ەرينە, تەلەدەبات ەلٸمٸزدەگٸ «دەموكراتييانىڭ» كٶرٸنٸسٸ دە, «حابار» تەلەارناسىنىڭ «ەرلٸگٸ» دە ەمەس. كەز كەلگەن ەسٸ دۇرىس, پاراساتتى ەلدە تەلەدەبات ادامنىڭ تاڭەرتەڭ تۇرىپ, تٸسٸن تازالاۋى سيياقتى دابىرالاماي, اسپانداتپاي ٶتكٸزٸلەتٸن شاراسى. ونى ەشكٸمگە مٸندەت قىلۋدىڭ جٶن-جوسىعى جوق. كەز كەلگەن ٷكٸمەت مٷشەسٸ, دەپۋتات, ساياسي پارتييا ٶكٸلٸ, قوعام بەلسەندٸسٸ ٶز ويلارى مەن ۇستانىمىن حالىققا جەتكٸزۋ ٷشٸن, تٷسٸندٸرٸپ-ۇعىندىرۋ ٷشٸن اداممەن دە, سايتانمەن دە دەباتقا شىعىپ, ايتىسۋعا دايىن بولۋى كەرەك. بۇل مەكتەپتٸڭ ٷشٸنشٸ سىنىپ وقۋشىسىنا دا تٷسٸنٸكتٸ دٷنيە. بۇل شىنايى دەموكراتييالىق مەدەنيەت. دەبات – كەڭٸرەك ايتساق, ايتىس, قاجەت دەسەڭٸز, «ٶنەر الدى – قىزىل تٸل» دەگەن قازاقتىڭ جانى مەن بولمىسى, سان عاسىرلىق ٶركەنيەتتٸك دامۋىنىڭ نىشانى مەن قازاقتىقتىڭ العىشارتى.
تٸپتٸ كەشەگٸ كٷنٸ ٶتكەن دەباتتى الىپ قارايىقشى. ينتەرنەتتەگٸ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ سٶزتارتىستان تۋعان دٷنيە. ٷكٸمەت مٷشەسٸ مەن ساراپشىنىڭ اراسىنداعى ەڭگٸمە تابيعي تٷردە تەلەۆيزييالىق فورماتقا ۇلاستى. ەپ-ەدەمٸ, اسا مەدەنيەتتٸ دەبات بولدى. ودان ەشكٸمنٸڭ كٶزٸ شىعىپ, باسى جارىلعان جوق. كاسپيي قۇرعاپ, ەسٸل اعىسىن ٶزگەرتكەن جوق. قايتا, كەرٸسٸنشە, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶزٸ اشىلدى, حالىق بٸراز دٷنيەدەن حاباردار بولدى. مينيستر بٸرتانوۆ تا, ساراپشى وشاقباەۆ تا ويلاعاندارىن ورتاعا سالدى, پٸكٸر الماستى, وي جارىستىردى. مٸندەتتٸ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ دەگەن اسا كٷردەلٸ ٷدەرٸستٸ ناسيحاتتاۋ بويىنشا جاسالعان ٷگٸت-ناسيحاتتىڭ ٸشٸندە وسى دەبات ەڭ وڭتايلى, ەڭ ەستە قالارلىق ٸس-شارا بولدى دەسەك تە ارتىق كەتپەسپٸز. ەڭ باستىسى, تەلەديدارعا «تٸكەلەي ەفير», «تٸرٸ ەفير» دەگەن ۇمىتىلىپ, ساياسي «قىزىل كٸتاپقا» ەنگەن جانر ورالا باستادى. بٷگٸندە «بٸرتانوۆ وزدى», «جوق, وشاقباەۆ العا شىقتى» دەگەن ەڭگٸمەلەر ايتىلار, الايدا بۇدان ۇتىلعان تاراپ جوق. بٸرتانوۆ ٶز مينيسترلٸگٸ ٶتكٸزٸپ جاتقان ساياسات تۋرالى كەڭٸنەن تارقاتىپ ايتسا, وشاقباەۆ ٶزٸنٸڭ سىني پٸكٸرٸ مەن دەلەلدەرٸن ورتاعا سالدى. ەكٸ جاق تا ٶزدەرٸ دٸتتەگەن ماقساتتارىنا جەتتٸ. ەسەسٸنە قوعامنىڭ كٷردەلٸ رەفورماعا دەگەن كٶزقاراسى پەن پايىمى پايدا بولا باستادى. ەڭ باستىسى, ٷكٸمەت «ٷندەمەستەردٸڭ اۋىلى», «دەباتتان قورقىپ-ٷرٸككەندەردٸڭ ورداسى ەكەن» دەيتٸن جالپىلاما قاعيدا تەرٸسكە شىقتى. ال وسىدان كٸم ۇتىلدى?
شىنىمەن دە, وسى بٸز تەلەدەبات, ساياسي توك-شوۋ دەگەندەردەن نەسٸنە قورقامىز? شوشىنىپ, ات-توندى الا قاشاتىنداي دٷنيە مە? مينيستردٸڭ تەلەديداردا سٶز سٶيلەگەنٸن, ەكٸمنٸڭ حالىققا جاۋاپ بەرگەنٸن قاشانعا دەيٸن ەرلٸككە بالاپ, جىر قىلا بەرەمٸز?
قاشانعى ەسترادالىق ەنشٸلەرٸمٸزدٸڭ تويا تەلمٸرٸپ, كٸسٸنەپ كٶسەمسٸگەن سٶزدەرٸن تىڭداي بەرەمٸز? الىسقا بارماي-اق قويالىق, كٶرشٸلەس, ەت ٷيرەنگەن, اۆتوريتارلىعى بٸزدەن اسا قويماعان رەسەيدٸ الىپ قارايىقشى. رەسەيدٸڭ ەربٸر تەلەارناسىندا كٷنٸنە كەمٸندە 3-4 ساعات تٸكەلەي ەفيردە ساياسي حابارلار مەن توك-شوۋلار ٶتٸپ جاتادى. ونداعى ساياسي تاقىرىپتاعى حابارلار مەن جاڭالىقتاردىڭ كەمٸ ەفيردٸڭ ٷشتەن بٸرٸن, كەيبٸرٸندە تٸپتٸ 40 پايىزىنا دەيٸن ساياسات تاقىرىبى الىپ جاتىر. جاقسى بولسىن, جامان بولسىن مەسەلە كٶتەرٸلەدٸ, ايتىلادى. ودان پۋتيننٸڭ بەدەلٸ قۇلدىراي قۇلاپ, كٶشەگە ميلليونداپ بٷلٸكشٸلەر شىعىپ كەتكەن جوق. قايتا, كەرٸسٸنشە, تەلەديدارداعى تالقىلار قوعامدى تىنىشتاندىرادى, حالىقتىڭ ٸشٸندەگٸ قىجىلىن سىرتقا شىعارادى ەمەس پە? ساياسي حابارلار مەن توك-شوۋلاردى ەشكٸم قارامايدى دەگەنٸمٸز دە جالعان اقپارات. رەسەيدەگٸ كەيبٸر ساياسي حابارلاردىڭ رەيتينگٸ ٶتە جوعارى, كٶپتەگەن سايقىمازاق باعدارلاما مەن كينوفيلمدەردەن بيٸك. ٶمٸرٸمٸزدٸڭ بارلىعى, اينالىپ كەلگەندە, ساياساتقا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. ولاي بولسا, قوعامنىڭ ايناسى بولىپ تابىلاتىن تەلەديداردا سول ساياسات نەگە جوق دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى دا تۇرادى.
جالپى العاندا, بٷگٸنگٸ قازاق تەلەارنالارى – ەلٸ دە وتارلىق تەلەارنالار. مەيلٸ قازاقتٸلدٸسٸ, مەيلٸ ورىستٸلدٸسٸ بولسىن. باياعىدا بٸر وتارلاۋشى ٶزٸ بيلەگەن ەلدٸڭ تەلەديدارىنا قاتىستى ٶز جەندەتتەرٸنە: «وتارلىق ەلدٸ بيلەپ تۇرعىڭ كەلسە, جاۋلانعان حالىققا ٶنەر مەن مۋزىكادان باسقا ەشتەڭەنٸ كٶرسەتپە», – دەگەن قاعيدا ايتقان ەكەن. مىسالى, ٶزٸمٸز كٶرەتٸن تەلەديداردا تنۆ دەگەن تاتاردىڭ كابەلدٸ ارناسى بار. تٷندە قوس, كٷندٸز قوس – تاتار باۋىرلارىمىز ٶلەڭ ايتىپ, بي بيلەپ جاتادى. تاتار حالقىنىڭ باسقا مەسەلەسٸ جوق, توقشىلىق زاماندا ويناپ-كٷلٸپ جٷرگەن, باقىتتى حالىق دەگەندەي پٸكٸر تۋادى. بٸراق, شىنىندا, سولاي ما? ەرينە, ولاي ەمەس. كەرٸسٸنشە, رەسەيدٸڭ باۋىرلاس حالىققا جاساپ جاتقان قىساستىعىنان تۋىنداپ وتىرعان ساياسات. تاتار حالقى ٶسپەسٸن, ۇلت بولماسىن, دامىماسىن دەگەن شٸرٸك ويدان تۋعان قيتۇرقى تەسٸل. ال بٸزگە نە جوق? بٸزدٸ كٸم جاۋلاپ, كٸم وتارلاپ جاتىر? ٶز ٷكٸمەتٸمٸز بە? نازارباەۆ باستاعان قازاق بيلٸگٸ مە? قوعامدىق سانانى, قۇلدىق سانانى نەووتارلاۋ ارقىلى جەڭەتٸن جولى بار ما ەدٸ? كەرٸسٸنشە ەمەس پە ەدٸ?
شىنداپ كەلسەك, كەز كەلگەن قوعام تەك تارتىس, ايتىس, جان كٷيزەلٸسٸ مەن وي كٷيزەلٸسٸ ارقىلى دامىپ وتىرادى. قوعامنىڭ زييالىلىعى, پاراسات-پايىمى, ساياسي ٶرەسٸ جەنە تاريحي ساناسى تەك ساياسي دەبات ارقىلى, ٶز مەسەلەسٸن شىنايى تالقىلاعان كەزدە عانا قالىپتاسادى. وسى ارقىلى ساياسي تالابى, ساياسي تالعامى جاساقتالادى. وسى ارقىلى عانا قوعام ەسەيٸپ, ساياسي ازاماتتىق ۇلتقا اينالادى. باردى ايتپاۋ, اۋرۋدى جاسىرۋ – قوعامدىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي سۋيتسيد. قوعام شىندىعىن جاسىرۋ, شىندىقتى ايتقىزباۋ, تسەنزۋرا ورناتۋ قوعامدى سۋيتسيدكە, ياعني ٶلٸمگە يتەرمەلەۋ, مەجبٷرلەۋ بولىپ تابىلادى. وسىنى قاشان تٷسٸنەدٸ ەكەنبٸز?
بٸزدٸڭ قوعام – اسا كٷردەلٸ, اسا تاعدىرلى كەزەڭٸن باسىنان كەشٸرٸپ جاتقان قوعام. بٸز قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە بٸر ەمەس, ٷش تاڭداۋدى قاتار جاساۋعا, ٷش تابالدىرىقتان قاتار اتتاۋعا مٸندەتتٸ قوعامبىز. بٸرٸنشٸدەن, وتارلىق قالىپتان شىعىپ, قۇلدىق سانادان قۇتىلۋىمىز مٸندەت. ەكٸنشٸدەن, سٷيەككە دەيٸن سٸڭگەن ستاليندٸك-بولشەۆيكتٸك توتاليتارلىق سانادان ارىلۋىمىز شارت. ٷشٸنشٸدەن, جابىق قوعامنان – اشىق قوعامعا, اۆتوريتارلىق قوعامنان – دەموكراتييالىق قوعامعا قادام باسۋىمىز بورىش. سوندا عانا تەۋەلسٸز ۇلت بولامىز, سوندا عانا شىنايى تەۋەلسٸزدٸك پەن قازاق ۇلتتىق مەملەكەتٸنە قول جەتكٸزە الامىز. جاڭا تەۋەلسٸز قوعامدى قۇرۋ, ونىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋ دەگەنٸمٸز – وسى. وسىنىمىز شىن بولسا, وندا بٷگٸنگٸدەي باسپاسٶز بەن تەلەديدار بٸرٸنشٸ جەنە باستى كەدەرگٸ ەكەنٸن دە مويىنداعانىمىز شارت. ٶكٸنٸشكە قاراي, وسىنىڭ ورنىنا بٸز جالعان كٷن تەرتٸبٸن تۇتىنىپ, فەيك (جالعان) جاڭالىقتارمەن قورەكتەنٸپ, ەلٸ دە كەشەگٸ يمپەرييانىڭ ۋىمەن تىنىستاپ كەلەمٸز. بايان ەسەنتاەۆانىڭ بايى مەن شىڭعىس حاننىڭ تەگٸن تٷگەندەپ, قىزىلكەڭٸردەك بولىپ ايتىسىپ تالقىلاعان قوعامنىڭ تاسى ەشقاشان دا ٶرگە دومالامايدى. مۇنداي قوعامنىڭ ٶرەسٸ دە, ساناسى دا ٶسپەيدٸ, ويى مەن ٸس-ەرەكەتٸ زامان تالابىنا ساي بولمايدى.
ٶتكەن اپتادا ەلٸمٸزدە قايعىلى وقيعا ورىن الدى. پايعامبار جاسىنا كەلگەن كەسٸپكەر, وتاعاسى ٶمٸربەك جامپوزوۆ دەگەن ازامات الدىمەن كٷشتٸك قۇرىلىم ٶكٸلدەرٸنە وق اتىپ, ارتىنان الجير مەموريالىنىڭ الدىنا بارىپ, ٶزٸنە-ٶزٸ وق اتتى. بٷگٸنگٸ زاماننىڭ «قاراش-قاراشى», بٷگٸنگٸ زاماننىڭ باقتىعۇلى! زاڭ قورعاۋدى زاڭدى قورلاۋعا اينالدىرعان شەكپەندٸلەردٸڭ وزبىرلىعىنا شىداماعان قازاق ازاماتى ەكٸ بٸردەي اۋىر قىلمىس جاسادى. بٸرٸ – قوعام مەن مەملەكەت الدىنداعى قىلمىس بولسا, ەكٸنشٸسٸ – قۇداي مەن جاقىندارى الدىنداعى قىلمىس. قۇداي ٶزٸ كەشٸرسٸن دەرمٸز... قاراڭىزدارشى, ستاليندٸك جٷيە شەكپەنٸنەن شىققان, سونىڭ بٸردە-بٸر اۋرۋىن جەڭە الماعان قۇقىقتىق جٷيەنٸڭ قۋدالاۋىنان تيتىقتاپ, شىدامىنىڭ شەگٸنە جەتكەن ادام ستاليندٸك زامان ەسكەرتكٸشٸنٸڭ الدىنا بارىپ ٶزٸنە-ٶزٸ قول جۇمساعان. نە دەگەن قاتەرلٸ, قاستەرلٸ, قاۋٸپتٸ سيمۆوليزم! باسقا ەلدە مۇنداي جاعداي عالامات سەرپٸلٸسكە الىپ كەلەر ەدٸ. تۋنيستەگٸ جەمٸس-جيدەك ساتاتىن ساۋداگەر مۇحاممەد بۋازيزيدٸڭ تراگەديياسى بارشا اراب ەلەمٸن دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, «اراب كٶكتەمٸ» دەگەن قۇبىلىسقا باستاما بولدى. ونداعىسى 2 ميلليون دوللاردىڭ ەڭگٸمەسٸ ەمەس, 200 دوللاردىڭ جىرى بولاتىن. بٸراق بٸز تۋنيس ەمەسپٸز. سەبەبٸ بٸز ەلٸ ستاليندٸك الجيرمٸز...
ەسٸ دۇرىس, ٸشٸ بٷتٸن ەلدە مۇنداي وقيعا سٶزسٸز تەۋلٸك بويى تالقىلانارى, كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ەڭ باستى مەسەلەگە اينالارى سٶزسٸز ەدٸ. تابيعاتى مەن بولمىسى دۇرىس ەلدٸڭ باسپاسٶزٸ كٷندٸز-تٷنٸ ساراپشىلاردى, مامانداردى, شەنەۋنٸكتەردٸ شاقىرىپ, مەسەلەنٸ بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن زەرتتەپ, تٷپ-تٷبٸرٸنە دەيٸن جەتەر ەدٸ. الايدا بٸزدٸڭ تەلەارنالارىمىز جىم-جىرت. ەگەر ٶز قوعامىمىزدا كٷندە بولىپ جاتقان وقيعالاردى تالقىلاي الماساق, شىندىقتىڭ جٷزٸنە تٸكە قاراي الماساق, اششى شىندىقتى كٶتەرە الماساق, وعان جاتىپ الىپ بالاشا ٶكپەلەسەك بٸز كٸمبٸز, قانداي قوعامبىز سوندا?
باياعىدا لاتىنامەريكالىق «ماگييالىق رەاليزم» مەكتەبٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ, كۋبالىق جازۋشى الەحو كارپەنتەر ٶز زامانىنداعى ارگەنتينا ەلٸنٸڭ جاعدايىن جاقسى سۋرەتتەگەن ەكەن. بٸر رومانىندا «بٸزدٸڭ قوعام – قىزىق قوعام. وندا بٸر ەلدە, بٸر زاماندا, بٸر مەزەتتە تاس عاسىرىنان باستاپ, ححٸ عاسىردىڭ ازاماتتارىنىڭ بارلىعى قاتار جەر باسىپ جٷر» دەگەن ەكەن. بٸزدٸڭ قوعام دا سولاي. بٸزدٸڭ قازاق قوعامىندا بارشا زاماننىڭ, بارشا تاريحي كەزەڭدەردٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ بٸر اۋامەن تىنىستاپ, ەرقايسىسى ٶز زامانىنا ساي ەرەكەت ەتٸپ جٷر. بٸرٸ – تاس عاسىرىنا, بٸرٸ – عۇن زامانىنا, بٸرٸ – التىن وردا زامانىنا, بٸرٸ – پاتشالىق رەسەي زامانىنا, بٸرٸ – سوۆەت زامانىنا قاراي جۇرتتى تارتىپ, ٷگٸتتەپ, يتەرمەلەپ ەلەك. ەرقايسىسىنىڭ ٶز شىندىعى, ٶز پايىمى, تٷسٸنٸگٸ بار. سەبەبٸ نە دەيسٸزدەر مە? سەبەبٸ بٸرەۋ: بٸز ٶز تاريحىمىزدىڭ بٸردە-بٸر بەتٸن جاۋىپ, ٶتكەنٸمٸزدٸڭ ەشبٸر كەزەڭٸمەن قوش ايتىسقان جوقپىز. ونىڭ ورنىنا جالعان تاقىرىپتاردى تالقىلاپ جاتىرمىز. قازاق تاريحىنىڭ كٸتابى تٸگٸلمەگەن, باسپاعا جارييالانباعان, ەش تەرتٸپسٸز, باعىت-باعدارسىز, قالاي بولسا سولاي ٷستەلدە شاشىلىپ جاتقان قولجازبا عانا. بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا ٶتكەن بارشا تۇلعالار پانتەوندا جاتقان جوق, ارامىزدا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. ٶلٸگٸ جەرلەنبەگەن, تٸرٸلەرمەن بٸرگە عۇمىر كەشكەن ماركەستٸڭ ماكوندوسى ٸسپەتتەس ەلمٸز. ابىلاي دا, اباي دا, شىڭعىس حان دا زامانداسىمىز. سول سەبەپتٸ دە بولار, شىڭعىس حاننىڭ تەگٸن باياننىڭ بايىمەن قاتار ٶسەكتەپ, تالقىلاپ جاتامىز. ابايدى جاستىقتىڭ استىنا سالىپ جاستانىپ, جاتتاپ, ايناعا قاراعانداي وقيتىن قوعامبىز. سوندىقتان دا بولار, ابايدىڭ ەربٸر سٶزٸنە ەلٸ تامسانىپ, ەلٸ ٶزٸمٸزدٸ-ٶزٸمٸز جٷندەپ, جەر قىلىپ جاتامىز. مۇنداي جاعداي, اينالىپ كەلگەندە, جەكەلەگەن ادامعا دا, بارشا قوعامعا دا جٷك, اۋىر سالماق. تٷبٸ تەك شيزوفرەنيياعا اپاراتىن, ەش ادام كٶتەرە الماس ون تٷيەنٸڭ جٷگٸ. وسى جان اۋرۋىنا شالدىقپاۋدىڭ, دۋشار بولماۋدىڭ باستى قۇرالىنىڭ بٸرٸ – باسپاسٶز بوستاندىعى, وي بوستاندىعى, اشىق پٸكٸرتالاس, ساياسي دەباتتار. باسپاسٶزدە, تەلەديداردا بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن تالقىلانعان تاريح بەتٸ جابىلادى, تاريح ەنشٸسٸنە ٶتەدٸ. ول ٷشٸن ابايشا ٶز قوعامىمىزدى ٶزٸمٸز سىناي بٸلۋٸمٸز پارىز. بٸز ابايدىڭ زامانداسى ەمەس, كەيٸپكەرٸ ەمەس, وقىرمانى بولعان كەزدە عانا جاڭارامىز, جاڭعىرامىز. باسقا جولى جوق.
ايدوس سارىم,
«جاس الاش» گازەتٸ
