Aidos Sarym. Aljir, Makondo hám Qazaqiia

Aidos Sarym. Aljir, Makondo hám Qazaqiia

Árine, teledebat elimizdegi «demokratiianyń» kórinisi de, «Habar» telearnasynyń «erligi» de emes. Kez kelgen esi durys, parasatty elde teledebat adamnyń tańerteń turyp, tisin tazalaýy siiaqty dabyralamai, aspandatpai ótkiziletin sharasy. Ony eshkimge mindet qylýdyń jón-josyǵy joq. Kez kelgen úkimet múshesi, depýtat, saiasi partiia ókili, qoǵam belsendisi óz oilary men ustanymyn halyqqa jetkizý úshin, túsindirip-uǵyndyrý úshin adammen de, saitanmen de debatqa shyǵyp, aitysýǵa daiyn bolýy kerek. Bul mekteptiń úshinshi synyp oqýshysyna da túsinikti dúnie. Bul shynaiy demokratiialyq mádeniet. Debat – keńirek aitsaq, aitys, qajet deseńiz, «Óner aldy – qyzyl til» degen qazaqtyń jany men bolmysy, san ǵasyrlyq órkeniettik damýynyń nyshany men qazaqtyqtyń alǵysharty.

Tipti keshegi kúni ótken debatty alyp qaraiyqshy. Internettegi, áleýmettik jelidegi sóztartystan týǵan dúnie. Úkimet múshesi men sarapshynyń arasyndaǵy áńgime tabiǵi túrde televiziialyq formatqa ulasty. Áp-ádemi, asa mádenietti debat boldy. Odan eshkimniń kózi shyǵyp, basy jarylǵan joq. Kaspii qurǵap, Esil aǵysyn ózgertken joq. Qaita, kerisinshe, kópshiliktiń kózi ashyldy, halyq biraz dúnieden habardar boldy. Ministr Birtanov ta, sarapshy Oshaqbaev ta oilaǵandaryn ortaǵa saldy, pikir almasty, oi jarystyrdy. Mindetti meditsinalyq saqtandyrý degen asa kúrdeli úderisti nasihattaý boiynsha jasalǵan úgit-nasihattyń ishinde osy debat eń ońtaily, eń este qalarlyq is-shara boldy desek te artyq ketpespiz. Eń bastysy, teledidarǵa «tikelei efir», «tiri efir» degen umytylyp, saiasi «qyzyl kitapqa» engen janr orala bastady. Búginde «Birtanov ozdy», «Joq, Oshaqbaev alǵa shyqty» degen áńgimeler aitylar, alaida budan utylǵan tarap joq. Birtanov óz ministrligi ótkizip jatqan saiasat týraly keńinen tarqatyp aitsa, Oshaqbaev óziniń syni pikiri men dálelderin ortaǵa saldy. Eki jaq ta ózderi dittegen maqsattaryna jetti. Esesine qoǵamnyń kúrdeli reformaǵa degen kózqarasy pen paiymy paida bola bastady. Eń bastysy, úkimet «úndemesterdiń aýyly», «debattan qorqyp-úrikkenderdiń ordasy eken» deitin jalpylama qaǵida teriske shyqty. Al osydan kim utyldy?

Shynymen de, osy biz teledebat, saiasi tok-shoý degenderden nesine qorqamyz? Shoshynyp, at-tondy ala qashatyndai dúnie me? Ministrdiń teledidarda sóz sóilegenin, ákimniń halyqqa jaýap bergenin qashanǵa deiin erlikke balap, jyr qyla beremiz?

Qashanǵy estradalyq ánshilerimizdiń toia telmirip, kisinep kósemsigen sózderin tyńdai beremiz? Alysqa barmai-aq qoialyq, kórshiles, et úirengen, avtoritarlyǵy bizden asa qoimaǵan Reseidi alyp qaraiyqshy. Reseidiń árbir telearnasynda kúnine keminde 3-4 saǵat tikelei efirde saiasi habarlar men tok-shoýlar ótip jatady. Ondaǵy saiasi taqyryptaǵy habarlar men jańalyqtardyń kemi efirdiń úshten birin, keibirinde tipti 40 paiyzyna deiin saiasat taqyryby alyp jatyr. Jaqsy bolsyn, jaman bolsyn másele kóteriledi, aitylady. Odan Pýtinniń bedeli quldyrai qulap, kóshege milliondap búlikshiler shyǵyp ketken joq. Qaita, kerisinshe, teledidardaǵy talqylar qoǵamdy tynyshtandyrady, halyqtyń ishindegi qyjylyn syrtqa shyǵarady emes pe? Saiasi habarlar men tok-shoýlardy eshkim qaramaidy degenimiz de jalǵan aqparat. Reseidegi keibir saiasi habarlardyń reitingi óte joǵary, kóptegen saiqymazaq baǵdarlama men kinofilmderden biik. Ómirimizdiń barlyǵy, ainalyp kelgende, saiasatqa kelip tireledi. Olai bolsa, qoǵamnyń ainasy bolyp tabylatyn teledidarda sol saiasat nege joq degen zańdy suraq týyndaidy da turady.

Jalpy alǵanda, búgingi qazaq telearnalary – áli de otarlyq telearnalar. Meili qazaqtildisi, meili orystildisi bolsyn. Baiaǵyda bir otarlaýshy ózi bilegen eldiń teledidaryna qatysty óz jendetterine: «Otarlyq eldi bilep turǵyń kelse, jaýlanǵan halyqqa óner men mýzykadan basqa eshteńeni kórsetpe», – degen qaǵida aitqan eken. Mysaly, ózimiz kóretin teledidarda TNV degen tatardyń kabeldi arnasy bar. Túnde qos, kúndiz qos – tatar baýyrlarymyz óleń aityp, bi bilep jatady. Tatar halqynyń basqa máselesi joq, toqshylyq zamanda oinap-kúlip júrgen, baqytty halyq degendei pikir týady. Biraq, shynynda, solai ma? Árine, olai emes. Kerisinshe, Reseidiń baýyrlas halyqqa jasap jatqan qysastyǵynan týyndap otyrǵan saiasat. Tatar halqy óspesin, ult bolmasyn, damymasyn degen shirik oidan týǵan qiturqy tásil. Al bizge ne joq? Bizdi kim jaýlap, kim otarlap jatyr? Óz úkimetimiz be? Nazarbaev bastaǵan qazaq biligi me? Qoǵamdyq sanany, quldyq sanany neootarlaý arqyly jeńetin joly bar ma edi? Kerisinshe emes pe edi?

Shyndap kelsek, kez kelgen qoǵam tek tartys, aitys, jan kúizelisi men oi kúizelisi arqyly damyp otyrady. Qoǵamnyń ziialylyǵy, parasat-paiymy, saiasi óresi jáne tarihi sanasy tek saiasi debat arqyly, óz máselesin shynaiy talqylaǵan kezde ǵana qalyptasady. Osy arqyly saiasi talaby, saiasi talǵamy jasaqtalady. Osy arqyly ǵana qoǵam eseiip, saiasi azamattyq ultqa ainalady. Bardy aitpaý, aýrýdy jasyrý – qoǵamdyq, áleýmettik jáne saiasi sýitsid. Qoǵam shyndyǵyn jasyrý, shyndyqty aitqyzbaý, tsenzýra ornatý qoǵamdy sýitsidke, iaǵni ólimge itermeleý, májbúrleý bolyp tabylady. Osyny qashan túsinedi ekenbiz?

Bizdiń qoǵam – asa kúrdeli, asa taǵdyrly kezeńin basynan keshirip jatqan qoǵam. Biz qysqa ýaqyt ishinde bir emes, úsh tańdaýdy qatar jasaýǵa, úsh tabaldyryqtan qatar attaýǵa mindetti qoǵambyz. Birinshiden, otarlyq qalyptan shyǵyp, quldyq sanadan qutylýymyz mindet. Ekinshiden, súiekke deiin sińgen stalindik-bolsheviktik totalitarlyq sanadan arylýymyz shart. Úshinshiden, jabyq qoǵamnan – ashyq qoǵamǵa, avtoritarlyq qoǵamnan – demokratiialyq qoǵamǵa qadam basýymyz borysh. Sonda ǵana táýelsiz ult bolamyz, sonda ǵana shynaiy táýelsizdik pen qazaq ulttyq memleketine qol jetkize alamyz. Jańa táýelsiz qoǵamdy qurý, onyń sanasyn jańǵyrtý degenimiz – osy. Osynymyz shyn bolsa, onda búgingidei baspasóz ben teledidar birinshi jáne basty kedergi ekenin de moiyndaǵanymyz shart. Ókinishke qarai, osynyń ornyna biz jalǵan kún tártibin tutynyp, feik (jalǵan) jańalyqtarmen qorektenip, áli de keshegi imperiianyń ýymen tynystap kelemiz. Baian Esentaevanyń baiy men Shyńǵys hannyń tegin túgendep, qyzylkeńirdek bolyp aitysyp talqylaǵan qoǵamnyń tasy eshqashan da órge domalamaidy. Mundai qoǵamnyń óresi de, sanasy da óspeidi, oiy men is-áreketi zaman talabyna sai bolmaidy.

Ótken aptada elimizde qaiǵyly oqiǵa oryn aldy. Paiǵambar jasyna kelgen kásipker, otaǵasy Ómirbek Jampozov degen azamat aldymen kúshtik qurylym ókilderine oq atyp, artynan ALJIR memorialynyń aldyna baryp, ózine-ózi oq atty. Búgingi zamannyń «Qarash-Qarashy», búgingi zamannyń Baqtyǵuly! Zań qorǵaýdy zańdy qorlaýǵa ainaldyrǵan shekpendilerdiń ozbyrlyǵyna shydamaǵan qazaq azamaty eki birdei aýyr qylmys jasady. Biri – qoǵam men memleket aldyndaǵy qylmys bolsa, ekinshisi – Qudai men jaqyndary aldyndaǵy qylmys. Qudai ózi keshirsin dermiz... Qarańyzdarshy, stalindik júie shekpeninen shyqqan, sonyń birde-bir aýrýyn jeńe almaǵan quqyqtyq júieniń qýdalaýynan tityqtap, shydamynyń shegine jetken adam stalindik zaman eskertkishiniń aldyna baryp ózine-ózi qol jumsaǵan. Ne degen qaterli, qasterli, qaýipti simvolizm! Basqa elde mundai jaǵdai ǵalamat serpiliske alyp keler edi. Týnistegi jemis-jidek satatyn saýdager Muhammed Býazizidiń tragediiasy barsha arab álemin dúr silkindirip, «arab kóktemi» degen qubylysqa bastama boldy. Ondaǵysy 2 million dollardyń áńgimesi emes, 200 dollardyń jyry bolatyn. Biraq biz Týnis emespiz. Sebebi biz áli stalindik ALJIRmiz...

Esi durys, ishi bútin elde mundai oqiǵa sózsiz táýlik boiy talqylanary, kún tártibindegi eń basty máselege ainalary sózsiz edi. Tabiǵaty men bolmysy durys eldiń baspasózi kúndiz-túni sarapshylardy, mamandardy, sheneýnikterdi shaqyryp, máseleni búge-shigesine deiin zerttep, túp-túbirine deiin jeter edi. Alaida bizdiń telearnalarymyz jym-jyrt. Eger óz qoǵamymyzda kúnde bolyp jatqan oqiǵalardy talqylai almasaq, shyndyqtyń júzine tike qarai almasaq, ashy shyndyqty kótere almasaq, oǵan jatyp alyp balasha ókpelesek biz kimbiz, qandai qoǵambyz sonda?

Baiaǵyda latynamerikalyq «magiialyq realizm» mektebiniń negizin qalaýshylardyń biri, kýbalyq jazýshy Aleho Karpenter óz zamanyndaǵy Argentina eliniń jaǵdaiyn jaqsy sýrettegen eken. Bir romanynda «Bizdiń qoǵam – qyzyq qoǵam. Onda bir elde, bir zamanda, bir mezette tas ǵasyrynan bastap, HHI ǵasyrdyń azamattarynyń barlyǵy qatar jer basyp júr» degen eken. Bizdiń qoǵam da solai. Bizdiń qazaq qoǵamynda barsha zamannyń, barsha tarihi kezeńderdiń keiipkerleri bir aýamen tynystap, árqaisysy óz zamanyna sai áreket etip júr. Biri – tas ǵasyryna, biri – ǵun zamanyna, biri – Altyn Orda zamanyna, biri – patshalyq Resei zamanyna, biri – sovet zamanyna qarai jurtty tartyp, úgittep, itermelep álek. Árqaisysynyń óz shyndyǵy, óz paiymy, túsinigi bar. Sebebi ne deisizder me? Sebebi bireý: biz óz tarihymyzdyń birde-bir betin jaýyp, ótkenimizdiń eshbir kezeńimen qosh aitysqan joqpyz. Onyń ornyna jalǵan taqyryptardy talqylap jatyrmyz. Qazaq tarihynyń kitaby tigilmegen, baspaǵa jariialanbaǵan, esh tártipsiz, baǵyt-baǵdarsyz, qalai bolsa solai ústelde shashylyp jatqan qoljazba ǵana. Bizdiń tarihymyzda ótken barsha tulǵalar panteonda jatqan joq, aramyzda ómir súrip jatyr. Óligi jerlenbegen, tirilermen birge ǵumyr keshken Markestiń Makondosy ispettes elmiz. Abylai da, Abai da, Shyńǵys han da zamandasymyz. Sol sebepti de bolar, Shyńǵys hannyń tegin Baiannyń baiymen qatar ósektep, talqylap jatamyz. Abaidy jastyqtyń astyna salyp jastanyp, jattap, ainaǵa qaraǵandai oqityn qoǵambyz. Sondyqtan da bolar, Abaidyń árbir sózine áli tamsanyp, áli ózimizdi-ózimiz júndep, jer qylyp jatamyz. Mundai jaǵdai, ainalyp kelgende, jekelegen adamǵa da, barsha qoǵamǵa da júk, aýyr salmaq. Túbi tek shizofreniiaǵa aparatyn, esh adam kótere almas on túieniń júgi. Osy jan aýrýyna shaldyqpaýdyń, dýshar bolmaýdyń basty quralynyń biri – baspasóz bostandyǵy, oi bostandyǵy, ashyq pikirtalas, saiasi debattar. Baspasózde, teledidarda búge-shigesine deiin talqylanǵan tarih beti jabylady, tarih enshisine ótedi. Ol úshin Abaisha óz qoǵamymyzdy ózimiz synai bilýimiz paryz. Biz Abaidyń zamandasy emes, keiipkeri emes, oqyrmany bolǵan kezde ǵana jańaramyz, jańǵyramyz. Basqa joly joq.

Aidos SARYM,

«Jas Alash» gazeti