Qazaqty basqa halyqtan erekshelep turatyn igi qasieti – baýyrmaldyǵy. Jeti ataǵa deiin bir-birin týys kóretin halqymyz jaqynǵa da, jatqa da janashyrlyq tanytady. Qarip-qaser, músápir jolaýshyǵa kómek qolyn sozady. Qiyn jaǵdaida qalǵan jandarǵa járdem etýdi adamdyq borysh dep sanaidy. Osyndai mol peiiline qarai Jaratqan Ie de qazaq jurtyn jarylqaýynan kende etpegen. Onyń bir dáleli mynadai maqal-mátelderi dese bolady. «Jatyrqaý jattyń isi, jaqyndaý Haqtyń isi». «Jaqsy adamda jattyq joq, jaqsy jarda qarttyq joq». «Jaqsy adam jatyrqamaidy».
Halqymyzda qalyptasqan baýyrmaldyq, janashyrlyqtyń negizi qasietti aiattar men hadisterde jatyr desek qatelespeimiz.
Alla Taǵala bylai deidi: «Shyndyǵynda, múminder – baýyrlar».
Ábý Saǵid ál-Hýdriden (r.a.) jetken riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.) bylai deidi: «Múminderdiń ishindegi imany tolyǵy – eń jaqsy minez-qulyqty, kishipeiil, tez dostasqysh tartymdylary».
Ábý Hýrairadan (r.a.) jetken riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Múmin adam dostasqysh. Dostaspaityn, til tabyspaityn jannan qaiyr joq», − degen.
Abdýlla ibn Omardan (r.a.) jetken riýaiatta Paiǵambar (s.a.s.) bylai deidi: «Musylman – musylmannyń baýyry, oǵan zulymdyq ta qylmaidy, ony qurdymǵa da tastamaidy. Kimde-kim baýyrynyń qajeti úshin júrse, Alla onyń qajetinde bolady. Kimde-kim musylmannyń bir qaiǵysyn seiiltse, Qiiamet kúni Alla onyń qaiǵy-qasiretteriniń birin seiiltedi. Kimde-kim musylmannyń aiybyn jasyrsa, Alla onyń aiybyn jasyrady».
Alla Elshisi (s.a.s.) Ábý Hýrairadan (r.a.) jetken riýaiatta bylai deidi: «Musylmannyń musylmandaǵy haǵy beseý: sálemine sálem qaitarý, aýrý bolsa halin surap barý, qaitys bolsa janazasyna qatysý, qonaqqa shaqyrsa barý, túshkirse «Alla rahym etsin» dep aitý.
Qazaq halqy týystyq bailanysty erekshe baǵalaityn el. Tipti, týystyq qarym-qatynasty dál qazaqtai saqtaityn el álemde kemde-kem. Halqymyzdyń bolmysyn basqalardan ereksheleitin birden-bir qasieti osy týystyq bailanys deýge de bolady. «Aǵaiyn tatý bolsa at kóp, abysyn tatý bolsa as kóp» dep aǵaiyn arasyndaǵy tatýlyqtyń saqtalýyn qoǵam birliginiń basty alǵysharty dep qaraǵan.
«Ata-ananyń qadirin balaly bolǵanda bilersiń, aǵaiynnyń qadirin jalaly bolǵanda bilersiń» dep týystyq qatynastyń basqa is túskende tanylatyndyǵyn túsingen.
«Ai kórmeseń týysyń jat, jyl kórmeseń joldasyń jat», «Mal qonysyn izdeidi, er jigit týysyn izdeidi» dep týystyq qatynasty qandai jaǵdaida da úzip almaýǵa, ony qaita jalǵap, jandandyrýǵa shaqyrǵan.
«Aǵaiynnyń azary bolsa da, bezeri bolmas» dep týys jaman bolsa da bezinýge bolmaityndyǵyn eskertken.
Týystyq bailanysty osylai qadirleýdiń bir negizi shariǵatta jatyr. Asyl dinimiz adamdar arasyndaǵy týystyq qatynastyń berik bolýyn qoldaidy, aǵaiynnan ajyramaýǵa shaqyrady. Sózimiz dáleldi bolý úshin tómende týystyq bailanysqa bekem bolýǵa shaqyratyn hadisterdiń bir parasyn berdik.
Allanyń Elshisi (s.a.s.) bir hadisinde: «Alla úshin eń súiikti is – Allaǵa iman keltirý, sosyn týystyq bailanysty saqtaý, sosyn jaqsylyqqa úndep, jamandyqtan tyiý. Alla úshin eń jaman is – Allaǵa serik qosý, sosyn týystyq bailanysty úzý», – degen.
Ánes ibn Málikten (r.a.) jetken riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Kimde-kim yrzyq-nesibesiniń molaiýyn nemese ǵumyrynyń uzaq bolýyn qalasa, týystyq bailanysyn jalǵasyn», − deidi.
أَPaiǵambar (s.a.s.) Ábý Hýrairadan (r.a.) jetken riýaiatta bylai deidi: «Shejirelerińnen týystyq qatynastaryńdy jalǵaityn nárselerdi úirenińder. Shyndyǵynda, týystyq qatynasty jalǵaý áýletke súiispenshilik, malǵa ósim, ǵumyrǵa uzaqtyq ákeledi». Sáhl ibn Muǵaz ibn Ánesten jetken riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Artyqshylyqtardyń eń biigi – qatyspai qoiǵanmen qatysý, bermegenge berý, ózińdi balaǵattaǵandy keshirý», − deidi.
Abdýlla ibn Sálámnan (r.a.) jetken riýaiatta Allanyń Elshisi (s.a.s.): «Ýa, adamdar! Aralaryńdan sálemdi taratyńdar, bir-birińdi tamaqtandyryńdar, týystyq qatynasty jalǵańdar jáne adamdar uiyqtap jatqanda namaz oqyńdar! Sonda jumaqqa aman-esen kiresińder!» – degen.
Paiǵambar (s.a.s.) taǵy bir hadisinde bylai deidi: «Miskinge berilgen sadaqa bir sadaqa, al týystyq qatynasy bar muqtajǵa bergen sadaqa eki sadaqa: sadaqa jáne týystyq qatynas (saýaby)», – degen.
Ábý Aiiýbtan (r.a.) jetken riýaiatta bir kisi Paiǵambarǵa (s.a.s.) kelip: «Meni jumaqqa kirgizetin is týraly aitshy», – degende Paiǵambar (s.a.s.): «Ol – Allaǵa esh serik qospai qulshylyq etýiń, namaz oqýyń, zeket berýiń jáne týystyq bailanysty jalǵastyrýyń», – degen.
Allanyń Elshisi (s.a.s.) bir hadisinde bylai deidi: «Kimde-kim ómiriniń uzarýyn, rizyǵynyń keńeiýin qalasa, ata-anasyna izgilik jasap, týystyq qatynasyn jalǵasyn».
Paiǵambarymyz (s.a.s.) bir hadisinde: «Úsh adam jánnatqa kirmeidi. Olar: araq ishýshi, týystyq bailanysty úzýshi jáne siqyrǵa senýshi», – deidi.
Ánesten (r.a.) jetken riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Baýyryńa ol zulym bolsa da, zulymdyqqa ushyrasa da kómek ber», − deidi. Bir kisi: «Ýa, Rasýlalla! Eger qiianat kórse, kómek berermin. Al ol zulym bolsa qalai kómek beremin?» − dep suraidy. Sonda Alla Elshisi (s.a.s.): «Ony zulymdyqtan toqtatasyń. Oǵan kómek etýiń solai bolady», − dep jaýap beredi.
Qazaq halqy qonaq kútimen qatar kórshi aqysyn jete túsingen. «Kórshi aqysy – Táńir aqysy» dep qońsylyqty erekshe qadirlegen. Jan-jaǵynda tirshilik etip jatqan jandarmen árdaiym tatý turǵan. Sondyqtan da baýyrdy da, basqany da janyna jaqyn tartyp, kómek bergen.
El aýzynda «Alystaǵy týysyńnan qasyńdaǵy kórshiń artyq» degen naqyl saqtalǵan. Rasymen de, basqa is túskende jyraqtaǵy aǵaiynnan góri járdem berýge júgiretin de, qaiǵymen, qýanyshpen aldymen bólisetin de janashyr kórshi. Sondyqtan da onyń orny erekshe. Halqymyz «Kórshini eshkim tańdamaidy, Qudai qosady» dep, qońsyny Jaratýshynyń Ózi belgileitindigine sengen. Sondyqtan da jaqyn kórshini «Qudaiy kórshi» dep ataǵan. Munyń maǵynasy «Qudaidyń Ózi qosqan, úiimizdi, malymyzdy, janymyzdy japsarlas ári jaqyn etken» degenge saiady. Táńirdi Ózi tańdap qońsy qylǵan soń ol jaqsy bolsyn, jaman bolsyn, tatý-tátti turyp, kórshilik aqysyn laiyqty túrde óteý kerek degen nanym qalyptasqan. Bul nanymnyń negizi musylmanshylyqta jatyr. Óitkeni kórshimen jaqsy mámilede bolý – shynaiy musylmandyq qasiet. Bul jaiynda qasietti aiattar men hadisterde kóp aitylady.
Alla Taǵala bylai deidi: «Allaǵa ǵana qulshylyq etińder. Oǵan esh nárseni serik qospańdar. Ári ata-anaǵa, jaqyn týystarǵa, jetimderge, miskinderge, týys kórshige jáne bógde kórshige jaqsylyq jasańdar».
Mine, osy aiatta aitylǵandai álemderdi Jaratýshy Haq Taǵala Óziniń quldaryn basqalarmen birge kórshilerge de jaqsylyq jasaýǵa buiyrady. Osylaisha kórshiniń aqysy, kórshige qaiyrlyq jasaý asyl dinimizde Quran aiattary men hadis sháriftermen naqty bekitilgen buljymas qaǵida.
Shariǵatymyzda kórshilerdiń birneshe túrleri aitylyp ótken. Mysaly:
1. Týysqan ári musylman kórshi.
2. Týys biraq musylman emes kórshi.
3. Týys emes, bógde musylman kórshi.
4. Musylman emes kórshi.
Týysqan bolyp keletin kórshiniń úsh aqysy bar: týystyq aqysy, musylmandyq aqysy jáne kórshi aqysy.
Týys bolǵanymen musylman bolmaǵan kórshiniń eki aqysy bar: týystyq jáne kórshilik aqysy.
Týys emes bógde musylman kórshiniń eki aqysy bar: musylman baýyrlyq aqysy jáne kórshi aqysy.
Al musylman emes kórshiniń bir aqysy, iaǵni tek kórshilik aqysy ǵana bar.
Osylaisha Islam shariǵaty men ádebi barsha musylmandardy kórshilerimen jaqsy bolýǵa shaqyrady. Ol kórshi meili musylman, meili kápir bolsyn báribir. Iaǵni kórshige qandai jaǵdaida da izgi niette bolyp, eger kómek kerek bolsa, kómek berip, qiynshylyqqa tap bolsa, járdemdesip turý qajet. Tym bolmaǵanda kórshini kórgende sálem berip, oqta-tekte úilerine bas suǵyp, hal-jaǵdailaryn surap turý kerek. Óitkeni Allanyń Elshisi (s.a.s.) óziniń bir hadisinde kórshiniń týystai bolatyndyǵyn aitqan.
Ibn Omardan (r.a.) jetken riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Maǵan Jebireiil perishteniń kórshi aqysy týraly kóp ósiet aitqandyǵy sonshalyqty men kórshim muragerime ainalatyn shyǵar dep oiladym», − degen.
Halqymyzda kórshi aqysy týraly naǵyz musylmandyq ustanym qalyptasqan. «Qiiamet kúni aldymen kórshi aqysy suralady eken» degen uǵym da bar. Bul uǵymnyń musylmanshylyqta negizi bar.
Uqba ibn Amirden (r.a.) jetken riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Qiiamet kúni eń birinshi daýlasatyndar – kórshiler», − degen.
Kórshi adam musylman ne kápir, taqýa ne pasyq, dos ne dushpan, jergilikti ne sheteldik, paidaly ne paidasyz bolýy yqtimal. Qalai bolǵanda da olardyń ishindegi qaiyr jasaýǵa eń laiyqtysy eń jaqyn turatyn kórshi.
Birde Aisha (r.a.) Alla Elshisinen (s.a.s.): «Ýa, Rasýlalla! Meniń eki kórshim bar, syidy sonyń qaisysyna bereiin?» – dep suraǵanda, Alla Elshisi (s.a.s.): «Esigi eń jaqyn ornalasqanyna», – dep jaýap bergen.
Jaqsylyq jasaýǵa eń jaqyn kórshiniń laiyqty bolýynyń sebebi ádette ol japsarlas kórshisiniń úiinde ne bolyp jatqanynan habardar bolady. Úige kim kirip, kim shyǵyp jatqandyǵyn kóredi. Jáne qandai da bir qiynshylyqqa tap bolǵanda qasynan tabylatyn jaqyn adam. Sondyqtan da ol jaqsylyq jasaýǵa birden-bir laiyqty kórshi. Kórshi aýyryp qalǵanda ziiarat etip, hal-jaǵdaiyn surap, ol joqta bala-shaǵasy men mal-múlkine bas-kóz bolyp, qarailasý kerek. Kórshiniń qýanyshynda da, qaiǵysyna da ortaq bolý kerek.
Qurylys salǵanda kórshisimen aqyldasyp salý, oǵan ziian tigizbeýge tyrysý da kórshi aqysyna jatady. Al qurylys salyp jatqan kórshige kómektesý kerek.
Paiǵambarymyz (s.a.s.) bir hadisinde: «Senderdiń bireýleriń óziniń japsarlas qabyrǵasyna kórshisiniń arqalyq bórenesin qoiýyna tyiym salmasyn», – degen. Iaǵni eger bir ziian kelmeitin bolsa, kórshiniń qurylysy úshin óziniń úiiniń, ne saraiynyń qabyrǵasyn nemese dýalyn tirek etýge ruqsat berýi tiis eken.
Qazaq halqy: «Jaman atqa jal bitse, janyna torsyq bailatpas, jaman kisige mal bitse, janyna qońsy qondyrmas», − dep kórshi aqysyn belden basatyndardy qatty synaǵan. Onyń adamgershilikke de, musylmanshylyqqa da syimaityndyǵyn eskertken. Munyń ózi musylmanshylyq qaǵidalarynan alynǵan. Islam dininde kórshige qandai da bir zarar, jamandyq jasaýǵa qatań túrde tyiym salynǵan.
Ábý Hýrairadan (r.a.) Allanyń Elshisi (s.a.s.) bylai dep eskertken: «Kimde-kim Allaǵa jáne aqyret kúnine sengen bolsa kórshisin esh zarar bermesin».
Ábý Shýreihten (r.a.) jetken riýaiatta Paiǵambar (s.a.s.): «Ýallahi, ol iman keltirmedi! Ýallahi, ol iman keltirmedi! Ýallahi, ol iman keltirmedi!» – dep úsh ret aitady. Sonda sahabalar: «Ýa, Rasýlalla! Ol kim?» – dep suraǵanda, Alla Elshisi (s.a.s.): «Ziianynan kórshisin aman qaldyrmaǵan jan», – degen. Iaǵni, kórshisin óziniń jamandyqtarynan, ziiandy isterinen saqtai almaǵan jan tolyq iman keltirgen bolyp eseptelmeidi. Ondai jannyń jasaǵan ǵibadattary men jaqsylyqtarynyń da saýaby az. Paiǵambarymyz (s.a.s.) basqa bir hadisinde kúndiz oraza tutyp, túnde namaz oqyp, taqýalyqpen tirshilik etip, biraq kórshisine zarar beretin áieldiń tozaqqa kiretindigi týraly eskertip ótken.
Ekinshi jaǵynan kórshi qandai jaman adam bolsa da, qandai zarar ziian berip jatsa da oǵan sabyrlyq etken durys. Ondai kórshini týra jolǵa úgittep, jaqsylyqqa úndeý kerek.
Ánes ibn Málik (r.a.) jetkizgen riýaiatta Alla Elshisi (s.a.s.): «Janyndaǵy kórshisiniń ash jatqandyǵyn bile tura ózi toq bolyp jatqan adam maǵan naq iman keltirgen emes», – deidi[1].
Paiǵambar (s.a.s.) basqa hadisinde, tipti, úidi, qorany satarda áýeli qabyrǵalas kórshisimen aqyldasýǵa buiyrady. Kórshi aqysy týraly Alla Elshisi (s.a.s.) ózi úlken ónege kórsetken. Ózine jábir berip, jolyna nájis zattardy tósep qoiatyn iman keltirmegen kórshisi aýyryp qalǵanda onyń hal-jaǵdaiyn surap barady. Sondai keremet jaqsy qarym-qatynasy arqyly sol kórshisiniń iman keltirýine sebepker bolady.
(Material QMDB-nyń maquldaýymen jariialandy)
Aǵabek Qonarbaiuly,
QMDB-nyń baspasóz hatshysy
