگەن ەمەسپٸن. تٶلەيتٸن بٸز بولامىز. سالىعىن تٶلەپ, كەسٸبٸن جاساپ جٷرگەن قازاق حالقى تٶلەيدٸ. ولاي بولاتىن بولسا, ول نەسيەلەر قانداي پايىزبەن, قانداي ەسەپپەن الىنعانىن, قالاي جاراتىلاتىنىن بٸلۋگە قۇقىلىمىز. بارشا كەلٸسٸمدەر مەن شارتتار جارييا بولعانى شارت. ٷكٸمەت ەربٸر الىنعان دوللار مەن تسەنت ٷشٸن قوعام الدىندا, پارلامەنت الدىندا جارييا تٷردە ەسەپ بەرۋٸ مٸندەت.

تاعى بٸر مەسەلە – جالپى ازاماتتىق بەرۋگە قاتىستى. بٸزدٸڭ زاڭناما زامان تالابىنا ساي ٶزگەرۋٸ تيٸس. قازاقستان ازاماتتىعىن الۋشى ەلگە انت بەرۋٸ كەرەك. ازاماتتىقتى الۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەتٸك مەڭگەرۋ, سودان ەمتيحان تاپسىرۋ مٸندەت بولۋى قاجەت. بۇل شارتتى جەردٸ يەمدەنۋ مەسەلەسٸنە دە تاراتۋعا بولادى. كەيبٸر ەلدەردە جەردٸ جالعا, مەنشٸككە الۋ ٷشٸن سول ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن بٸلۋ مٸندەت رەتٸندە قاراستىرىلعان. وسىنى بٸز دە قولعا الساق ۇتىلمايمىز.

قىسقاسى, جەرسٸز مەملەكەت جوق. جەردٸ ساقتاساق, جەر بٸزدٸ دە ساقتايدى. جەر – بٸزدٸڭ عانا مەنشٸگٸمٸز نە نەپاقامىز ەمەس, بٸزدەن بۇرىن وسى جەر ٷشٸن قانى مەن تەرٸن تٶگٸپ, كٷرەسٸپ ٶتكەن ميلليوندار مەن بٸزدەن كەيٸن كەلەر, سايىن دالامىزعا يەلٸك ەتەر ميلليونداردىڭ دا يگٸلٸگٸ. بٸز سول ميلليوندار اراسىنداعى دەنەكەر عانا ۇرپاقپىز. وسىنى جادىمىزدان شىعارمالىق! 

ايدوس سارىم,

"جاس الاش" گازەتٸ