Birneshe kúnnen keiin Astana qalasynda V Dúniejúzilik qazaq quryltaiy ótedi. Álem qazaqtarynyń basty forýmyna tórtkil dúnieniń 38 memleketinen kelgen aǵaiyn jinalyp, ult máselesin talqylamaq. Basty másele, sózsiz, qazaq kóshin jandandyrý, qazaq diasporasyna qoldaý kórsetýdiń tyń joldaryn izdeý bolmaq. Alystaǵy aǵaiynnyń basqosýy qashanda uly toi. Alaida osy alqaly jiyn tek toi-dýman qýyp, EKSPO sharlap, jiyn taqyrybyn umytyp ketpese eken dep tileimiz. Sebebi qazaq etnosy men ulty aldynda turǵan kóptegen keshendi másele bar. Solardy nazardan shyǵaryp almasaq eken.
BIRINShI MÁSELE: ShYNAIY BAǴA BERÝ, ALDAMAÝ, ALDANBAÝ
Muratqa adal bolý, maqsatqa jetý qashanda shynshyldyqty, shynaiylyqty talap etedi. Tek shynaiy analiz, shynaiy baǵa, shynaiy boljaý ǵana isti alǵa jeteleidi. Bul – aiqailaǵan aqiqat, ańqyldaǵan aksioma. Osymyz ras desek, sonaý 1992 jylǵy tuńǵysh qazaq quryltaiynan bastap, 2002, 2005, 2011 jyldary ótkizilgen árbir quryltaida aitylǵan sózder, alynǵan mindettemeler saralanyp, oi eleginen ótkizilgeni abzal. Memleket ne dedi, nendei ýáde berdi? Qazaq diasporasynyń ókilderi neni qajet etti, nege sert berdi? Osynyń qanshasy, qansha paiyzy iske asyp, qanshasy sóz kúiinde, qaǵaz júzinde qalyp qoidy? Durysy – memleket tarapynan bir adam, diaspora jaǵynan bir adam shyǵyp, jinalǵan jurtqa osy jaiynda anyq, ashyq jaýap berýi mindet.
EKINShI MÁSELE: QAZAQ SANY
Biz osy qanshamyz? Eldegi qazaq sany týraly jaqsy bolsyn, jaman bolsyn deregimiz bar. Aldaǵy kúnderi 18 millionǵa tolatyn Qazaqstan turǵyndarynyń 71 paiyzy qazaq deýge jettik. Iaǵni atamekende 12,7 million qazaq turyp jatyr degen sóz. Al shette júrgen qazaqtyń sany qansha? Bir derekte 4 million, ekinshi bir derekte 5 million dep jatady. Keide kóńildenip, shattanyp, álemde shamamen 6-7 million qazaq bar-aý dep te qalatyn aǵaiyn joq emes. Biraq bizge sóz kerek pe, kósh kerek pe? Bizge kóńil toqtyǵy kerek pe, álde el men jerdiń tutastyǵy kerek pe? Eger sońǵysy der bolsaq, onda qazaq sany oiynshyq emes. Saiasi-ekonomikalyq mańyzy bar, bolashaqty baǵdarlaýǵa, kóshti josparlaýǵa aýadai qajetti ǵylymi derek. Olai bolsa, syrtqy ister, mádeniet, ulttyq ekonomika ministrlikteri tiisti quzyrly organdarmen birigip, Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵymen qoian-qoltyq jumys istei otyryp osy suraqqa naqty jaýap berýi tiis. Bálkim, osy quryltaida qazaq diasporasynyń demografiialyq máselelerin zertteitin, osy tóńirekte izdenetin arnaiy ortalyq ashý máselesin qozǵaýy tiis shyǵar.
ÚShINShI MÁSELE: QAZAQ DIASPORASYNYŃ KÓŃIL KÚII, HAL-AHÝALY
Álemde turyp jatqan qazaqtyń barlyǵy sol elderge alabóten emes. Kóbisi óz ata-babasynyń jerinde, qonysynda turady. Ásirese Qytai, Resei, Mońǵoliia, Ózbekstanda tirshilik jasap jatqan qazaqtarǵa bárin tastap, atamekenge kósh deýdiń ózi qiyn dúnie. Eger qazaq tili, dili, mádenieti, tarihy, bolmysy, muraty tek qana qazaqqa kerek, olardyń iske asyp, gúldenetin jeri tek qana Qazaqstan dep uǵar bolsaq, onda osy qalyń qazaqtyń bári bolmasa da, kóbisi túptiń túbinde elge oralary anyq. Onyń ústine tarydai shashylǵan qalyń qazaq turyp jatqan elderde ne bolaryn, saiasi úderisterdiń qalai órbitinin boljaý qiyn. Anyǵy – joǵaryda atalǵan elderde qazaqtyń qazaq bolyp qalýyna degen asqan qulshynys pen shyn niet joq dep aitsaq artyq ketpeimiz. Kerisinshe, qazaqty qytai, ózbek, orys etý degen, assimiliatsiialaý degen saiasat júrgizilip jatqanyn estip te, bilip te jatyrmyz. Bári emes, qazir emes, biraq bolashaqta sol qazaqtyń birazy atamekenge oralady, oralýy tiis.
Jalpy alǵanda, adam psihologiiasy, bolmysy, sanasy asa qyzyq dúnie ǵoi. Búgin bar bir atym nasybai kóńil erteń ózgeredi de ketedi. Búgin elge qaitý nieti erteń-aq joq bolady. Búgin turyp jatqan elge degen patriotizm erteń-aq «qaitsem de ketem» dep te ózgerip jatady. Esesine kelem degen qazaqqa jaǵdai jasaý, qarsy alý, qonystandyrý tek kóńildiń ǵana sharýasy emes, niettiń ǵana lajy emes, úlken saiasi-ekonomikalyq, áleýmettik astary bar, kóp qarjyny talap etetin dúnie. Biz qazaq kóshi máselesinde kóńil kúi, renish-qaiǵy migratsiiasyna emes, strategiialyq baǵdary, tetigi, jospary bar migratsiiaǵa umtylýymyz qajet. Olai bolsa, erteńnen bastap qazaq turyp jatqan elderdegi jai-kúi, hal-ahýaldy syrttai ǵana zerttep qoimai, kerisinshe, sol elderge baryp, jurt arasynda saýalnama júrgizip, qandastarymyzdyń tamyryn basyp otyrýymyz mindet. Ol úshin memlekettik organdar arnaiy qarajat qarastyryp, elimizdegi gýmanitarlyq institýttardyń birine osy másele basty baǵyttardyń biri retinde tabystaýy qajet. Onyń nátijeleri álsin-álsin baspasózde jariialanyp, tiisti organdardyń jumysynda paidalanýy tiis. Osynyń nátijesinde jalpy qoǵam: «Qai elden qansha qazaqtyń kóshý nieti bar?», «Olardyń kóshýine ne kedergi?», «Kóship kelýshilerge qandai kómek kerek?», «Kóship kelýshiler eldegi kóshi-qon zańynan habardar ma?», «Kóshem deýshiler qai oblystarǵa kóshkisi bar?» degen siiaqty kóptegen ózekti suraqtarǵa bultartpas jaýap alýy kerek. Sonda ǵana qazaq kóshin boljap, baǵdarlap, josparlap, erteńgi kúni ózimiz de, ózge de jerge qarap, uialatyn jaittardan aýlaq bolamyz.
TÓRTINShI MÁSELE: DIASPORANY QOLDAÝ
Shettegi qazaq elge kóshsin-kóshpesin olardy saiasi-diplomatiialyq joldarmen qoldaý kórsetý, ekonomikalyq qarym-qatynas ornatý, adami, aqparattyq jáne mádeni kómek berý – Qazaq ulttyq memleketiniń mindeti, boryshy, paryzy. Bul da aksioma.
Eger qazaqtar turyp jatqan elderdegi diasporamyzǵa kózqaras durys bolsa, onda ony eselei túsý qajet. Al eger, kerisinshe, olarǵa qysym jasalyp jatsa, adami, etnikalyq quqyqtary taptalyp jatsa, memleket jáne ult dárejesinde alańdaýshylyǵymyzdy bildirý, áreket etý elde júrgen bizdiń bárimizge syn.
Qazaq etnosy – bólingen etnos. Dilimiz, tilimiz, dinimiz bir desek te, arada tek qana memlekettik shekara emes, basqa da shekteýler joq emes. Mysaly, aldaǵy ýaqytta matritsalyq, iadrolyq qazaq latyn qarpine óteiin dep jatyr. Osy jaǵdaidyń ózi diasporamen belsendi jumysty talap etedi. Diaspora el ishindegi bar jaǵdai týraly habardar bolýy kerek. Erteń qazaq memleketi jańa álipbige ótken kezde diaspora ańyrap qalmaýy mindet. Diaspora ishinde de qajetti jumys júrgizilip, shettegi qazaqtar ishtegi qazaqtyń jańalyǵynan ajyrap qalmaǵany kerek bizge. Qazaq mektebi bar, qazaq mádenietiniń oshaqtary saqtalǵan barsha jerge jańa álipbidegi kitap, gazet, jýrnaldardy jetkizý, aqparattyq jáne ádistemelik turǵydan qamtamasyz etý osy úlken jumystyń myzǵymas bóligine ainalýy tiis.
Diaspora arasynda tiisti zertteýler júrgizilgennen keiin, qansha adamnyń kóshýge niet-yqtiiary bar ekenin bilgennen keiin isteletin jumystyń biri – oralýshy niet bildirýshi kýáligin berý (oralman emes). Oralýǵa niettilerdiń arasynda memleket zańdaryn túsindirý, eldegi jaǵdaidy uǵyndyrý bergi jaqta emes, arǵy jaqta bastalýy tiis. Bul turǵydan qarasaq, bizdiń diaspora men qaýymdastyqtyń jumysy mardymsyz. Eger memlekettiń osy máselege dáti jetpese, bálkim, osyndai kýálikterdi jasaýdy qaýymdastyq óz moinyna alýy shart edi. Eger osy sharýa iske assa, onda memlekettiń de jumysy jeńilder edi dep sanaimyn. Mysaly, Mońǵoliiada turyp jatqan osyndai otbasy shamamen bes jyldan keiin kóshýge nietti degen derek bolsa, kósh máselesi jeńildei túseri anyq emes pe? Nemese Reseidiń osy oblysynan osynshama otbasy, onyń ishinde osynshasy óz qarjysymen, osynshasy kómekke muqtaj degen derek bolsa, kimge jaman bolar edi? Migratsiia, kóshi-qon ermek emes. Kerisinshe, barshanyń tarapynan barynsha tereńdikti, uiymshyldyqty, áreketshildikti talap etetin dúnie.
BESINShI MÁSELE: DIASPORANY QORLATPAÝ
Shynyn aitý kerek, elimizde, orystildi ortany aitpaǵan kúnniń ózinde, qazaqtildi ortada qazaq kóshine degen durys, ornyqty kózqarasty áli qalyptastyra almai otyrmyz. Kelgen aǵaiyndy, qandasty «qytai», «ózbek», «mońǵol» deitinimiz, odan qalsa, «qashqyn», «bosqyn», «nadan», «bilimi joq» dep kiná taǵýymyz rýhani jáne adami keshelik. Stalin zamanynda nemisti, káristi kúrdti baýyryna basyp aman alyp qalǵan, keńdik pen baýyrmaldyq tanytqan qazaqtyń óz qandasyna degen osy minezderin óz basym túsinbeimin, túsingim de kelmeidi. Adamshylyqqa, qazaqshylyqqa jat nárse, jat minez, jat qylyq. Qazaq qaýymy óz aǵaiynyn orystildi qaýymnyń qysymy men kekesininen qorǵai almai keledi. Tipti solarǵa qosylyp tabalaitynyn qaitesiń keide? Qazaq kóshine qarsy turý, ony qaralaý – qazaq ultyna qarsy shyǵý, onyń túpkilikti maqsat-mindetin uqpaý, uǵynbaý. Búginde orystildi qaýymnyń qazaq kóshine qarsy shyǵýynyń sebebi túsinikti: qazaq kóbeise, dáýreni ótedi, tildik jáne mádeni orta ózgeredi, úirenshikti statýsynan taiady. Biraq shyndap kelse, qazaq kóshi degenimiz – ekonomikalyq áleýet, demografiialyq ósim, jumys kóshi emes pe? Osyndai qisyndardy orystildi aýditoriiaǵa jetkize almai kelemiz. Senderge mańyzdysy ne: kókirek pe, ósim be, turalaý ma, órkendeý me degendei batyl áńgime, dáiekti derekti solardyń tili men túsiniginde jetkize aita almai jatamyz, diskýssiiadan qashamyz.
Shynyn aitaiyq, qazaqty músirkeitin, jaqsy kóretin, sońǵysymen bólisetin álemde eshbir el, eshbir ult joq, joqtyń qasy. Árbir ult eń aldymen óz máselesin sheshýge tyrysady. Árbir ult memlekettik egoizmge basymdyq beredi. Aldymen ózin jarylqaidy. Oǵan renjýdiń qajeti joq, sodan úirenýimiz qajet. Eger bolashaqta qazaq sanyn arttyramyz, jyrtyǵymyzdy jamaimyz, irgemizdi bekitemiz desek, onda sanymyzdy toltyratyn, joǵymyzdy túgendeitin bir ǵana syrtqy resýrsymyz bar. Ol – qazaq diasporasy. Qazaq diasporasyn elge «kelseń kel, kelmeseń badal» degen qaǵidatpen emes, «sen de qazaqsyń, seniń Otanyń bar, qolyńnan kelse Otanyńa qol ushyn ber» degen qaǵidatpen keltirý qajet. «Arqaǵa kósh, Alash!» dep urandaimyz. Al osy Arqamyzdyń jurtshylyǵy syrttaǵy túgil, ishtegi qazaqty qabyldaýǵa, qushaǵyna basýǵa qulyq tanyta bermeidi. Osyny qaitemiz? Osyǵan qandai aila-áreket jasaýǵa bolady? Bul úlken másele.
Qysqasy, osy. Aita berse, árine, áńgime tabylady. Meniń oiymsha, quryltaida kemi osy bes másele ashyq aitylyp, talqylanýy tiis. Sonda ǵana biz óz maqsatymyz ben oiymyzǵa jetemiz.
Aidos SARYM, saiasattanýshy
"Jas Alash" gazeti
