بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن استانا قالاسىندا V دٷنيەجٷزٸلٸك قازاق قۇرىلتايى ٶتەدٸ. ەلەم قازاقتارىنىڭ باستى فورۋمىنا تٶرتكٸل دٷنيەنٸڭ 38 مەملەكەتٸنەن كەلگەن اعايىن جينالىپ, ۇلت مەسەلەسٸن تالقىلاماق. باستى مەسەلە, سٶزسٸز, قازاق كٶشٸن جانداندىرۋ, قازاق دياسپوراسىنا قولداۋ كٶرسەتۋدٸڭ تىڭ جولدارىن ٸزدەۋ بولماق. الىستاعى اعايىننىڭ باسقوسۋى قاشاندا ۇلى توي. الايدا وسى القالى جيىن تەك توي-دۋمان قۋىپ, ەكسپو شارلاپ, جيىن تاقىرىبىن ۇمىتىپ كەتپەسە ەكەن دەپ تٸلەيمٸز. سەبەبٸ قازاق ەتنوسى مەن ۇلتى الدىندا تۇرعان كٶپتەگەن كەشەندٸ مەسەلە بار. سولاردى نازاردان شىعارىپ الماساق ەكەن.
بٸرٸنشٸ مەسەلە: شىنايى باعا بەرۋ, الداماۋ, الدانباۋ
مۇراتقا ادال بولۋ, ماقساتقا جەتۋ قاشاندا شىنشىلدىقتى, شىنايىلىقتى تالاپ ەتەدٸ. تەك شىنايى اناليز, شىنايى باعا, شىنايى بولجاۋ عانا ٸستٸ العا جەتەلەيدٸ. بۇل – ايقايلاعان اقيقات, اڭقىلداعان اكسيوما. وسىمىز راس دەسەك, سوناۋ 1992 جىلعى تۇڭعىش قازاق قۇرىلتايىنان باستاپ, 2002, 2005, 2011 جىلدارى ٶتكٸزٸلگەن ەربٸر قۇرىلتايدا ايتىلعان سٶزدەر, الىنعان مٸندەتتەمەلەر سارالانىپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸلگەنٸ ابزال. مەملەكەت نە دەدٸ, نەندەي ۋەدە بەردٸ? قازاق دياسپوراسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ نەنٸ قاجەت ەتتٸ, نەگە سەرت بەردٸ? وسىنىڭ قانشاسى, قانشا پايىزى ٸسكە اسىپ, قانشاسى سٶز كٷيٸندە, قاعاز جٷزٸندە قالىپ قويدى? دۇرىسى – مەملەكەت تاراپىنان بٸر ادام, دياسپورا جاعىنان بٸر ادام شىعىپ, جينالعان جۇرتقا وسى جايىندا انىق, اشىق جاۋاپ بەرۋٸ مٸندەت.
ەكٸنشٸ مەسەلە: قازاق سانى
بٸز وسى قانشامىز? ەلدەگٸ قازاق سانى تۋرالى جاقسى بولسىن, جامان بولسىن دەرەگٸمٸز بار. الداعى كٷندەرٸ 18 ميلليونعا تولاتىن قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 71 پايىزى قازاق دەۋگە جەتتٸك. ياعني اتامەكەندە 12,7 ميلليون قازاق تۇرىپ جاتىر دەگەن سٶز. ال شەتتە جٷرگەن قازاقتىڭ سانى قانشا? بٸر دەرەكتە 4 ميلليون, ەكٸنشٸ بٸر دەرەكتە 5 ميلليون دەپ جاتادى. كەيدە كٶڭٸلدەنٸپ, شاتتانىپ, ەلەمدە شامامەن 6-7 ميلليون قازاق بار-اۋ دەپ تە قالاتىن اعايىن جوق ەمەس. بٸراق بٸزگە سٶز كەرەك پە, كٶش كەرەك پە? بٸزگە كٶڭٸل توقتىعى كەرەك پە, ەلدە ەل مەن جەردٸڭ تۇتاستىعى كەرەك پە? ەگەر سوڭعىسى دەر بولساق, وندا قازاق سانى ويىنشىق ەمەس. ساياسي-ەكونوميكالىق ماڭىزى بار, بولاشاقتى باعدارلاۋعا, كٶشتٸ جوسپارلاۋعا اۋاداي قاجەتتٸ عىلىمي دەرەك. ولاي بولسا, سىرتقى ٸستەر, مەدەنيەت, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸكتەرٸ تيٸستٸ قۇزىرلى ورگاندارمەن بٸرٸگٸپ, دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ٸستەي وتىرىپ وسى سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس. بەلكٸم, وسى قۇرىلتايدا قازاق دياسپوراسىنىڭ دەموگرافييالىق مەسەلەلەرٸن زەرتتەيتٸن, وسى تٶڭٸرەكتە ٸزدەنەتٸن ارنايى ورتالىق اشۋ مەسەلەسٸن قوزعاۋى تيٸس شىعار.
ٷشٸنشٸ مەسەلە: قازاق دياسپوراسىنىڭ كٶڭٸل كٷيٸ, حال-احۋالى
ەلەمدە تۇرىپ جاتقان قازاقتىڭ بارلىعى سول ەلدەرگە الابٶتەن ەمەس. كٶبٸسٸ ٶز اتا-باباسىنىڭ جەرٸندە, قونىسىندا تۇرادى. ەسٸرەسە قىتاي, رەسەي, موڭعولييا, ٶزبەكستاندا تٸرشٸلٸك جاساپ جاتقان قازاقتارعا بەرٸن تاستاپ, اتامەكەنگە كٶش دەۋدٸڭ ٶزٸ قيىن دٷنيە. ەگەر قازاق تٸلٸ, دٸلٸ, مەدەنيەتٸ, تاريحى, بولمىسى, مۇراتى تەك قانا قازاققا كەرەك, ولاردىڭ ٸسكە اسىپ, گٷلدەنەتٸن جەرٸ تەك قانا قازاقستان دەپ ۇعار بولساق, وندا وسى قالىڭ قازاقتىڭ بەرٸ بولماسا دا, كٶبٸسٸ تٷپتٸڭ تٷبٸندە ەلگە ورالارى انىق. ونىڭ ٷستٸنە تارىداي شاشىلعان قالىڭ قازاق تۇرىپ جاتقان ەلدەردە نە بولارىن, ساياسي ٷدەرٸستەردٸڭ قالاي ٶربيتٸنٸن بولجاۋ قيىن. انىعى – جوعارىدا اتالعان ەلدەردە قازاقتىڭ قازاق بولىپ قالۋىنا دەگەن اسقان قۇلشىنىس پەن شىن نيەت جوق دەپ ايتساق ارتىق كەتپەيمٸز. كەرٸسٸنشە, قازاقتى قىتاي, ٶزبەك, ورىس ەتۋ دەگەن, اسسيميلياتسييالاۋ دەگەن ساياسات جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن ەستٸپ تە, بٸلٸپ تە جاتىرمىز. بەرٸ ەمەس, قازٸر ەمەس, بٸراق بولاشاقتا سول قازاقتىڭ بٸرازى اتامەكەنگە ورالادى, ورالۋى تيٸس.
جالپى العاندا, ادام پسيحولوگيياسى, بولمىسى, ساناسى اسا قىزىق دٷنيە عوي. بٷگٸن بار بٸر اتىم ناسىباي كٶڭٸل ەرتەڭ ٶزگەرەدٸ دە كەتەدٸ. بٷگٸن ەلگە قايتۋ نيەتٸ ەرتەڭ-اق جوق بولادى. بٷگٸن تۇرىپ جاتقان ەلگە دەگەن پاتريوتيزم ەرتەڭ-اق «قايتسەم دە كەتەم» دەپ تە ٶزگەرٸپ جاتادى. ەسەسٸنە كەلەم دەگەن قازاققا جاعداي جاساۋ, قارسى الۋ, قونىستاندىرۋ تەك كٶڭٸلدٸڭ عانا شارۋاسى ەمەس, نيەتتٸڭ عانا لاجى ەمەس, ٷلكەن ساياسي-ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك استارى بار, كٶپ قارجىنى تالاپ ەتەتٸن دٷنيە. بٸز قازاق كٶشٸ مەسەلەسٸندە كٶڭٸل كٷي, رەنٸش-قايعى ميگراتسيياسىنا ەمەس, ستراتەگييالىق باعدارى, تەتٸگٸ, جوسپارى بار ميگراتسيياعا ۇمتىلۋىمىز قاجەت. ولاي بولسا, ەرتەڭنەن باستاپ قازاق تۇرىپ جاتقان ەلدەردەگٸ جاي-كٷي, حال-احۋالدى سىرتتاي عانا زەرتتەپ قويماي, كەرٸسٸنشە, سول ەلدەرگە بارىپ, جۇرت اراسىندا ساۋالناما جٷرگٸزٸپ, قانداستارىمىزدىڭ تامىرىن باسىپ وتىرۋىمىز مٸندەت. ول ٷشٸن مەملەكەتتٸك ورگاندار ارنايى قاراجات قاراستىرىپ, ەلٸمٸزدەگٸ گۋمانيتارلىق ينستيتۋتتاردىڭ بٸرٸنە وسى مەسەلە باستى باعىتتاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تابىستاۋى قاجەت. ونىڭ نەتيجەلەرٸ ەلسٸن-ەلسٸن باسپاسٶزدە جارييالانىپ, تيٸستٸ ورگانداردىڭ جۇمىسىندا پايدالانۋى تيٸس. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە جالپى قوعام: «قاي ەلدەن قانشا قازاقتىڭ كٶشۋ نيەتٸ بار?», «ولاردىڭ كٶشۋٸنە نە كەدەرگٸ?», «كٶشٸپ كەلۋشٸلەرگە قانداي كٶمەك كەرەك?», «كٶشٸپ كەلۋشٸلەر ەلدەگٸ كٶشٸ-قون زاڭىنان حاباردار ما?», «كٶشەم دەۋشٸلەر قاي وبلىستارعا كٶشكٸسٸ بار?» دەگەن سيياقتى كٶپتەگەن ٶزەكتٸ سۇراقتارعا بۇلتارتپاس جاۋاپ الۋى كەرەك. سوندا عانا قازاق كٶشٸن بولجاپ, باعدارلاپ, جوسپارلاپ, ەرتەڭگٸ كٷنٸ ٶزٸمٸز دە, ٶزگە دە جەرگە قاراپ, ۇيالاتىن جايتتاردان اۋلاق بولامىز.
تٶرتٸنشٸ مەسەلە: دياسپورانى قولداۋ
شەتتەگٸ قازاق ەلگە كٶشسٸن-كٶشپەسٸن ولاردى ساياسي-ديپلوماتييالىق جولدارمەن قولداۋ كٶرسەتۋ, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ, ادامي, اقپاراتتىق جەنە مەدەني كٶمەك بەرۋ – قازاق ۇلتتىق مەملەكەتٸنٸڭ مٸندەتٸ, بورىشى, پارىزى. بۇل دا اكسيوما.
ەگەر قازاقتار تۇرىپ جاتقان ەلدەردەگٸ دياسپورامىزعا كٶزقاراس دۇرىس بولسا, وندا ونى ەسەلەي تٷسۋ قاجەت. ال ەگەر, كەرٸسٸنشە, ولارعا قىسىم جاسالىپ جاتسا, ادامي, ەتنيكالىق قۇقىقتارى تاپتالىپ جاتسا, مەملەكەت جەنە ۇلت دەرەجەسٸندە الاڭداۋشىلىعىمىزدى بٸلدٸرۋ, ەرەكەت ەتۋ ەلدە جٷرگەن بٸزدٸڭ بەرٸمٸزگە سىن.
قازاق ەتنوسى – بٶلٸنگەن ەتنوس. دٸلٸمٸز, تٸلٸمٸز, دٸنٸمٸز بٸر دەسەك تە, ارادا تەك قانا مەملەكەتتٸك شەكارا ەمەس, باسقا دا شەكتەۋلەر جوق ەمەس. مىسالى, الداعى ۋاقىتتا ماتريتسالىق, يادرولىق قازاق لاتىن قارپٸنە ٶتەيٸن دەپ جاتىر. وسى جاعدايدىڭ ٶزٸ دياسپورامەن بەلسەندٸ جۇمىستى تالاپ ەتەدٸ. دياسپورا ەل ٸشٸندەگٸ بار جاعداي تۋرالى حاباردار بولۋى كەرەك. ەرتەڭ قازاق مەملەكەتٸ جاڭا ەلٸپبيگە ٶتكەن كەزدە دياسپورا اڭىراپ قالماۋى مٸندەت. دياسپورا ٸشٸندە دە قاجەتتٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ, شەتتەگٸ قازاقتار ٸشتەگٸ قازاقتىڭ جاڭالىعىنان اجىراپ قالماعانى كەرەك بٸزگە. قازاق مەكتەبٸ بار, قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ وشاقتارى ساقتالعان بارشا جەرگە جاڭا ەلٸپبيدەگٸ كٸتاپ, گازەت, جۋرنالداردى جەتكٸزۋ, اقپاراتتىق جەنە ەدٸستەمەلٸك تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ وسى ٷلكەن جۇمىستىڭ مىزعىماس بٶلٸگٸنە اينالۋى تيٸس.
دياسپورا اراسىندا تيٸستٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلگەننەن كەيٸن, قانشا ادامنىڭ كٶشۋگە نيەت-ىقتييارى بار ەكەنٸن بٸلگەننەن كەيٸن ٸستەلەتٸن جۇمىستىڭ بٸرٸ – ورالۋشى نيەت بٸلدٸرۋشٸ كۋەلٸگٸن بەرۋ (ورالمان ەمەس). ورالۋعا نيەتتٸلەردٸڭ اراسىندا مەملەكەت زاڭدارىن تٷسٸندٸرۋ, ەلدەگٸ جاعدايدى ۇعىندىرۋ بەرگٸ جاقتا ەمەس, ارعى جاقتا باستالۋى تيٸس. بۇل تۇرعىدان قاراساق, بٸزدٸڭ دياسپورا مەن قاۋىمداستىقتىڭ جۇمىسى ماردىمسىز. ەگەر مەملەكەتتٸڭ وسى مەسەلەگە دەتٸ جەتپەسە, بەلكٸم, وسىنداي كۋەلٸكتەردٸ جاساۋدى قاۋىمداستىق ٶز موينىنا الۋى شارت ەدٸ. ەگەر وسى شارۋا ٸسكە اسسا, وندا مەملەكەتتٸڭ دە جۇمىسى جەڭٸلدەر ەدٸ دەپ سانايمىن. مىسالى, موڭعولييادا تۇرىپ جاتقان وسىنداي وتباسى شامامەن بەس جىلدان كەيٸن كٶشۋگە نيەتتٸ دەگەن دەرەك بولسا, كٶش مەسەلەسٸ جەڭٸلدەي تٷسەرٸ انىق ەمەس پە? نەمەسە رەسەيدٸڭ وسى وبلىسىنان وسىنشاما وتباسى, ونىڭ ٸشٸندە وسىنشاسى ٶز قارجىسىمەن, وسىنشاسى كٶمەككە مۇقتاج دەگەن دەرەك بولسا, كٸمگە جامان بولار ەدٸ? ميگراتسييا, كٶشٸ-قون ەرمەك ەمەس. كەرٸسٸنشە, بارشانىڭ تاراپىنان بارىنشا تەرەڭدٸكتٸ, ۇيىمشىلدىقتى, ەرەكەتشٸلدٸكتٸ تالاپ ەتەتٸن دٷنيە.
بەسٸنشٸ مەسەلە: دياسپورانى قورلاتپاۋ
شىنىن ايتۋ كەرەك, ەلٸمٸزدە, ورىستٸلدٸ ورتانى ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, قازاقتٸلدٸ ورتادا قازاق كٶشٸنە دەگەن دۇرىس, ورنىقتى كٶزقاراستى ەلٸ قالىپتاستىرا الماي وتىرمىز. كەلگەن اعايىندى, قانداستى «قىتاي», «ٶزبەك», «موڭعول» دەيتٸنٸمٸز, ودان قالسا, «قاشقىن», «بوسقىن», «نادان», «بٸلٸمٸ جوق» دەپ كٸنە تاعۋىمىز رۋحاني جەنە ادامي كەششەلٸك. ستالين زامانىندا نەمٸستٸ, كەرٸستٸ كٷردتٸ باۋىرىنا باسىپ امان الىپ قالعان, كەڭدٸك پەن باۋىرمالدىق تانىتقان قازاقتىڭ ٶز قانداسىنا دەگەن وسى مٸنەزدەرٸن ٶز باسىم تٷسٸنبەيمٸن, تٷسٸنگٸم دە كەلمەيدٸ. ادامشىلىققا, قازاقشىلىققا جات نەرسە, جات مٸنەز, جات قىلىق. قازاق قاۋىمى ٶز اعايىنىن ورىستٸلدٸ قاۋىمنىڭ قىسىمى مەن كەكەسٸنٸنەن قورعاي الماي كەلەدٸ. تٸپتٸ سولارعا قوسىلىپ تابالايتىنىن قايتەسٸڭ كەيدە? قازاق كٶشٸنە قارسى تۇرۋ, ونى قارالاۋ – قازاق ۇلتىنا قارسى شىعۋ, ونىڭ تٷپكٸلٸكتٸ ماقسات-مٸندەتٸن ۇقپاۋ, ۇعىنباۋ. بٷگٸندە ورىستٸلدٸ قاۋىمنىڭ قازاق كٶشٸنە قارسى شىعۋىنىڭ سەبەبٸ تٷسٸنٸكتٸ: قازاق كٶبەيسە, دەۋرەنٸ ٶتەدٸ, تٸلدٸك جەنە مەدەني ورتا ٶزگەرەدٸ, ٷيرەنشٸكتٸ ستاتۋسىنان تايادى. بٸراق شىنداپ كەلسە, قازاق كٶشٸ دەگەنٸمٸز – ەكونوميكالىق ەلەۋەت, دەموگرافييالىق ٶسٸم, جۇمىس كٶشٸ ەمەس پە? وسىنداي قيسىنداردى ورىستٸلدٸ اۋديتوريياعا جەتكٸزە الماي كەلەمٸز. سەندەرگە ماڭىزدىسى نە: كٶكٸرەك پە, ٶسٸم بە, تۇرالاۋ ما, ٶركەندەۋ مە دەگەندەي باتىل ەڭگٸمە, دەيەكتٸ دەرەكتٸ سولاردىڭ تٸلٸ مەن تٷسٸنٸگٸندە جەتكٸزە ايتا الماي جاتامىز, ديسكۋسسييادان قاشامىز.
شىنىن ايتايىق, قازاقتى مٷسٸركەيتٸن, جاقسى كٶرەتٸن, سوڭعىسىمەن بٶلٸسەتٸن ەلەمدە ەشبٸر ەل, ەشبٸر ۇلت جوق, جوقتىڭ قاسى. ەربٸر ۇلت ەڭ الدىمەن ٶز مەسەلەسٸن شەشۋگە تىرىسادى. ەربٸر ۇلت مەملەكەتتٸك ەگويزمگە باسىمدىق بەرەدٸ. الدىمەن ٶزٸن جارىلقايدى. وعان رەنجۋدٸڭ قاجەتٸ جوق, سودان ٷيرەنۋٸمٸز قاجەت. ەگەر بولاشاقتا قازاق سانىن ارتتىرامىز, جىرتىعىمىزدى جامايمىز, ٸرگەمٸزدٸ بەكٸتەمٸز دەسەك, وندا سانىمىزدى تولتىراتىن, جوعىمىزدى تٷگەندەيتٸن بٸر عانا سىرتقى رەسۋرسىمىز بار. ول – قازاق دياسپوراسى. قازاق دياسپوراسىن ەلگە «كەلسەڭ كەل, كەلمەسەڭ بادال» دەگەن قاعيداتپەن ەمەس, «سەن دە قازاقسىڭ, سەنٸڭ وتانىڭ بار, قولىڭنان كەلسە وتانىڭا قول ۇشىن بەر» دەگەن قاعيداتپەن كەلتٸرۋ قاجەت. «ارقاعا كٶش, الاش!» دەپ ۇراندايمىز. ال وسى ارقامىزدىڭ جۇرتشىلىعى سىرتتاعى تٷگٸل, ٸشتەگٸ قازاقتى قابىلداۋعا, قۇشاعىنا باسۋعا قۇلىق تانىتا بەرمەيدٸ. وسىنى قايتەمٸز? وسىعان قانداي ايلا-ەرەكەت جاساۋعا بولادى? بۇل ٷلكەن مەسەلە.
قىسقاسى, وسى. ايتا بەرسە, ەرينە, ەڭگٸمە تابىلادى. مەنٸڭ ويىمشا, قۇرىلتايدا كەمٸ وسى بەس مەسەلە اشىق ايتىلىپ, تالقىلانۋى تيٸس. سوندا عانا بٸز ٶز ماقساتىمىز بەن ويىمىزعا جەتەمٸز.
ايدوس سارىم, ساياساتتانۋشى
"جاس الاش" گازەتٸ
