Aýyl ekonomikasy qandai kúide?

Keńes úkimeti tusynda turaqty damý ústinde dep sanalǵan aýyl sharýashylyǵy salasynda kózge uryp turmasa da, biteý jara siiaqtanyp ishten tynyp kele jatqan eki problema bar ekeni keiinirek, 1985 jylǵy qaita qurý dáýirinen aiqyn baiqaldy. Olar, birinshiden, kásiporyndardyń sharýashylyq qyzmetiniń endogendik ekonomikalyq stimýldarynyń jetkiliksizdigi edi. Bul jaǵdaida kásip­oryndarǵa óndiris kólemine ortalyqtandyrylǵan júie arqyly tapsyrma berildi, taýardyń baǵasy men taralym kanaly belgilendi, bulai  baqylaý kásiporynǵa stimýl nemese tiimdilik kriteriii bola almady.

Bulai qalyptasqan kásiporyn túri men eldegi agrarlyq júie baǵa men óndiristi uiymdastyrýdaǵy satylym baǵasynyń ósýi óndirýshilerge paidasyz bolǵan soń, sharýany qyzyqtyrmady. Ekinshi problema sharýashylyqtardyń óz ishinde eńbek etýdiń áserli motivatsiiasynyń bolmaýy. Keńsharlar úshin de, memlekettenip ketken ujymsharlar úshin de antreprener rólin memlekettiń ózi atqardy. Agrarlyq óndiristiń tabiǵi faktorlarǵa baǵynysty ekeni esepke alynbady. Qaladaǵy kásiporynda jaqsy qurylǵy men mamandanǵan jumysshylar bolsa, jumys jandanyp kete berýi múmkin, aýylda qural-saimandar men jumysshylardan basqa kóptegen sebeptermen ónim alý qiyndaityn kezder kóp bolady, mysaly, qurǵaqshylyq, jaýyn-shashynnyń  mólsheriniń birkelki emestigi, sý tapshylyǵy, ziiankesterdiń shabýyly, tehnikanyń jetispeýi, t.s.s. Osy sebeptermen, Keńes Úkimetiniń kezinde 1970 jyldardan bastap-aq aýyl sharýashylyǵy salasy qiyndyqtarǵa uryndy. Óz betinshe damý tejeldi, sala tehnikalyq progresten keiin qalyp qoidy. Bul keri ketýdi azyq-túlik  baǵasyn birqalypty ustap qalamyz degen sovettik printsip te tereńdete tústi. Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy sa­lasy 1990 jyly eldiń ishki jalpy óni­miniń kóleminde 34 paiyzdy iemdendi. Bul maqtanysh retinde aitylatyn.

Aýyl adamdarynyń sany 1970 jyly 50 paiyz edi. 1999 jyly aýyldyq aýdandarda turatyn adamdar 43 paiyz dep esepteldi. Biraq, 2006 jyly ol san qaitadan 47 paiyz­ǵa jetti. Sebebi, aýyldyq aýdandarǵa qan­dai eldi mekenderdiń jatatyny Májilis de­pýtaty Serik Qonaqbaevtyń  zań jobasyn usynýymen qaita retteldi. Bul Eko­­nomikalyq Yntymaqtastyq jáne Yq­paldastyq Uiymynyń (EQYU-OESR) usy­­nymyna sáikes keledi. Olarda aýyldyq aýdannyń turǵyn sany 50 paiyzdan kem bolmaýy aidan anyq jazylǵan. Osy sannan tómen aýyldyq aýdandardyń ózin «aitarlyqtai deńgeidegi aýyldyq aýdan» dep ataidy. Bulai atalýdyń qandai paida-ziiany bar dep oilap otyrǵan oqyrman bolsa, aýyldyq aýdandardyń turǵyndary memlekettik qoldaý basymdyqtaryna ie ekendigin aitamyz. Bastapqyda aýyl ekonomikasynda óte qiyn ahýal qalyptasty. Kolhozdar men sovhozdardyń ónimin burynǵysha satyp alýǵa mindettiler joq bolǵandyqtan jáne óndirgen óniminiń shyǵyny satylý baǵasynan ondaǵan ese joǵarylyǵynan aýyl sharýashylyǵy turalady. Kedeishilik jalǵasa tústi, buryn biz kórip-bilmegen «jumyssyzdyq» degen jańa kategoriia paida boldy. Oǵan memlekettik basqarýdaǵy ikemsizdigimiz ben tájiribemizdiń azdyǵy qosyldy. Zańdarymyz jańa zamanǵa ilese almai jatty.

KSRO-nyń ydyraýy jáne Qazaqstan ekonomikasynyń álemdik ekonomikalyq qatynastar júiesine kirýi óndiris kólem­deriniń eleýli azaiýy men osynyń saldary retinde áleýmettik ahýaldyń obektivti túrde tómendeýine alyp keldi. Ony eńserý úshin negizgi faktorlardy – tehnologiialyq turǵyda artta qalǵan jáne qýatty mol qajet etetin óndiristerdi, sharýashylyq júrgizýdiń jańa jaǵdailaryn igere almaǵan, básekege qabiletsizdikke jáne kóptegen kásip­oryndardyń turyp qalýyna, dástúrli ótkizý rynoktaryn joǵaltýǵa, tólemsizdikter men óndiristiń quldyraýyna alyp kelgen mened­jmentti ózgertý máselesi turdy. Táýelsizdiktiń bastapqy bes jylynda elde ótpeli kezeńniń kúrdeli qiyndyqtary boldy. Aýyl sharýashylyǵy ǵana emes, barlyq ekonomikalyq kórsetkishter quldyrady. Sol  kezde Prezident halyqty jekemenshikke baýlýdyń bastapqy tetikteriniń biri retinde 1994 jyly óz Jarlyǵymen eldi meken­derdegi jer telimderin, saiajaidaǵy jerdi azamattarǵa tegin bekitip bergizdi.

* * *

1992 jyly Reseidegi baǵa bosatylýyna orai, biz de solai ettik. Osy sátte tamaq ónimderin qymbattatýǵa halyqtyń narazylyǵynan qoryqqan Tereshenko úkimeti aýyl sharýashylyǵy ónimderine memlekettik tapsyrys pen ónim baǵasyn 1994 jylǵa deiin bosatpady. Bul salanyń kúrt quldyraýyna alyp keldi. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshiler ónim óndirýge kerekti taýarlardy bosatylǵan baǵaǵa satyp alýǵa májbúr boldy. Mysaly, traktorlar, qural-sai­mandardyń, tyńaitqyshtyń baǵasy 4000 esege deiin ósti. Aqshanyń teńgege kóshirilýi de áli qalyptasa almai turǵan kásiporyndarǵa salmaq túsirdi. Bulardy satyp alý múmkin bolmaǵandyqtan 1997 jylǵa qarai jańa traktor satyp alý 40 ese, astyq kombaindary – 74 ese, júk mashinalary – 98 ese qymbattady. Egistik jerge mineraldyq tyńaitqysh engizý 1990 jyly orta eseppen bir gektarǵa shaqqanda 29,8 kg. bolsa, 1997 jyly 0,19 kg boldy. Aýyl sharýashylyǵy jumsalatyn qarjy kólemi 15 ese azaidy. Nátijede egistik ónimdiligi tómendep, mal basy kemidi. Astyqtyń ortasha ónimdiligi buryn 10-12 tsentner bolsa, 6 – 6,5 tsentnerge tómendedi.

1-2 kestelerde elimizdegi eginshilik jáne mal sharýashylyǵynyń 1990 jáne 2015 jyldardaǵy salystyrmaly kórsetkishteri berildi. 

1995 jyly elimiz 300 mln dollarǵa azyq-túlik ónimderin satyp aldy. Naq sol jyldary halyqtyń zeinetaqysy, járdemaqysy, ailyq jalaqysy tólenbai jatty. Zeinetaqy reformasyn júrgizý úshin 1996 jyly halyqaralyq qarjy uiymdarynan 100 mln dollar qaryz aldyq. Osylaisha, bir qolymyzben berdik, bir qolymyzben aldyq. Halyqtyń tamaq ónimderin tutyný kórsetkishterine kelsek, ol bizde sońǵy 5 jyl ishinde ortasha 67-69 kg boldy. Bul kórsetkish AQSh-ta 125 kg., Avstriiada 121, Ispaniiada 110, Reseide – 60,3, Belarýsta – 72, Ózbekstanda 26 kg. FAO (Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyq uiymy) syrttan keletin azyq-túlik taýary 16 paiyzdan kóbeimeýi tiis deidi. Qazirgi zamanǵy halyqaralyq normalar azyq-túlik ónimderiniń importy 30 paiyzdan asýy óte qaýipti dep tujyrymdaidy.

* * *

Bizde «Azyq-túlik qaýipsizdigi týraly» zań joq. Osy máselege bailanysty keibir zańdarǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar ǵana bar. Saiasat pen ekonomikanyń túiisken tustaryna qatysty zertteýler jasap júrgendikten, árine, baiandamalar men sóilengen sózderde kórsetkishterdi barynsha jumsartyp, tiimdi turǵydan ǵana (máselen, byltyrǵy jylmen salystyryp nemese ótken jyldardyń birimen ǵana salystyryp) naqty jaǵdai jasyrylyp jatatynyn túsinemin. Bizge turǵyndarymyzdy ýaiymǵa túsire berýge bolmaityndyqtan, bir kezderi jaqsaryp ketedi degen úmitpen aldarqatý jaǵdailarynyń bolyp turatyny durys ta. Biraq, barlyq kórsetkishterde birdei bolmasa da, keibir kórsetkishterge oqtyn-oqtyn syn aityp, naqty jaǵdailarǵa taldaý jasap turǵan da durys. Bizdiń tamaq ónimderin qaita óńdeý máselesinde de kemshiligimiz bar. «Atameken» Ulttyq palatasynyń málimetine qaraǵanda bizdegi shujyq ónimderinde et óte az, 20-50 paiyz aralyǵynda, reseilik ónimderde bul kórsetkish 50-70 paiyz.

1998 jyldyń qorytyndysy boiynsha ótken Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń kollegiiasynda vitse-ministrlerdiń biri: «Eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý men tamaq ónimderi boiynsha turǵyndardyń tólemqabilettiligi tolyǵymen qanaǵattandyryldy» dep málimdegen. Osy oraida, ádepti máde­niettanýshy Murat Áýezovtiń eldiń bilik tarmaqtarynyń biriniń basshysy týraly aitqany esime túsedi: «Bul basshy azyq-túlik dúkenine baryp satyp alýshydan: barlyǵy jetkilikti me? – dep suraidy. Osylardy satyp alyp turatyn aqshań bar ma dep suramaidy» degen edi. Ekeýi eki túrli.

Reformanyń bastapqy 10 jylynda aýyl sharýashylyǵy óndirisi 2,5 ese qys­qardy. Qazaqstanda azyq-túlik ónimdiligi AQSh-tan 3 ese, Eýropadan 2 ese tómen. Ta­­biǵaty barlyq jaǵynan uqsas Kanadamen salystyrǵanda bizde ónimdilik 4 ese tómen. Munshalyqty aiyrmashylyq bolýy agrar­lyq ǵylymnyń nátijesizdigi men sa­­la­daǵy  eńbek ónimdiliginiń tómendiginen deýge bolady. Ǵasyr basyna qarai bizdiń eli­mizde 22 paiyz halyq aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etti. Sol kezde, BUU Damý Baǵdarlamasynyń málimeti boiynsha Qa­zaqstannyń ekonomikasy 50 paiyz ósti, onyń 9 paiyzy aýyl sharýashylyǵyna qatysty boldy. Ol kórsetkishter búginge deiin sol deigeiden astyq óndirisine qa­tysty ǵana azdap ósti, basqalary sol deń­geide qalyp tur. Aýyldaǵy sharýanyń tabysy qala turǵyndarynyń tabysynan eki esege jýyq az. Osy málimette barlyq jumyssyzdardyń 23 paiyzy aýyl úlesinde ekeni de kórsetilgen. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jekeshelendirý, qaita óńdeý kásiporyndarynyń bir qolǵa ketip qalýy, menshiktiń ádil jáne adal bólinbeýi jaiynda da kóptep aitýǵa bolar edi. Ony qansha ádemilep aitqanmen eshteńe ónbeidi.

* * *

Biz ekonomika saiasattyń da, máde­niettiń de negizi ekenin túsinetin ýaqy­tymyz boldy. Ol shyn máninde memle­kettiń, qoǵamnyń, árbir naqty adam men onyń otbasy ómiriniń negizi. Óitkeni, ekonomikamen bailanysty emes sala joq, qai másele bolmasyn, sheshimi ekonomikaǵa táýeldi. Ony sheshý úshin elde qýatty, osy máselelerdi sheshýge qabiletti ekonomika qurylmasa, eń biik qundylyqtar sanaityn – erkindik pen demokratiia, halyq igiligi degen sózderdiń ózi bos sózge ainalyp qalady. Ótkenge qaitýdy kóksei bergennen de eshteńe shyqpaidy. Osy jyldardaǵy basyp ótken joldarymyzǵa oisha nazar salyp qarasaq, eń sheshýshi mindet – ekonomikalyq qatynastar túbegeili ózgertildi. Memlekettik qamqorshyldyqtyń eski júiesi kúiretilip, memleket ieliginen jekemenshikke ótýge, joǵarydan komanda kú­tip otyratynnan nemese «Qudai jetkizer» degen masyldyqtan barynsha arylýǵa, jaýap­kershilik pen kásipkerliktiń jańa úlgilerin engizýge kóshtik. Elbasy óziniń 1997 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Adamdardyń ómirinde sharyqtaý sáti bar, ol, eger durys paidalana bilse, tabysqa jetkizedi. Eger, ony qoldan shyǵaryp alsa, onda odan keiingi jol qairańǵa maltyǵyp, taiǵaq keshýmen ulasady» degen Shekspirdiń sózderin keltirgen edi. Búgingi daǵdarys kezinde bul sózder esimizge qaita-qaita túsýde.

Aýyl sharýashylyǵyn qorǵamasaq bolmaityny basy ashyq másele. Jerimizdiń keńdiginen, tasymaldyń uzaqtyǵynan biraz qiyndyqtarǵa tap kelip otyrmyz. Ońtústik Qazaqstanda jylyjailarda óndirilgen qyzanaqtyń bir kelisi 17 teńgeni qurady. Sol kezde Astana tóńireginde jylyjaida óndirilgen qyzanaqtyń bir kelisi 45 teńge boldy. Qytaidan kelgen qyzanaqtyń bir jyldyq ortasha baǵasyn esepteitin bolsaq, onyń bir kelisi 30 teńge. Osy ónimdi biz bazardan qystygúni ár kilosyn shamamen 600 teńgege, jazda 120-200 teńgege deiingi baǵaǵa satyp alyp júrmiz. Óz ónimimizdi kóptep shyǵara tússek baǵa mindetti túrde tómender edi. Óndirýshi men tutynýshy arasyndaǵy deldaldardyń kóptigi, alypsatarlardyń arsyzdyǵy men toiymsyzdyǵyna toqtam bolar edi.

* * *

Aýyl ekonomikasyn kóterý múmkin­diginiń eń basty baǵyty – sýarmaly jerlerdi paidalaný. Bizde 2 mln 400 myń gektar sýarmaly jer bar. Sonyń 40 paiyzy osy shirek ǵasyr ishinde ainalymnan shyǵyp qaldy, ol jerden ónim alý múmkindiginen aiyryldyq. Ol jerler batpaqtandy, sý jetpei shóleittendi, azyp-tozdy. Mysaly, buryn Shýdyń sýy Moiynqumǵa deiin jetetin edi. Ol Asparanyń tóńireginen asa bere, taýsylyp qalyp jatyr. 

Bizge keletin sýdyń basym bóligi syrttan keletin 4 ózennen keledi. Syrdariia ózeniniń sýy Qyrǵyzstanda bas­talyp, Tájikstan men Ózbekstan arqyly ońtústikke jetedi. Sýarýǵa sý zárli kezde olar bizdi shómishten qysady, ózderinen artylǵanyn ǵana beredi. Ózenderdiń sýyn paidalanýdy retke keltiretin ha­­lyq­aralyq kelisim-sharttarǵa Óz­bek­stan men Qytai memleketteri qol qoimai otyr. Elimizdegi sý kózderi kólemi jet­kiliksiz bola bastaǵanyna qaramastan, biz osy resýrsty únemdi ári uqypty pai­dalanýǵa da beiim emespiz. 

Sýarmaly jerdi saqtap qalýǵa barynsha tyrysqanymyz jón. Bir-aq mysal. Sýarmaly jerdiń bir gektary tiimdi paidalanylsa bir otbasyn asyraidy. Sonda, 1 mln 400 myń gektar jer 1,4 mln otbasynyń ómir súrýin qamtamasyz etedi. 1,4 mln otbasy degenimiz 5 mln adamdy quraityny anyq. Al, 3 mln bolsa, onda eń azy 10 million adamǵa kúnkóris bolady. Osy turǵyda sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirýde memleket tarapynan qoldaý áli de bolsa óz deńgeiinde bolmai tur dep oilaimyn. Óitkeni, onyń asa qundy ekenin eshkim naqty sezine almai keledi. 2020 jylǵa deiingi kezeńdi qamtityn memlekettik baǵdarlamanyń sýǵa qatysty bóliginde «pálen gektar sýarmaly jerdi qalpyna keltirý kerek, oǵan mynadai kólemde qarjy jumsalady» degendei bap ne tarmaq jazylmaǵan. Bul óte eskerilmegen jait. Atalǵan salaǵa degen kózqarastyń jetkiliksiz ekenin kórsetedi. Biz munaiymyz, astyǵymyz, kómirimiz bar dep maqtanaiyq, biraq, halyqty toiyndyrý, jumyspen qamtý kerek bolsa, sýarmaly jerlerdi tolyq qalpyna keltirip, tiimdi paidalanýǵa basa kóńil bólgenimiz jón. Oǵan qosa tyń jerlerden, ózen-kólderdiń jaǵalarynan jańa sýarmaly alqaptar ashýymyz kerek. Sondai múmkindikti jasai alsaq, úlken jetistikke qol jetkizemiz jáne halqymyzdyń biraz bóligin jumyspen jáne tabyspen qamtamasyz etemiz. Osyndai kezde aýyl sharýashylyǵy ministrliginde sýarmaly jer máselelerimen ainalysatyn bólim, tipti, sýarmaly jerdiń jaǵdaiyn jetik biletin mamandardyń joqtyǵy da oilanatyn másele.

Keńes ókimeti kezinde mynadai bir saiasat bolǵan edi. Qant qyzylshasyn egip ósirý syrttan satyp alǵannan tiimsiz ekenin kórip-bilip otyrsa da, halyqty jumyspen qamtý úshin qant qyzylshasyn ekken bolatyn. Ol kezdegi ókimet te aqymaq bolmaǵan ǵoi. Endi, shirek ǵasyr ishinde bizdiń eldegi qant qy­zylshasy egilgen jer kólemi 43,6 myń gektar ornyna 2,7 myń gektarǵa deiin, iaǵni, 16 ese azaidy. 10 jyldai qant qyzylshasynyń ár gektaryna 80 myń teńgeden berilip turǵan sýbsidiianyń da qyzylsha egistigin molaitýǵa septigi timedi. Kóptegen óńir­lerde sýarmaly jerlerdi qalpyna keltiretin bolsaq, ol aýyldardyń tur­ǵyndary iri qalalarǵa, ásirese, As­ta­naǵa kóshpeidi, ózderiniń aýyldary kentke, kentteri qalaǵa ainalady. Búgingi tańda turǵyndardyń az jyldar ishinde tolassyz kóship kelýi elordamyzǵa úlken qysym jasap otyrǵany jasyryn emes. Osy jaǵynyń bárin eseptep, ómir súrýimiz kerek. Aýyz sýdy únemdi paidalanýdyń nátijeli áreketterge sai bolýy birshama jaqsardy. Al, aǵyndy sýdy paidalaný baǵytynda ónimdilik pen tiimdilik az, biraq, sýdy kóp shyǵyndaityn daqyldardyń kólemin birtindep qysqartyp, olardy endi kókónis, maily jáne jem-azyq ónimderine aýystyrý qajet.

Eldegi strategiialyq qujattar men baǵ­darlamalarda, Elbasy sózderinde el da­mýynyń basym baǵyttary kórsetiledi. Bizde basym baǵyt retinde áýeli turǵyn úi qurylysyn, odan keiin jol qurylysy belgilendi. Meniń pikirimshe, elimizdiń aldaǵy uzaq merzimdegi bolashaq basym baǵyty aýyl sharýashylyǵyn damytý, sol arqyly agroónerkásiptik keshenniń barlyq salalaryn órkendetý bolýy tiis. Olai topshylaýyma sebep – búkil álemde azyq-túlik tapshylyǵy jyl sanap úlken problemaǵa ainalýda, adamdardyń kedeiliginen jáne qol jetimdi tamaq ónimderiniń tapshylyǵynan másele tym tereńdep jatyr. Osy oraida bul baǵyt qai memleket bolsa da eń basty basymdyqqa ie bolady. Qazaqstannyń keń kólemdegi jeri mol azyq-túlik óndirýge múmkindik beredi. Ońtústik Qa­zaq­stan oblysynda sýarmaly jer 516 myń gek­tar, óńirde 3 million turǵyn bar. Halyq kóp jerde problema da kóp. Áleýmettik qor­ǵaý sharalaryna qarjy jetkizý kóp kúshti talap etedi. Sondyqtan, jańa jumys oryndaryn ashýǵa, investitsiia kólemin arttyrýǵa, jańa tehnologiia engizýge tyrysýymyz qajet desek, bizde aldyńǵy kezde sýarmaly jer kólemin 3 million gektarǵa jet­kizý múmkindigi bar. Ol úshin isten shyǵyp jaramsyzdanyp, sorlanyp, batpaqtanyp, sý tapshylyǵyn kórip paidalanýdan tys qalǵan 1 million gektardy qalpyna keltirýmen birge jańa sýarmaly alqaptar ashýymyz qajet. Osyny júzege asyra alsaq – úlken je­tistik osynda. Atqarylyp jatqan ister barshylyq: tamshylatyp sýarý, jylyjailar arqyly ónimdi turaqty túrde arttyrý jaqsy júrýde. Degenmen de, keibir sýarmaly jerlerde qoldan jasalǵan kemshilik oryn alǵan, bazbireýler iri kólemde jer alyp, igermei, jyńǵyl basyp jatyr. Muny kórgende júregimiz aýyrady. Osyny retke keltirý sharalaryn tez arada qarap, qalpyna keltirýdi qatań túrde talap etýimiz kerek. 

Syrdariia ózeniniń sol jaǵalaýyn boi­lap 70-80 myń gektar jańa sýarmaly jer ashý máselesi ár kezde aitylyp qalyp júrgen. Sony júzege asyrsaq 200 myń adam jumyspen qamtylady, ár gektar orta eseppen 1,5-2 myń dollardan tabys ákelse, oblys biýdjeti baiidy. Jalpy, oblystaǵy sýarmaly jerdi 1 million gektarǵa jetkizýge múmkindik bar. Bul josparymyz­dy «2017-2021 jyldarǵa arnalǵan AÓK-ti damytý Baǵdarlamasyna» engizip, bas­tap jiberýge jabyla kúsh salýymyz kerek. Turǵyndary mol, qazaǵy kóp Ońtústiktiń baqyty men baǵy osynda. Osy oraida, taǵy bir máseleni aita ketelik. Aýylda burynǵydai eńbek ete berýge beiim jumysshylar, malshylar, qoi­shylar, traktorshylar, t.s.s aýyl eń­bekkerleri  óte azaiyp ketti. Burynnan jaldamaly adamdardy jumsaýǵa beiim qazaǵymyz áli de solai, asyrmasa azait­qan joq. Almatyda, Astanada, oblys ortalyqtarynda turyp iri jerlerdi ielenip otyrǵandar bar. Ony qyzǵanýǵa bolmaidy, eger, jerdi azǵyndatpai, ondy eńbek etip jatqandardyń aqysyn jemei, kásipkerlikti adal uiymdastyrsa. Qorǵansyzdyǵyn paidalanyp, aqysyn bermei, zar eńiretip ketetinder bar. Ási­rese, ózge elderdi aiaýsyz paidalanady. Sta­tistika máselesinde de abai bolýǵa tiispiz. Qujatta bar, ómirde joq ónim men mal salany baǵdarlaýǵa, boljaýǵa zalalyn tigizedi. Osyndai jaǵdaidy qolymyzben ustap almaǵanymyzben, bar ekenin ishimiz sezip sypaiylap otyrmyz.

* * *

Qazaqstan et jáne sút ónimderi boiyn­sha asa iri eksporttaýshy el atanýy múm­kin. Elbasy syrtqa satylatyn ettiń kó­le­min 60 myń tonnaǵa jetkizsek, 4 million tonna astyq satqanmen birdei tabys bolatynyn aityp, naqty tapsyrma bergen. Is júzinde barlyq oblystar men aýdandar mal sharýashylyǵyn damytý úshin qolaily tabiǵi-klimattyq jaǵdailarǵa ie. Sonda da, naryqqa kóshken jyldar ishinde eldegi iri qara mal sany 1,65 ese, qoi sany 2 ese azaiyp ketkeni 2 kesteden kórinip tur. Sondyqtan da, memlekettik organdardyń mindeti – jaiylymdardy tiimdi paidalaný, infraqurylymdy damytý, kredittik resýrstarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý. Agrokeshendi damytýda túpki maqsat jańa óndeýshi kásiporyndardyń jelisin damytý bolýǵa tiis. Al, munyń ózi shaǵyn jáne orta biznesti damytý negizinde júzege asýy kerek. Osy oraida, bir aýyz pikir qosqymyz keledi. «Shaǵyn jáne orta biznesti memlekettik qoldaý týraly» zańnyń qabyldanǵanyna 20 jyl boldy. «Shaǵyn», «orta» dep birge aitatyn kezden shyǵýymyz qajet, iaǵni, ekeýiniń qoldaý sharalaryn eki aiyryp qarastyrý kerek. Nege? Óitkeni, shaǵyn biznes kóp jaǵdaida orta biznestiń tasasynda qalyp qoiýda. Shaǵyn biznes pen orta biznesti qoldaý baǵdarlamasy boiynsha 2015 jyly kásiporyndardy qarjylai saýyqtyrý qarjylary 20 iri agrofirmalarǵa bólinip berilgeni bir jazba aqparatta júr.Úkimettiń de, bankterdiń de qoldaý dese orta bizneske búiregi bura beredi. Agroónerkásiptik keshendi nesieleý kólemi de jyl sanap tómendep jatyr, 2015 jyly 603,5 mlrd teńge boldy. Munda da shaǵyn biznes úlesterin ala almaýda.

Basynda ideia nede edi? Zatyn sórege qoiyp satyp otyrǵan jeke kásipkerdi shaǵyn biznes ókili etýge jetkizý, sha­ǵyn biznesti orta bizneske jetkizý, orta biznesti iri bizneske ósirý emes pe?! Maq­sat solai bolǵanymen, ómirde bul tiz­bek basqasha órbip tur. Aýyl sharýa­shy­lyǵyndaǵy saqtandyrý máselesiniń de joly bolmai júr.

Álemdik básekege qabilettilik reitingi degen bar ekeni belgili. Ol oblystarda da jasalady. Sonyń negizgi kórsetkishi – ishki óńirlik ónim deńgeii. Bul kórsetkishte aldyńǵy 10 orynnyń segizin jer asty bailyqtary bar oblystar ielengen. Ekeýin Almaty qalasy – 2 oryn (jan basyna shaq­qanda 16500 dollar), Qostanai oblysy 10-oryn (4700 dollar) ielengen (3 keste). Almaty qalasy – osy jetistikke saýda ar­qyly, Qostanai – bidaidan mol ónim alý arqyly jetip otyr.

Osynyń ekeýin  de  damytýǵa Ońtústik Qazaqstanda múmkindik bar – saýda ja­saýǵa turǵyndar ábden beiim, bidai orny­­­na maqta men kókónis bar. Al, oblys reitingte – sońǵy 16 orynda (2700 dollar), Qostanai oblysynan 1,75 ese, Almaty qalasynan 16 ese az. Bul bizdi oilandyrýǵa, jigerlenýge, jumysty durys uiymdastyrýǵa jeteleýi tiis.

Osy kestede taǵy bir oilandyrarlyq másele bar. Munda aýyl sharýashylyǵyna jumsalǵan negizgi kapitaldaǵy innovatsiia kólemi kórsetilgen. Munda sońǵy oryndardy Soltústik Qazaqstan, Jambyl, Qostanai, Aqmola oblystary ielenipti. Al, Almaty, Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń kór­setkishteri joǵary. Bul atalǵan tórt oblysqa sabaq bolýy tiis. Nege ishki óńirlik ónim salystyrmaly túrde joǵary bolǵan Soltústik Qazaqstan, Qostanai, Aqmola oblystaryna innovatsiia engizý nashar bolýy tiis?!

* * *

Jetistikke jetýimiz úshin memleket te, Úkimet te, halyq ta básekege qabiletti bolýy tiis, Elbasy solai dep naqty aitqan. Bizdiń elimiz – básekege qabiletti, óitkeni, onyń bailyǵy mol. Úkimet te básekege qabiletti sa­nalyp keledi, sebebi, kim basqarsa da, qarjy jetip turdy. Endi, halyq básekege qabiletti bolýy kerek. Bizdiń halqymyz ep­tep artta qalyp tur. Aqparat basqa bol­ǵanymen naqty jaǵdaida kedei otbasylar da, jumyssyzdar sany da kóp. Soń­ǵy jyldary ózin-ózi qamtamasyz etip otyr­ǵandar  degen  uǵym  qalyptasty.  Bul kózdi aldaityn kórsetkish. Bizde ózin-ózi qamtyǵandardyń sany 2 mln 300 myńdai. Osy kategoriiaǵa jatatyndardyń onnan toǵyzynyń esiginiń aldynda 10-15 sotyq jeri bar, bir-eki usaq maly bar, soǵan qarap otyrǵan shyǵar-shyqpas jany bar deýge bolady. Sýarmaly jeri bolsa jaqsy, kókónis, jemis, júzim ne bolmasa júgeri, jońyshqa egedi. Taýdyń etegi bolsa, malyn jaiady. Al, eshteńe ónbeitin, sýy joq jer bolsa qaitedi? Úi irgesindegi jerden tabys alyp qana, ómir súrip jatqandar erteńgi kúnine qajetti artyq qarjy ne paida taba almaidy. Biz baiaǵydan otyryqshylyq qalyptasyp qalǵan ózbektershe ár aýylda shaǵyn bazar ashyp, bir-birimizge etimizdi, sút-airanymyzdy, almamyzdy satýdy úrdis etpegenbiz. Oǵan qosa, álemdik qalypqa (standartqa) qarasaq, tapqan tabysymyzdy úshke bólýimiz kerek. Birinshisi – búgingi kúnge, ekinshi bóligi – adam ja­ny­nyń rahaty úshin, iaǵni, demalysqa barýǵa, el aralap qydyrýǵa nemese jai­ly úi salýǵa, jaqsy avtokólik alýǵa ar­­nalmaq. Al, úshinshi bóligi – erteńgi kúnge. Qazir bizde tabystyń 80-85 paiyzy bú­gingi kúnge ketip jatyr.

* * *

Naryq qatynasyna kóshkeli beri Úkimet aýyldy memlekettik qoldaýdyń túrli jolyn qarastyrdy, áli de izdenis ústinde. Ege­mendik alǵan jyldary barlyq aýyl sha­rýashylyǵy kásiporyndarynyń memleket aldyndaǵy qaryzy keshirilip, sol kezden bastap alynǵan qaryz qaitarymdy bolýy josparlandy. Ol qaryzdar da qaitpady, ony Parlament birneshe ret keiinge shegerdi. 95-jyldary memlekettik qarjylai qol­daý aýdan ákimderine júkteldi. El eko­nomikasynyń jaǵdaiy qiyndaý kezde bólingen qarjy sharýa qojalyqtarynyń bárin qoldaýǵa jetpedi, az qarjy tamyr-tanystan, jaqyn-jýyqtardan artylmady. Muny baiqaǵan Úkimet ol qarjyny oblys ákimshiligi arqyly úlestirip kórdi, ondaǵylar jer-jerdegi naqty jaǵdaidy bile bermegendikten jáne olar da senimdilerdi óz tanystarynan izdegendikten jańaǵy qatelikter qaitalandy. Sosyn, úkimet asa zárý zat­tardy: egiletin daqyl tuqymyn, ty­ńaitqyshtar men himikattardy arzandatyp berýdi qolǵa aldy, satyp alý men úlestirýdiń arasyndaǵy shyǵyndy moinyna aldy. Ol da tolyq qaitarym bermedi. Barlyq jerde sana faktory alǵa shyǵa berdi. 2006 jyly sharýalardyń árbir gektaryna sýbsidiia berý zańdastyryldy. Ol da baiaǵy sotsialistik teńgermeshiliktiń qaitalanýy edi. Qolymdy kókiregime qoiyp aitar bolsam:  sharýalar sol qarjynyń basym bóligin jerdi saqtaýǵa, tozdyrmaýǵa, jerge ekken daqyldaryn kútip-óńdeýge jumsaǵan joq. Qarjyny jylyna bir ret emes, satylap ta berdi, ol aqsha tym az bolyp shyqty da eshteńege jetpedi, sóitip, aqsha alǵan sáttegi kún­delikti tirshilikke, toi men qudalyqqa jumsalyp ketip jatty. Aqshanyń kózi joq, qansha bar bolsa, sonsha ketedi. Osy zań májiliste talqylanǵan kezde onda zańger edim, bul sýbsidiia maqsatty jumsalmaidy dep qarsy boldym. Bizden góri aitqan sózi ótimdi depýtattar Chirkalin men Troshihin óz degenderin jasady. Bul oraida, rettelýi qiyn bir másele bar: sýbsidiia barlyq sýbektilerge jetpeidi. Sondyqtan, ony «tańdaýlylarǵa» ǵana berýge jol ashylady.

Qazir Úkimet sýbsidiianyń tiimsiz paidalanylyp jatqanyn baiqap, bul tásilden bas tartyp, kim qural-jabdyq alar bolsaq, soǵan beriledi degen sheshim shyqty. Bul tásildiń progressivti jaǵy bar, ol – sharýalardy birigýge itermeleidi. Sýarmaly jerdegi qaramaǵynda 2-3 gektar jeri bar sharýaǵa, eger basqalarmen kooperatsiia jasamasa, bul qoldaý járdem bere almaidy. Bizde kooperatsiia jolymen birleskender sany 1,33 paiyz ǵana. Bul AQSh pen Frantsiiada 100 paiyz, Ispaniiada 120 paiyz, Niderlandyda 140 paiyz.

Aýyldy damytýǵa qatysty áńgime bolsa, memlekettik qoldaý sharýalarǵa naq­ty jetpeidi degen áńgime de ras. Elde 173 myńdai aýyl sharýashylyǵy qu­rylymdary bar, onyń 165 myńy sharýa qojalyqtary. Úkimet nemese jer­gilikti bilik olardyń árbirine jeke-jeke baryp, aqsha úlestirýi múmkin emes qoi. Osylai uiymdasýyn qalaityndar kóp. Sotsializm kezindegidei bolsa deidi. Biraq, ol múmkin emes. Óitkeni, alǵan nesieniń qaitarym táýekeli degen bar, ol barlyq qojalyqtarda birdei emes. Memleket bergen aqshasy qaitarymdy bolýyn qadaǵalaidy. Ol úshin kepildik múlik talap etedi. Ony qoiyp qarjy alýǵa kóp qojalyqtardyń shamasy kelmeidi. Sosyn, ókpeleidi. Ókpeliler, ásirese, halyq jii ornalasqan sýarmaly óńirde kóp. Sondyqtan da, úkimet organdary usaq sharýalarǵa birigýdi usynady. Ony da uiymdastyrý ońai bolyp jatqan joq, oǵan birneshe sebep bar: birinshisi, sharýalar jeri óte az bolsa da, ózderin menshik iesi retinde sezinip qaldy, biriksek jer­den airylyp qalamyz ba dep qorqady. Ekinshiden, tabys joq dep qansha aitsa da, jyl saiyn uqypty sharýa tabyssyz qalmaidy, sol tabysty da ala almai qalamyz ba dep ýaiymdaidy. Oǵan negiz bar, astyqty óńirlerde jerlerin iri kásiporyndarǵa berip, birigip jumys júrgizip jatqan sharýalardyń ishinde ózderine tiesili dividendin tolyq alyp jatqandar óte az. Úshinshiden, zańdarǵa sáikes sha­rýa qojalyqtarynyń birigýi erikti túrde ǵana jasalýy tiis, birigý úshin jerdiń ieligine, tabys bólisine qatysty naqty kepildikter beriletin jáne birlesken qurylymdardyń jumysyn retteitin zańnamalyq jetildirýler kerek.

«QazAgro» holdingi buryn ashylǵan birneshe aktsionerlik qoǵamdardy biriktirip, aýylǵa bólinetin qarjyny retteýshi basqarýshy organ retinde 2006 jyldyń sońynda quryldy. Onyń quramyna 7 aktsionerlik qoǵam biriktirildi. Bul mekeme qurylǵaly aýylǵa baǵyttalǵan qarjy aǵyny rettelip, bir jaýapkershilik aiasyna kóshti. Osy jańa damý institýty ashylǵaly úlken kólemde qarjylandyrý júieli jasaldy. Bul – jaqsy jaǵy. Nashar jaǵy – adam faktory. Kóp qarjynyń, nesiesi tómen qarjynyń qumarlary da kóp. Bireýleri suranady, bireýleri talap etedi, bireýleri zorlaidy. Basqaryp tyrǵan úlkendi-kishili basshylardyń da óńeshi bar. Búgingi 20 paiyzdy shamalap qalǵan qaitarylýdan kúder úzilgen nemese qaitarymy qiyn nesieler sonyń nátijesi. Degenmen, jaqsysy kóp, onyń bastysy – bir jerden basqarylatyny men júieliligi. «QazAgro» arqyly ministrliktiń veterinariia salasyn qalpyna keltirý úshin jasap jatqan isi asa quptarlyq.

* * *

Aýyl sharýashylyǵy ministrleri aýysqan saiyn mekemelerdiń biri kelip, biri ketip jatatyny jón emes. Orman, balyq jáne sý sharýashylyqtary eki ret Qorshaǵan ortany qorǵaý ministrligine baryp keri qaitty. Bul zalaldy. Sý resýrstary komitetin eshqashan aýyl sharýashylyǵynan alystatýǵa bolmaidy. Sebebi, bul komitet negizinen aýyl sharýashylyǵyna jáne sý paidalanatyn óndirisshilerge qyzmet etedi jáne aýyldyq aýmaqtar shegine deiin sý jetkizip beredi. Bizdiń 60 paiyzǵa jýyq sýymyz syrt memleketterden aǵyp keledi, keibiri bizden asyp ári ketedi. Osyndai tapshylyq kezinde sý resýrstaryna jaýap beretin mekemeni oiynshyq etýge bola ma?!

Jer daýy úlken másele bolǵan kezde bir-aq baiqaldy, jer resýrstary máselesi Ulttyq ekonomika ministrligine aýys­­tyrylypty. Bul aldyn ala aýyl sha­rýa­shylyǵy jerin satýdy tezdetýge ba­ǵyttalǵan áreket deýge keledi. Aýyl sha­rýa­shylyǵy jerin jeke menshikke satý týraly túrli daýlarmen, kelispeýshiliktermen 2003 jyly qabyldandy. Sodan bergi 10 jyl ishinde (2014 jyldyń basyna) 1 mln 115 myń gektar jer 17,6 mlrd teńgege satyldy.  Barlyq jer kóleminen 704 myń gektar jer jeke tulǵalarǵa, 411 myń gektary zańdy tulǵalarǵa satyldy.Aýyl sharýashylyǵy jeriniń 97,8 mln gektaryna (98,8 paiyzy) uzaq merzimdi jalǵa berilgen, 1,2 paiy­zy jeke menshikte. Ózara saýdada túrli keli­simder negizinde 78 myń jer ýchaskesi bir qoldan ekinshi qolǵa ótti. 2012 jyldan beri 98 mln gektar jerge inventarizatsiia jasaldy, paidalanylmai jatqan 7,4 mln gektar keletin (onyń ishinde 943 myń ga egistik jer) 19 myń jer ýchaskesi anyqtaldy. Sonyń 91 paiyzy sharýa qojalyqtarynyń úlesinde. Demek, jeke tulǵalardy óbektei bermei, talapty qatańdatý da kerek. Alyp bara jatqan eshteńe joq deýge de bolady. Biz kópýkladty aýyl sharýashylyǵyn qalyptastyrý úshin jeke menshikti de qatar damytýǵa barýymyz qajet. Joǵarydaǵy resmi aqparatqa sensek, jeke menshikke satylǵan jer kólemi qaterli emes. Biraq, aýyl sharýashylyǵy jeri múlik pe menshik pe? Osy másele boiynsha qoǵamda da, ǵylymda da, bilikte de biryńǵai túsinik joq. Buǵan pikirtalas týǵyzyp, bir jónge keltirýge tyrysyp jatqan eshkim joq. Jerge qatysty shýdyń bir basy osynda. «Qarańǵy adamdy basqarý ońai» degen tujyrym bar, biraq, eldiń taǵdyrnamalyq máselelerinde olai etýge bolmaidy.

* * *

Alash qairatkeri Smaǵul Sádýaqasov 1918 jyly Omby politehnikalyq ins­titýty janyndaǵy kooperatsiia kýrsyn bitire sala oqytýshylar daiarlaityn kýrsta kooperatsiia qisynynan dáris beredi, odan soń birjarym jyldai Batys Sibir kooperativter birlestiginde qyzmette bolady (Oqyńyz: Smaǵul Sadýaqasov jóninde arnaiy maqala jazdym.«Aqiqat» jýrnaly №2, 2013). Kooperatsiia jaiynda Smaǵuldyń ai­tatyny – kúshti, bilimdi, qarjyny kooperatsiialaý nátijesinde egin salýshy eshkimge jalynbastan birlesip kombain satyp alyp, birge paidalanady, kombaindary uiymǵa kirmegenderdiń eginin oryp qarjy tabady, oǵan janar-jaǵarmai, kerek bólshekter satyp alýǵa, traktorshyǵa eńbekaqy tóleýge bolady, – degeni kúni búginge deiin ózekti jáne laiyqty oryndalǵan emes. «Saýdagerge jegizbeitin de aila bar. Ol aila – kooperatsiia. Kooperatsiianyń bir negizi – saýdany uqsatý. Kooperatsiia saýdagerdiń óz qarýyn ózine jumsaidy. Halyq kooperatsiia arqyly óz saýdasyn saýdagerge istetpeidi, ózi isteidi. Halyqtyń sailaǵan adamdary qaladan toptap óz baǵasymen nárse alyp keledi. Ol arzanǵa túsedi. Ónimin de saýdager satpaidy, ózi satady. Sói­tip saýdagerdiń kórgen paidasyn ha­lyq kóredi», – deidi Smaǵul.

Kooperatsiiany qoldaý sýarmaly óńirde asa kerek. Ońtústiktegi maqtashylardyń ónim alýy kóp shyǵyn jumsaýdy talap etedi, oǵan sharýanyń shamasy kelmeidi de, jan-jaqtan nesie alady, keiin alǵan óniminiń quny qaryzdardy qaitarýǵa birde jetedi, birde jetpeidi. Basynda kooperatsiiany ómirge engizý jolynda úkimet birjaqty ǵana baǵytty ustandy, iaǵni, tutyný kooperatsiiasy negizinde qurylýǵa josparlanǵan kommertsiialyq emes kooperativterdi qoldady. Bul zań qabyldanǵan kezdegi Azamattyq kodeks boiynsha memleket kommertsiialyq emes uiymdardy qoldai almaityn edi. Aýyl sharýashylyǵyna kooperatsiiany engizemiz dep kommertsiialyq emes kooperativterge memleket qoldaý kórsete alatyn bap engizildi de, selolyq tutyný kooperativteri quryla bastady. Bir qyzyǵy mundai kooperativterdi QazAgro arqyly jáne ekinshi deńgeidegi bankter arqyly memleket esebinen qarjy alýǵa niettengender ǵana qurdy. Buǵan úkimet mán bergen joq. Sondyqtan, kommertsiialyq uiym esebinen nesie alý úshin sharýa qojalyqtarymen birge óndiristik kooperativter de quramyna kirip, kútpegen jaǵdailar boldy. Osylaisha, jalǵan selolyq tutyný kooperativteri qurylyp, «QazAgrodan» qarjy alyp, eginshilik pen mal sharýashylyǵyna salýdyń ornyna, alypsatarlyqqa jumsady nemese qarjy qaitpai jatyr.

Bizdiń elimizde qazir 85 paiyz kásip­kerler alypsatarlyqpen ainalysatynyn aitsaq te jetkilikti. Aýyl sharýashylyǵynda óndirispen ainalysýǵa eshkimniń qulqy joq, sebebi, onda taýar ainalymy jylyna bir ret qana keledi. Sondyqtan, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshiler men qaita óńdeý kásiporyndaryna satyp alyp qaita satýshylarmen salystyrǵanda erekshe qoldaý qajet, máselen nesie paiyzyn ári ketkende 4 paiyzdan asyrmaý, salyq alýdy ai saiyn emes, jylyna eki ret – 15 qazanda jáne kelesi jyldyń 15 sáýirinde ǵana alýdy engizý qajet. Budan da jaqsy mysaldar Eýropany bylai qoiǵanda Qytai men Belorýsta bar.

Aýyl sharýashylyǵy kooperatsiiasynyń búgingi jaǵdaiyna kelsek, 2015 jyly 29 qazanda «Aýyl sharýashylyǵy koope­rativteri týraly» zań qabyldandy. Bul zańdy taldaý uzaq másele, onyń keibir kemshin jaqtaryna ǵana toqtalamyz.

1) Zań  «Aýyl sharýashylyǵy koopera­tivteri týraly» dep atalǵanymen onda bir ǵana kooperativ túri týraly aitylǵan. Naqty dálel: Zańnyń 5 babynyń 1 tarmaǵynda: «birlesken óndi­ristik jáne (nemese) ózge de sharýa­shylyq qyzmetti júzege asyrý úshin jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalardy erikti túrde biriktirý jolymen múshelik negizinde qurylatyn óndiristik koope­rativtiń uiymdastyrý-quqyqtyq nysanyndaǵy zańdy tulǵa bolyp tabylady» dep jazylǵan. Sondyqtan Zań «Aýyl sharýashylyǵy kooperativteri týraly» degen ataýǵa laiyq emes, onda birneshe kooperativ joq.

2) Zań bastapqy jobasynda: «Aýyl sharýashylyǵy kooperatsiiasy týraly» dep atalsa kerek. Keiin talqylaý barysynda bul ataý ózgertilgen shyǵar. Olai deýge negiz bar: zańnyń 2 babynyń 7 – tarmaqshasynda: «aýyl sharýashylyǵy kooperatsiiasy – aýyl sharýashylyǵy kooperativteri men olardyń qaýymdastyqtarynyń (odaq­tarynyń) júiesi» dep jazylǵan. Zań­dy oqyp qaraǵanda, zań tek aýyl sha­rýashylyǵy kooperativin ǵana emes, olardyń birlestikterin de qamtitynyn kó­remiz.

Bul eki dálelimiz zań qabyldaný kezinde birge kúshin joiǵan zańdardyń ataýlarynan qashqaqtaýdan týyndaǵan dep oilaimyn («Qazaqstan Respýblikasyndaǵy selolyq tutyný kooperatsiiasy týraly», «Sý paidalanýshylardyń selolyq tutyný kooperativi týraly»).

3) Zań aýyl sharýashylyǵy kooperativ­teriniń tek kommertsiialyq túrine ǵana arnalǵan. Dálel: 5 baptyń 3 tarmaǵynda «Aýyl sharýashylyǵy kooperativi kom­mertsiialyq uiym bolyp tabylady, onyń azamattyq quqyqtary bolady jáne Qazaqstan Respýblikasynyń zańna­masymen tyiym salynbaǵan qyzmettiń kez kelgen túrin júzege asy­­rýǵa qajetti, onyń qyzmetimen bai­lanysty mindetterdi atqarady» delingen. Burynǵy selolyq tutyný kooperatsiiasy týraly zań kúshin joiyp jáne bul zań tek kommertsiialyq uiymǵa arnalǵan soń,kommertsiialyq emes uiymdardy aýyl sharýashylyǵy sa­la­synan múldem joiý maqsat bolǵan de­me­gende ne deimiz?Kooperatsiianyń Aza­mattyk kodekske sai eki túri bolýy naqtylanǵandyqtan jáne álemdik tá­jiribe solai bolǵandyqtan muny durys boldy deýge kelmeidi.

2016 jyldyń 1 qańtaryna JIÓ-niń úlesinde aýyl sharýashylyǵynyń úlesi 7 paiyz. Bul álemdik kórsetkishke sai. Osymen toqtaimyz. Maqala kólemi tym ulǵaiyp ketti. Aýyl sharýashylyǵy kooperatsiiasy týraly arnaiy zertteý jasalýǵa laiyq.

* * *

Sońǵy 9 jyl ishinde bir qysqa, ekinshi uzaqqa sozyǵan daǵdarysqa tap bolyp otyrmyz. Onyń sebebin aityp jatpasaq ta túsinikti. Aitaiyn degenimiz, daǵdarystyń aýyl sharýashylyǵynyń damýyna áseri onsha úlken bolmaidy. Daǵdarysty eńserýge aýyl men qala kásiporyndarynyń kelisim-shart negi­zinde áriptestik turǵysynan qarym-qa­tynas jasaýy, taýardy satyp alýshyǵa kólik­tik logistika júiesiniń qalyptasýy septigin tigizedi.

Bizdiń   aýyl    sharýashylyǵy     eko­nomi­­kasymen ainalysatyn ǵalym­darymyzdyń, Parlament depýtat­tarynyń kóbi qazaq­standyq zań­namany jetik bilmeidi, taldamaidy. Táýelsizdiktiń alǵashqy on jylynda qor­ǵalǵan kandidattyq jáne doktorlyq dis­sertatsiialardyń basym bóliginde Resei zańnamasyna siltemeler kóp bolatyn. Bul áli de baiqalyp qalady. Bizde zańdy túsinip oqý, ony elge jetkizip nasihattaý isi nashar. 2005 jyly «Agroónerkásiptik keshendi jáne aýyldyq aýmaqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń zańy qabyldandy. Bul – óte tamasha zań. Onyń búkil tula boiy, ásirese, 9,11-baptary aýyldaǵy kásiporyndar men sharýalardy qoldaýdyń naqty baǵyttaryn kórsetip bergen. Osy zańǵa sáikes memlekettik retteý men qarjylai qoldaýdyń túr-túri jasalyp  keledi.  Bul zańda kórsetilmegen aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa jumsalatyn shyǵystar biýdjettik talqylaýlarǵa qabyldanbaidy. Al, «Qazaqstan Respýb­likasynyń keibir zańnamalyq aktilerine aýyldyq eldi mekenderdiń áleýmettik sala qyzmetkerlerin áleýmettik qoldaý já­ne yntalandyrý máseleleri boiynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń 2008 jylǵy 24 jeltoqsandaǵy Zańyn túrli deńgeidegi mamandardan surastyrǵanymda eshkim jaýap bere almady. Bul jai zań emes edi, onda «Agroónerkásiptik keshendi jáne aýyl­dyq aýmaqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly» 2005 jylǵy 8 shildedegi, «Bilim týraly» 2007 jylǵy 27 shildedegi, «Densaýlyq saqtaý júiesi týraly» 2003 jylǵy 4 maýsymdaǵy, «Mádeniet týraly» 2006 jylǵy 15 jeltoqsandaǵy, «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy jergilikti mem­lekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» 2001 jyly 23 qańtardaǵy Qazaqstan Respýblikasynyń Zańdaryna ózgeris engi­zilgen osyndai  asa mańyzdy zańdy bai­qa­mai qalǵan.

«Qazaqstan  Respýblikasyndaǵy  jergi­likti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi bas­qarý týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Zańy 2001 jyly 23 qańtarda qabyldandy. Bul zań 1995 jyly 30 tamyzda qabyldanǵan qoldanystaǵy Konstitýtsiiamyzdyń qory­tyndy erejeleriniń 92 babynda atap ótilgen «Konstitýtsiiada atalǵan zań­dar Parlament belgileitin tártip pen mer­zimde, biraq Konstitýtsiia kúshine engen kúnnen bastap eki jyldan keshiktirilmei qabyl­danýǵa tiis» degen talabynan 4 jyl keshiktirilip qabyldandy jáne búginge deiin ómirge naqty engen joq, tek deklaratsiia kúiinde tur. Eger, bul zań onda belgilegen talaptarǵa sai qoldanylsa, onda aýyl ákimderi jergilikti turǵyndar arqyly sailanyp, solardyń maqsat-múddelerin oryndaýǵa jáne aýyl ekonomikasyn kóterýge tyrysatyn bolar edi. Aýyl ákimderiniń óz biýdjetin bólip berip, olarǵa jer salyǵy men múlik sa­lyǵyn berip, óz betinshe áreket jasaýǵa múmkindik berýge bolar edi. Qazirgi aýyl ákimderi aýyl ekonomikasyna júrdim-bardym ǵana aralasady, apparatymen tek salyq túsimderin baqylap otyrady. Olar «memlekettik bilik kásipkerliktiń isine aralaspasyn» degen talapty óz paidasyna túsinip, eshteńege aralaspaidy, turǵyndardyń turmys-tirshiligine jaýap berýdiń joǵaryǵa esep berip turatyn sátterin ǵana oryndap otyrady, óz turǵyndary aldyndaǵy jaýap­kershilikti sezinbeidi.

* * *

Aýyl  adamdarynyń eńsesin bir kez­deri jeńil túrde berilgen nesieler ba­syp tastady, búginde elimizde 5,5 million adamnyń bankter aldynda qaryzy bar, onyń 1,5 milliony eki jáne odan da kóp nesie alǵandar. Búgingi kúngi aýyldar men qalalardaǵy problemalar reitingine taldaý jasaýshy sarapshylardyń aitýynsha, aýyldardaǵy problemalar reitingi bylaisha: jumyssyzdyq, alkogolizm, isteitin is joq dep sanalýy, kredit alý qiyndyǵy, meditsinalyq kómek­tiń nasharlyǵy, halyqqa qyzmettiń nasharlyǵy (jol, tazalyq, poshta, t.s.s). Al qalalarda: baǵanyń ósýi, meditsina qyzmetiniń sapasynyń nasharlyǵy, ju­mys­syzdyq, korrýptsiia, bilim sapasy, alkogolizm, turǵyn úi, jalpy mádeniet deńgeii. Eldegi  agrarlyq  ýniver­sitet­terdi bitirýshilerdiń 10 paiyzy ǵana ma­man­dyǵy boiynsha qyzmetke ornalasady, olardyń basym bóligi – mal dárigerleri. Basqasy tapqan jumystarynda júr. Sala bilikti mamandarǵa zárý. Aýyl sha­­rýa­shylyǵy salasyna joǵary oqý oryn­dary qajettiden 20 paiyz artyq «daiyndaidy». Tóńkerilgen piramida.

Almatylyq  Qanaǵat Júkeshev «Aiqyn­da»: «Aýyl qazaqqa eshqashan abyroi ápe­rip kórgen joq. Aýyl qazaqqa árqashan da saýatsyzdyq, ashtyq, mádenietsizdik, áleýmettik aýrýlar men náýbat ákelip otyrdy», degen edi. Sol sózderde shyndyq bar. Aýyldy qalamen teńestiremin dep Hrýshev ár úidegi mal sanyn 3 qoi, bir siyr ne bir jylqymen shektedi. Qalǵanyn dúkennen jetkizip turmaq boldy. Eshteńe shyqqan joq, qaita el asharshylyqqa ushyrady. Osyǵan qarama-qaishy qatelik táýelsizdik jyldarynyń bastapqy kezinde de boldy. «Kolhoz-sovhozdardy taratyp, mal-múlikti sharýalarǵa bólip bersek, árqaisysy jeke-jeke sharýalaryn ári qarai dóńgelentip alyp kete bermei, nesi bar» degen ideiamen olardy tez taratýǵa asyqtyq. Taraǵanmen jumys júrip kete qoimady, halyqtyń basym bóliginiń sanasy menshigine ielik etip saqtap qalýǵa ázir bolmady, sóitip taqyr kedeige tez-aq ainalyp shyǵa keldi. Qazir, endi, usaq sharýalardy biriktirýge tyrysýdamyz, biraq, kolhozdastyrý kezindegidei zorlap biriktirýden eshteńe shyqpaidy, onyń ústine osydan 20 jyl buryn zorlap taratyp jibergenbiz, endi zorlap biriktirý oń nátije bermeidi. Taratýǵa júrgen zorlyq, biriktirýde júrmeidi. Eger, zorlasaq, 30-shy jyldardaǵydai nátije shyǵady, jyldar óte me, ótpei me, qaita taraidy. Bir qatelikti qaitalai bersek damymaimyz.

Jalpy, eldegi reforma agrarlyq saladan bastalýy tiis edi. Biz, kerisinshe, aýylǵa kerek quraldar men zattardyń báriniń baǵasyn bosatyp baryp, eki jylǵa jaqyn ýaqyttan keiin aýylǵa óz taýarynyń baǵasyn ózi qoiýǵa erkindik berdik. Ol kezde aýyl taýar óndirýdi toqtatyp, ózinde bardyń bárinen airylyp qalyp edi. Aýyldyń táýelsizdik kezinde quldyrap, qazirge deiin bas kótere almai jatqanynyń basty sebebi osy.

* * *

Odan basqa da sebepter bar. Aýylda turatyn adamdar sany kóp. Qazir aýyldarda halyqtardyń jartysyna jýyǵy turyp jatyr, buryn odan da kóp bolǵan. Solardyń basym bóligi – qazaqtar. Óitkeni, olardyń aýylda ómir súrýin Keńes Úkimeti qolai kórgen, qazir de ol saiasat bálendei ózgeriske ushyraǵan joq. Aýyldaǵy adamdar sanyn kópsingennen aityp otyrǵan joqpyz, aýylda eńbek etýdiń múmkindigi az bolǵandyqtan, jappai jumyssyzdyq beleń alǵandyqtan aityp otyrmyz. Aýyl qarańǵylyqta, solai bolǵan soń, ondaǵy mol qazaq qarańǵy bolmai, kim qarańǵy bolady. «Qarańǵy adamdardy basqarý ońai» depti ǵoi bir ǵulama. Aýylda kapital qalmaǵan, aýylda turmystyq jaǵdai óte nashar – sý ashy, jer sorlanǵan, jol nashar, jumys joq. Aýyl adamy ánsheiin bir jerde kúneltý kerek degen oimen, basqa jerge barǵanda bizge kim birnárse bólip bere qoiar deisiń qaýippen aýylda otyra túsýin jalǵastyryp jatyr. Aýyl halqynyń sany órkenietti elderde 20 paiyzdan, ári ketkende 30 paiyzdan (agrarlyq elderdiń ózinde) aspaidy. Bizde 47 paiyz bolsa, demek, 17-27 paiyz adam aýylda bosqa júr, olar aýyl úshin qosymsha júk, artyq, kereksiz. Bizde sony retteý baiaý. Mysal retinde aitsaq, Maqtaral aýdanynda osydan 20 jyl buryn 200 myń halyq bar edi, qazir 350 myń boldy. Kóbeigen jurttyń jartysy tabiǵi ósim bolsa, jartysy syrttan kóship kelgender. Al, maqtalyq jerdiń ónimdiligi eki eseden kóp tómendedi. Qosymsha kóbeigen 150 myń halyq burynǵylardyń onsyz da azaiyp jatqan nesibesin bólip jep otyr. Turmystyń tómendeýi degen osylai kete beredi. Sondyqtan, byltyrdan beri  bas­talyp  jatqan  soltústik óńirlerge óz erkimen kóshýdi qalaityndarǵa jan-jaq­ty materialdyq qoldaý kórsetilip, júie­li jumys atqarylýy tiis.

Joǵaryda aty atalǵan Qanaǵat Júkeshev: «Halqyn aýyldan shyǵarmaýǵa kúsh salý – halyqqa jasaǵan qastandyqtyń eń kesirlisi» degen eken. Onyń sózi: «Bar­lyq jaqsylar men myqtylar aýyl­dan shyqqan, men de aýyldan shyqqam» dep júrgenderdiń kóbine jalǵan, kózboiaý úshin aitylatyn, biraq qalaǵa jabysyp airylmaityndardyń sózderimen salystyrǵanda durys. Árine, aýylda halyqty eshkim zorlap ustap otyrǵan joq. Biraq, órkenieti mol, tehnologiiasy jetilgen jerge baryp qonystanýyna yqpal etý de bolǵan joq. Kóshi-qon saiasatyndaǵy qoldaýdy soltústik óńirler men shekaradaǵy halyq az qonystanǵan aýdandarǵa barýyn maqsatty túrde jasaýǵa eshqandai kedergi joq edi. Oilanbadyq. 

Aýyl  adamy  negizinen «saqtaý» úderisi­men ómir súredi: óndirgen ónimin qysta jeýge, aiyrbastaýǵa saqtaidy. Malynyń tólin de solai, baǵyp-qaǵady, qalpyna keltirip baryp satady, jeidi, aiyrbas jasaidy. Aýyl adamynyń qaltasynda aqsha júrmeidi. Ondaǵy ómir birqalypty aǵysta, olarda ózgeris kóp bolmaidy. Sondyqtan da, olar damý men jetilý týraly az oilaidy. Oi­lasa da berik sheshimge kele almaidy, qiial­daidy da qoiady. Ilýde bireýi bolmasa, kóbi jetilýge umtylmaidy.

 «Qalaǵa zorlap kóshirý kerek» nemese «Jurttyń bári Almaty men Astanada tur­syn» demeimiz, biraq, bizder qala sanyn, onyń turǵyndarynyń sanyn basqa joldarmen arttyrýymyz, aýyldy kentke, kentti shaǵyn qalaǵa, olardy úlken qalaǵa ainaldyra berýimiz kerek. Qai­ta óńdeý kásiporyndary men shaǵyn kásiporyndardy aýyldyq aýdandarǵa ornalastyrǵan jón.

* * *

Qytaida jyl saiyn million turǵyny bar, bir jańa qala qalyptasady eken. Biz olai ete almaspyz, biraq, búginde qala dep ataýǵa uialatyndai kúide turǵan aýdan ortalyqtaryndaǵy 30-50 myń turǵyny bar qalalardyń jaǵdaiyn jaqsarta túsýge, joly, trotýary, sýy men kanalizatsiiasy, jylýy, baǵdarshamy bar, taza qalalarǵa ainaldyryp, olarǵa halyqty kóbirek qonystandyrýymyzǵa bolady ǵoi. Órkenietti elderde turǵyndarynyń 20 paiyzy naqty óndirispen, 70 paiyzy sol eńbekshilerge qyzmet etýmen – muǵalim, dáriger, daiashy, júrgizýshi, shveitsar, t.b. qyzmettermen ainalysady. Bizde 10-15 paiyz naqty óndiriste, 45-50 paiyz solarǵa qyzmet etetin infraqurylymda desek, qalǵan 40 paiyzy óz betinshe kúneltip júr.

Bizdiń qoǵamda memleket bárin taýyp berýge mindetti, biraq, jeke basynyń isine aralaspaýy kerek dep oilaityndar basym. Qazaqta «alaǵan qolym beregen» degen sóz bar. Demokratiialy qoǵam qurý qur sózben, aiǵaimen sheshilmeidi. Halyq masyldyq psihologiiadan tolyqtai arylǵanda ǵana liberaldy qoǵamǵa jaqyndaimyz. Qazirgidei memleketti «mádenietti túrde tonaý» bizdi ósirmeidi. Mysaly, aýyldyq jerde «jumys joq» dep syltaýratyp jatqan tepse temir úzetin jigitter qanshama?! Buryn memleket jumys berýshi bolsa, qazir aýyl sharýashylyǵy tolyqtai jekeniń qolyna berildi. Jumystyń mán-maǵynasy bireý-aq, aýyldyq jerde mal baǵý,  egin egý, shóp shabý, jemis-jidek ósirý, t.b. Sony qoldaý, qorǵaý, tiisetinderge tosqaýyl qoiý, urlyq-qarlyqqa tyiym salý kerek. Buryn memleketke isteseń, endi ózińe ne jeke kásipkerge jumys isteisiń. Biraq, bala-shaǵasyna memleket tarapynan beriletin azdaǵan áleýmettik járdemaqyǵa toqmeiilsip, naǵyz eńbekti bireýge jalshy, baidyń quly bolý dep túsinetinder qatary az emes. Bul túbegeili qate túsinik. Ekonomika naryqtyq júiege ótkenimen, halyqta pragmatikalyq túsinik qalyptaspai keledi. Adam sanasy naryqqa ótkende ǵana osy túsinbestik joiylady dep esep­teimin.

* * *

Qazaq búgin: «Qashanǵy kedei qal­pynda júrmekpin» dep, aldyna maqsat qoiyp, baryn qaryshtap, kúndelikti jáne uzaq merzimdi shyǵyndardyń ta­maq pen kiimnen basqasyn qoia turyp, qudalyq pen toilardaǵy básekege ermei, balalarynyń bilimge qushtarlyǵyn oiatyp, tapqan-taianǵanyn kemeldi bilim alýyna múmkindik jasasyn. Oqýǵa shynymen qunty joq balasyn kópke erip, jalǵan namystyń jeteginde ketpei, bosqa qarjy jumsamai, bir kásipke úiretsin. Ózi úirete almasa, isin ustalyqpen atqaratyn adamǵa shákirt bolýǵa moiyndatsyn. Sonda ǵana kásiptiń bir-bir tutqasyn ózgelerge ustatyp qoiyp, qarap otyryp, basqalarǵa qyzmetshi bolyp qalmaimyz, ár istiń tól mamany ózimiz bola alamyz. Bul degen sóz bizdiń jaibaraqattyǵymyz, ýaiymsyzdyǵymyz, jetilýge umtyl­maitynymyz, jigerimizdiń kem­shindigi artta qalyp, básekeles tulǵa bolýǵa áreket etý degen sóz. Kerisinshe bolsa, búgingidei biz aqshamyzdy ózgeniń qyzmetin tutynýǵa nemese olardan eshteńe úirenbei-aq, kúnim ótse boldyǵa salyp, járdemshi qyzmet etýge ǵana jarap qala bermekpiz. 

Biz qai deńgeidemiz? Jer bizdiki, el biz­diki deimiz, ashynamyz, kúńkildeimiz, biraq shyndyq kózge uryp tur. Sebebi bizde tabandylyq, jiger, mamandaný, aqshany únemdi jumsaý mádenieti jetispeidi. Toi men qudalyqty qaryzǵa ótkizip, ipo­tekaǵa úi alyp, qymbat kólikti nesiege alyp, ol aqshadan qutylamyn dep pálenbai jyl qaryzǵa batyp júremiz. Eselep eki-úsh ese qun tólep, jem bolyp júrgen ózimiz.

Bireýler  ózine-ózi syn  kózben qaraidy, júrgen   ortasynyń,  otbasynyń ia meke­meniń   joly bolmasa, onyń jaýap­ker­shiligin óz  moinyna  alýǵa ázir, jeti­lýge tyrysady, bir sózben aitqanda,  damý­ǵa udaiy daiyn. Al, keibireýler jaýap­kershilikten qashady, sebepti basqa bireýden izdeýge beiim. Olar damýǵa ázir emes, olarda sotsializm úlgisi: azǵa qana­ǵat etip úirengen, toqkóńil, tipti, jalǵan táýbeshil. Taǵy da ondailar ádet­te qoǵamǵa kinámshil, óshpendi keledi. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldary halyqtyń masyldyqqa úirengeni anyq kórindi. Memlekettiń qamqorlyǵyna bailanyp qalǵan halyq naryqtyq ekonomikany túsinbedi, ol júieni kótere almady. Eger, halyq masyl bolmaǵanda, birdi-ekili naryqqa beiim azamattar siiaqty pysyqtyq tanytqanda biz sol bir daǵdarystan erte shyǵar ma edik dep oilaimyn.  Tutynýshylyq ideiasy ózindik oilaýdy, ózindik tańdaýdy shekteidi.

Óz erkimiz ózimizge tigenine, naryq qatynastaryn igere bastaǵanymyzǵa shirek ǵasyr ótse de, bizdiń ekonomikalyq ómirde  áli de bolsa masyldyq piǵyldan tolyq aryla almaǵanymyzdy, «onda bar nárse, mende nege joq?» nemese «ananyń joly bolyp kete bere me?» deitin keleńsiz piǵyldarǵa ere ketetindigimizden baiqaýǵa bolady. Osy piǵyldy aýyl ekonomikasyna qatysýshy talai azamattardan baiqap, sezemiz. Keibir ózderin kisi sanap júrgen adamdardyń óziniń aityp júrgen pikirine qarasaq, mádeniettiń qalyptasýyn, qoǵam­nyń rýhani damýyn,  memlekettiń ósip-órkendeýin qorǵap, qoldaýdyń ornyna, ony baiaǵysha memlekettiń mindeti sanaidy, biz qol qýsyryp qarap otyrsaq ta bola beredi degen nemkettilik piǵylda. Biz Abai dana aityp ketken, eńbegin saýyp, jaǵdaidy durystaý jolyna túsýge tiispiz. Eńbek etem degenge jumys ta, bastapqy qarjy da tabýǵa bolady. Tek qana jiger men umtylys kerek. Ana jumys anadai, myna jumys mynadai demei, otbasyn ashyqtyrmaityn, taryqtyrmaityn áreket kerek. Shynymen eńbek etkisi keletinderge memleketten de qoldaý kórsetetin baǵdarlamalar kóp.

Myrzageldi Kemel, 
ekonomika ǵylymdarynyń doktory

"Aqiqat" jýrnaly