كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىندا تۇراقتى دامۋ ٷستٸندە دەپ سانالعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كٶزگە ۇرىپ تۇرماسا دا, بٸتەۋ جارا سيياقتانىپ ٸشتەن تىنىپ كەلە جاتقان ەكٸ پروبلەما بار ەكەنٸ كەيٸنٸرەك, 1985 جىلعى قايتا قۇرۋ دەۋٸرٸنەن ايقىن بايقالدى. ولار, بٸرٸنشٸدەن, كەسٸپورىنداردىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتٸنٸڭ ەندوگەندٸك ەكونوميكالىق ستيمۋلدارىنىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ ەدٸ. بۇل جاعدايدا كەسٸپورىندارعا ٶندٸرٸس كٶلەمٸنە ورتالىقتاندىرىلعان جٷيە ارقىلى تاپسىرما بەرٸلدٸ, تاۋاردىڭ باعاسى مەن تارالىم كانالى بەلگٸلەندٸ, بۇلاي باقىلاۋ كەسٸپورىنعا ستيمۋل نەمەسە تيٸمدٸلٸك كريتەرييٸ بولا المادى.
بۇلاي قالىپتاسقان كەسٸپورىن تٷرٸ مەن ەلدەگٸ اگرارلىق جٷيە باعا مەن ٶندٸرٸستٸ ۇيىمداستىرۋداعى ساتىلىم باعاسىنىڭ ٶسۋٸ ٶندٸرۋشٸلەرگە پايداسىز بولعان سوڭ, شارۋانى قىزىقتىرمادى. ەكٸنشٸ پروبلەما شارۋاشىلىقتاردىڭ ٶز ٸشٸندە ەڭبەك ەتۋدٸڭ ەسەرلٸ موتيۆاتسيياسىنىڭ بولماۋى. كەڭشارلار ٷشٸن دە, مەملەكەتتەنٸپ كەتكەن ۇجىمشارلار ٷشٸن دە انترەپرەنەر رٶلٸن مەملەكەتتٸڭ ٶزٸ اتقاردى. اگرارلىق ٶندٸرٸستٸڭ تابيعي فاكتورلارعا باعىنىستى ەكەنٸ ەسەپكە الىنبادى. قالاداعى كەسٸپورىندا جاقسى قۇرىلعى مەن ماماندانعان جۇمىسشىلار بولسا, جۇمىس جاندانىپ كەتە بەرۋٸ مٷمكٸن, اۋىلدا قۇرال-سايماندار مەن جۇمىسشىلاردان باسقا كٶپتەگەن سەبەپتەرمەن ٶنٸم الۋ قيىندايتىن كەزدەر كٶپ بولادى, مىسالى, قۇرعاقشىلىق, جاۋىن-شاشىننىڭ مٶلشەرٸنٸڭ بٸركەلكٸ ەمەستٸگٸ, سۋ تاپشىلىعى, زييانكەستەردٸڭ شابۋىلى, تەحنيكانىڭ جەتٸسپەۋٸ, ت.س.س. وسى سەبەپتەرمەن, كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ كەزٸندە 1970 جىلداردان باستاپ-اق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى قيىندىقتارعا ۇرىندى. ٶز بەتٸنشە دامۋ تەجەلدٸ, سالا تەحنيكالىق پروگرەستەن كەيٸن قالىپ قويدى. بۇل كەرٸ كەتۋدٸ ازىق-تٷلٸك باعاسىن بٸرقالىپتى ۇستاپ قالامىز دەگەن سوۆەتتٸك پرينتسيپ تە تەرەڭدەتە تٷستٸ. قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى 1990 جىلى ەلدٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸندە 34 پايىزدى يەمدەندٸ. بۇل ماقتانىش رەتٸندە ايتىلاتىن.
اۋىل ادامدارىنىڭ سانى 1970 جىلى 50 پايىز ەدٸ. 1999 جىلى اۋىلدىق اۋدانداردا تۇراتىن ادامدار 43 پايىز دەپ ەسەپتەلدٸ. بٸراق, 2006 جىلى ول سان قايتادان 47 پايىزعا جەتتٸ. سەبەبٸ, اۋىلدىق اۋداندارعا قانداي ەلدٸ مەكەندەردٸڭ جاتاتىنى مەجٸلٸس دەپۋتاتى سەرٸك قوناقباەۆتىڭ زاڭ جوباسىن ۇسىنۋىمەن قايتا رەتتەلدٸ. بۇل ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە ىقپالداستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ-وەسر) ۇسىنىمىنا سەيكەس كەلەدٸ. ولاردا اۋىلدىق اۋداننىڭ تۇرعىن سانى 50 پايىزدان كەم بولماۋى ايدان انىق جازىلعان. وسى ساننان تٶمەن اۋىلدىق اۋدانداردىڭ ٶزٸن «ايتارلىقتاي دەڭگەيدەگٸ اۋىلدىق اۋدان» دەپ اتايدى. بۇلاي اتالۋدىڭ قانداي پايدا-زييانى بار دەپ ويلاپ وتىرعان وقىرمان بولسا, اۋىلدىق اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى مەملەكەتتٸك قولداۋ باسىمدىقتارىنا يە ەكەندٸگٸن ايتامىز. باستاپقىدا اۋىل ەكونوميكاسىندا ٶتە قيىن احۋال قالىپتاستى. كولحوزدار مەن سوۆحوزداردىڭ ٶنٸمٸن بۇرىنعىشا ساتىپ الۋعا مٸندەتتٸلەر جوق بولعاندىقتان جەنە ٶندٸرگەن ٶنٸمٸنٸڭ شىعىنى ساتىلۋ باعاسىنان ونداعان ەسە جوعارىلىعىنان اۋىل شارۋاشىلىعى تۇرالادى. كەدەيشٸلٸك جالعاسا تٷستٸ, بۇرىن بٸز كٶرٸپ-بٸلمەگەن «جۇمىسسىزدىق» دەگەن جاڭا كاتەگورييا پايدا بولدى. وعان مەملەكەتتٸك باسقارۋداعى يكەمسٸزدٸگٸمٸز بەن تەجٸريبەمٸزدٸڭ ازدىعى قوسىلدى. زاڭدارىمىز جاڭا زامانعا ٸلەسە الماي جاتتى.
كسرو-نىڭ ىدىراۋى جەنە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەلەمدiك ەكونوميكالىق قاتىناستار جٷيەسiنە كiرۋi ٶندiرiس كٶلەمدەرiنiڭ ەلەۋلi ازايۋى مەن وسىنىڭ سالدارى رەتiندە ەلەۋمەتتiك احۋالدىڭ وبەكتيۆتi تٷردە تٶمەندەۋiنە الىپ كەلدٸ. ونى ەڭسەرۋ ٷشٸن نەگiزگi فاكتورلاردى – تەحنولوگييالىق تۇرعىدا ارتتا قالعان جەنە قۋاتتى مول قاجەت ەتەتiن ٶندiرiستەردi, شارۋاشىلىق جٷرگiزۋدiڭ جاڭا جاعدايلارىن يگەرە الماعان, بەسەكەگە قابiلەتسiزدiككە جەنە كٶپتەگەن كەسiپورىنداردىڭ تۇرىپ قالۋىنا, دەستٷرلi ٶتكiزۋ رىنوكتارىن جوعالتۋعا, تٶلەمسiزدiكتەر مەن ٶندiرiستiڭ قۇلدىراۋىنا الىپ كەلگەن مەنەدجمەنتتٸ ٶزگەرتۋ مەسەلەسٸ تۇردى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باستاپقى بەس جىلىندا ەلدە ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ كٷردەلٸ قيىندىقتارى بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى عانا ەمەس, بارلىق ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەر قۇلدىرادى. سول كەزدە پرەزيدەنت حالىقتى جەكەمەنشٸككە باۋلۋدىڭ باستاپقى تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە 1994 جىلى ٶز جارلىعىمەن ەلدٸ مەكەندەردەگٸ جەر تەلٸمدەرٸن, ساياجايداعى جەردٸ ازاماتتارعا تەگٸن بەكٸتٸپ بەرگٸزدٸ.
* * *
1992 جىلى رەسەيدەگٸ باعا بوساتىلۋىنا وراي, بٸز دە سولاي ەتتٸك. وسى سەتتە تاماق ٶنٸمدەرٸن قىمباتتاتۋعا حالىقتىڭ نارازىلىعىنان قورىققان تەرەششەنكو ٷكٸمەتٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنە مەملەكەتتٸك تاپسىرىس پەن ٶنٸم باعاسىن 1994 جىلعا دەيٸن بوساتپادى. بۇل سالانىڭ كٷرت قۇلدىراۋىنا الىپ كەلدٸ. اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋشٸلەر ٶنٸم ٶندٸرۋگە كەرەكتٸ تاۋارلاردى بوساتىلعان باعاعا ساتىپ الۋعا مەجبٷر بولدى. مىسالى, تراكتورلار, قۇرال-سايمانداردىڭ, تىڭايتقىشتىڭ باعاسى 4000 ەسەگە دەيٸن ٶستٸ. اقشانىڭ تەڭگەگە كٶشٸرٸلۋٸ دە ەلٸ قالىپتاسا الماي تۇرعان كەسٸپورىندارعا سالماق تٷسٸردٸ. بۇلاردى ساتىپ الۋ مٷمكٸن بولماعاندىقتان 1997 جىلعا قاراي جاڭا تراكتور ساتىپ الۋ 40 ەسە, استىق كومبايندارى – 74 ەسە, جٷك ماشينالارى – 98 ەسە قىمباتتادى. ەگٸستٸك جەرگە مينەرالدىق تىڭايتقىش ەنگٸزۋ 1990 جىلى ورتا ەسەپپەن بٸر گەكتارعا شاققاندا 29,8 كگ. بولسا, 1997 جىلى 0,19 كگ بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمسالاتىن قارجى كٶلەمٸ 15 ەسە ازايدى. نەتيجەدە ەگٸستٸك ٶنٸمدٸلٸگٸ تٶمەندەپ, مال باسى كەمٸدٸ. استىقتىڭ ورتاشا ٶنٸمدٸلٸگٸ بۇرىن 10-12 تسەنتنەر بولسا, 6 – 6,5 تسەنتنەرگە تٶمەندەدٸ.
1-2 كەستەلەردە ەلٸمٸزدەگٸ ەگٸنشٸلٸك جەنە مال شارۋاشىلىعىنىڭ 1990 جەنە 2015 جىلدارداعى سالىستىرمالى كٶرسەتكٸشتەرٸ بەرٸلدٸ.
1995 جىلى ەلٸمٸز 300 ملن دوللارعا ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن ساتىپ الدى. ناق سول جىلدارى حالىقتىڭ زەينەتاقىسى, جەردەماقىسى, ايلىق جالاقىسى تٶلەنباي جاتتى. زەينەتاقى رەفورماسىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن 1996 جىلى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان 100 ملن دوللار قارىز الدىق. وسىلايشا, بٸر قولىمىزبەن بەردٸك, بٸر قولىمىزبەن الدىق. حالىقتىڭ تاماق ٶنٸمدەرٸن تۇتىنۋ كٶرسەتكٸشتەرٸنە كەلسەك, ول بٸزدە سوڭعى 5 جىل ٸشٸندە ورتاشا 67-69 كگ بولدى. بۇل كٶرسەتكٸش اقش-تا 125 كگ., اۆسترييادا 121, يسپانييادا 110, رەسەيدە – 60,3, بەلارۋستا – 72, ٶزبەكستاندا 26 كگ. فاو (ازىق-تٷلٸك جەنە اۋىل شارۋاشىلىق ۇيىمى) سىرتتان كەلەتٸن ازىق-تٷلٸك تاۋارى 16 پايىزدان كٶبەيمەۋٸ تيٸس دەيدٸ. قازٸرگٸ زامانعى حالىقارالىق نورمالار ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸنٸڭ يمپورتى 30 پايىزدان اسۋى ٶتە قاۋٸپتٸ دەپ تۇجىرىمدايدى.
* * *
بٸزدە «ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى» زاڭ جوق. وسى مەسەلەگە بايلانىستى كەيبٸر زاڭدارعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار عانا بار. ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ تٷيٸسكەن تۇستارىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جاساپ جٷرگەندٸكتەن, ەرينە, باياندامالار مەن سٶيلەنگەن سٶزدەردە كٶرسەتكٸشتەردٸ بارىنشا جۇمسارتىپ, تيٸمدٸ تۇرعىدان عانا (مەسەلەن, بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرىپ نەمەسە ٶتكەن جىلداردىڭ بٸرٸمەن عانا سالىستىرىپ) ناقتى جاعداي جاسىرىلىپ جاتاتىنىن تٷسٸنەمٸن. بٸزگە تۇرعىندارىمىزدى ۋايىمعا تٷسٸرە بەرۋگە بولمايتىندىقتان, بٸر كەزدەرٸ جاقسارىپ كەتەدٸ دەگەن ٷمٸتپەن الدارقاتۋ جاعدايلارىنىڭ بولىپ تۇراتىنى دۇرىس تا. بٸراق, بارلىق كٶرسەتكٸشتەردە بٸردەي بولماسا دا, كەيبٸر كٶرسەتكٸشتەرگە وقتىن-وقتىن سىن ايتىپ, ناقتى جاعدايلارعا تالداۋ جاساپ تۇرعان دا دۇرىس. بٸزدٸڭ تاماق ٶنٸمدەرٸن قايتا ٶڭدەۋ مەسەلەسٸندە دە كەمشٸلٸگٸمٸز بار. «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسىنىڭ مەلٸمەتٸنە قاراعاندا بٸزدەگٸ شۇجىق ٶنٸمدەرٸندە ەت ٶتە از, 20-50 پايىز ارالىعىندا, رەسەيلٸك ٶنٸمدەردە بۇل كٶرسەتكٸش 50-70 پايىز.
1998 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ٶتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ كوللەگيياسىندا ۆيتسە-مينيسترلەردٸڭ بٸرٸ: «ەلدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مەن تاماق ٶنٸمدەرٸ بويىنشا تۇرعىنداردىڭ تٶلەمقابٸلەتتٸلٸگٸ تولىعىمەن قاناعاتتاندىرىلدى» دەپ مەلٸمدەگەن. وسى ورايدا, ەدەپتٸ مەدەنيەتتانۋشى مۇرات ەۋەزوۆتٸڭ ەلدٸڭ بيلٸك تارماقتارىنىڭ بٸرٸنٸڭ باسشىسى تۋرالى ايتقانى ەسٸمە تٷسەدٸ: «بۇل باسشى ازىق-تٷلٸك دٷكەنٸنە بارىپ ساتىپ الۋشىدان: بارلىعى جەتكٸلٸكتٸ مە? – دەپ سۇرايدى. وسىلاردى ساتىپ الىپ تۇراتىن اقشاڭ بار ما دەپ سۇرامايدى» دەگەن ەدٸ. ەكەۋٸ ەكٸ تٷرلٸ.
رەفورمانىڭ باستاپقى 10 جىلىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸسٸ 2,5 ەسە قىسقاردى. قازاقستاندا ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدٸلٸگٸ اقش-تان 3 ەسە, ەۋروپادان 2 ەسە تٶمەن. تابيعاتى بارلىق جاعىنان ۇقساس كانادامەن سالىستىرعاندا بٸزدە ٶنٸمدٸلٸك 4 ەسە تٶمەن. مۇنشالىقتى ايىرماشىلىق بولۋى اگرارلىق عىلىمنىڭ نەتيجەسٸزدٸگٸ مەن سالاداعى ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ تٶمەندٸگٸنەن دەۋگە بولادى. عاسىر باسىنا قاراي بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە 22 پايىز حالىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتتٸ. سول كەزدە, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى 50 پايىز ٶستٸ, ونىڭ 9 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بولدى. ول كٶرسەتكٸشتەر بٷگٸنگە دەيٸن سول دەيگەيدەن استىق ٶندٸرٸسٸنە قاتىستى عانا ازداپ ٶستٸ, باسقالارى سول دەڭگەيدە قالىپ تۇر. اۋىلداعى شارۋانىڭ تابىسى قالا تۇرعىندارىنىڭ تابىسىنان ەكٸ ەسەگە جۋىق از. وسى مەلٸمەتتە بارلىق جۇمىسسىزداردىڭ 23 پايىزى اۋىل ٷلەسٸندە ەكەنٸ دە كٶرسەتٸلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جەكەشەلەندٸرۋ, قايتا ٶڭدەۋ كەسٸپورىندارىنىڭ بٸر قولعا كەتٸپ قالۋى, مەنشٸكتٸڭ ەدٸل جەنە ادال بٶلٸنبەۋٸ جايىندا دا كٶپتەپ ايتۋعا بولار ەدٸ. ونى قانشا ەدەمٸلەپ ايتقانمەن ەشتەڭە ٶنبەيدٸ.
* * *
بٸز ەكونوميكا ساياساتتىڭ دا, مەدەنيەتتٸڭ دە نەگٸزٸ ەكەنٸن تٷسٸنەتٸن ۋاقىتىمىز بولدى. ول شىن مەنٸندە مەملەكەتتٸڭ, قوعامنىڭ, ەربٸر ناقتى ادام مەن ونىڭ وتباسى ٶمٸرٸنٸڭ نەگٸزٸ. ٶيتكەنٸ, ەكونوميكامەن بايلانىستى ەمەس سالا جوق, قاي مەسەلە بولماسىن, شەشٸمٸ ەكونوميكاعا تەۋەلدٸ. ونى شەشۋ ٷشٸن ەلدە قۋاتتى, وسى مەسەلەلەردٸ شەشۋگە قابٸلەتتٸ ەكونوميكا قۇرىلماسا, ەڭ بيٸك قۇندىلىقتار سانايتىن – ەركٸندٸك پەن دەموكراتييا, حالىق يگٸلٸگٸ دەگەن سٶزدەردٸڭ ٶزٸ بوس سٶزگە اينالىپ قالادى. ٶتكەنگە قايتۋدى كٶكسەي بەرگەننەن دە ەشتەڭە شىقپايدى. وسى جىلدارداعى باسىپ ٶتكەن جولدارىمىزعا ويشا نازار سالىپ قاراساق, ەڭ شەشۋشٸ مٸندەت – ەكونوميكالىق قاتىناستار تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸلدٸ. مەملەكەتتٸك قامقورشىلدىقتىڭ ەسكٸ جٷيەسٸ كٷيرەتٸلٸپ, مەملەكەت يەلٸگٸنەن جەكەمەنشٸككە ٶتۋگە, جوعارىدان كوماندا كٷتٸپ وتىراتىننان نەمەسە «قۇداي جەتكٸزەر» دەگەن ماسىلدىقتان بارىنشا ارىلۋعا, جاۋاپكەرشٸلٸك پەن كەسٸپكەرلٸكتٸڭ جاڭا ٷلگٸلەرٸن ەنگٸزۋگە كٶشتٸك. ەلباسى ٶزٸنٸڭ 1997 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ادامداردىڭ ٶمٸرٸندە شارىقتاۋ سەتٸ بار, ول, ەگەر دۇرىس پايدالانا بٸلسە, تابىسقا جەتكٸزەدٸ. ەگەر, ونى قولدان شىعارىپ السا, وندا ودان كەيٸنگٸ جول قايراڭعا مالتىعىپ, تايعاق كەشۋمەن ۇلاسادى» دەگەن شەكسپيردٸڭ سٶزدەرٸن كەلتٸرگەن ەدٸ. بٷگٸنگٸ داعدارىس كەزٸندە بۇل سٶزدەر ەسٸمٸزگە قايتا-قايتا تٷسۋدە.
اۋىل شارۋاشىلىعىن قورعاماساق بولمايتىنى باسى اشىق مەسەلە. جەرٸمٸزدٸڭ كەڭدٸگٸنەن, تاسىمالدىڭ ۇزاقتىعىنان بٸراز قيىندىقتارعا تاپ كەلٸپ وتىرمىز. وڭتٷستٸك قازاقستاندا جىلىجايلاردا ٶندٸرٸلگەن قىزاناقتىڭ بٸر كەلٸسٸ 17 تەڭگەنٸ قۇرادى. سول كەزدە استانا تٶڭٸرەگٸندە جىلىجايدا ٶندٸرٸلگەن قىزاناقتىڭ بٸر كەلٸسٸ 45 تەڭگە بولدى. قىتايدان كەلگەن قىزاناقتىڭ بٸر جىلدىق ورتاشا باعاسىن ەسەپتەيتٸن بولساق, ونىڭ بٸر كەلٸسٸ 30 تەڭگە. وسى ٶنٸمدٸ بٸز بازاردان قىستىگٷنٸ ەر كيلوسىن شامامەن 600 تەڭگەگە, جازدا 120-200 تەڭگەگە دەيٸنگٸ باعاعا ساتىپ الىپ جٷرمٸز. ٶز ٶنٸمٸمٸزدٸ كٶپتەپ شىعارا تٷسسەك باعا مٸندەتتٸ تٷردە تٶمەندەر ەدٸ. ٶندٸرۋشٸ مەن تۇتىنۋشى اراسىنداعى دەلدالداردىڭ كٶپتٸگٸ, الىپساتارلاردىڭ ارسىزدىعى مەن تويىمسىزدىعىنا توقتام بولار ەدٸ.
* * *
اۋىل ەكونوميكاسىن كٶتەرۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ ەڭ باستى باعىتى – سۋارمالى جەرلەردٸ پايدالانۋ. بٸزدە 2 ملن 400 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر بار. سونىڭ 40 پايىزى وسى شيرەك عاسىر ٸشٸندە اينالىمنان شىعىپ قالدى, ول جەردەن ٶنٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلدىق. ول جەرلەر باتپاقتاندى, سۋ جەتپەي شٶلەيتتەندٸ, ازىپ-توزدى. مىسالى, بۇرىن شۋدىڭ سۋى مويىنقۇمعا دەيٸن جەتەتٸن ەدٸ. ول اسپارانىڭ تٶڭٸرەگٸنەن اسا بەرە, تاۋسىلىپ قالىپ جاتىر.
بٸزگە كەلەتٸن سۋدىڭ باسىم بٶلٸگٸ سىرتتان كەلەتٸن 4 ٶزەننەن كەلەدٸ. سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ سۋى قىرعىزستاندا باستالىپ, تەجٸكستان مەن ٶزبەكستان ارقىلى وڭتٷستٸككە جەتەدٸ. سۋارۋعا سۋ زەرلٸ كەزدە ولار بٸزدٸ شٶمٸشتەن قىسادى, ٶزدەرٸنەن ارتىلعانىن عانا بەرەدٸ. ٶزەندەردٸڭ سۋىن پايدالانۋدى رەتكە كەلتٸرەتٸن حالىقارالىق كەلٸسٸم-شارتتارعا ٶزبەكستان مەن قىتاي مەملەكەتتەرٸ قول قويماي وتىر. ەلٸمٸزدەگٸ سۋ كٶزدەرٸ كٶلەمٸ جەتكٸلٸكسٸز بولا باستاعانىنا قاراماستان, بٸز وسى رەسۋرستى ٷنەمدٸ ەرٸ ۇقىپتى پايدالانۋعا دا بەيٸم ەمەسپٸز.
سۋارمالى جەردٸ ساقتاپ قالۋعا بارىنشا تىرىسقانىمىز جٶن. بٸر-اق مىسال. سۋارمالى جەردٸڭ بٸر گەكتارى تيٸمدٸ پايدالانىلسا بٸر وتباسىن اسىرايدى. سوندا, 1 ملن 400 مىڭ گەكتار جەر 1,4 ملن وتباسىنىڭ ٶمٸر سٷرۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. 1,4 ملن وتباسى دەگەنٸمٸز 5 ملن ادامدى قۇرايتىنى انىق. ال, 3 ملن بولسا, وندا ەڭ ازى 10 ميلليون ادامعا كٷنكٶرٸس بولادى. وسى تۇرعىدا سۋارمالى جەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋدە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ ەلٸ دە بولسا ٶز دەڭگەيٸندە بولماي تۇر دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ, ونىڭ اسا قۇندى ەكەنٸن ەشكٸم ناقتى سەزٸنە الماي كەلەدٸ. 2020 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدٸ قامتيتىن مەملەكەتتٸك باعدارلامانىڭ سۋعا قاتىستى بٶلٸگٸندە «پەلەن گەكتار سۋارمالى جەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ كەرەك, وعان مىناداي كٶلەمدە قارجى جۇمسالادى» دەگەندەي باپ نە تارماق جازىلماعان. بۇل ٶتە ەسكەرٸلمەگەن جايت. اتالعان سالاعا دەگەن كٶزقاراستىڭ جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بٸز مۇنايىمىز, استىعىمىز, كٶمٸرٸمٸز بار دەپ ماقتانايىق, بٸراق, حالىقتى تويىندىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ كەرەك بولسا, سۋارمالى جەرلەردٸ تولىق قالپىنا كەلتٸرٸپ, تيٸمدٸ پايدالانۋعا باسا كٶڭٸل بٶلگەنٸمٸز جٶن. وعان قوسا تىڭ جەرلەردەن, ٶزەن-كٶلدەردٸڭ جاعالارىنان جاڭا سۋارمالى القاپتار اشۋىمىز كەرەك. سونداي مٷمكٸندٸكتٸ جاساي الساق, ٷلكەن جەتٸستٸككە قول جەتكٸزەمٸز جەنە حالقىمىزدىڭ بٸراز بٶلٸگٸن جۇمىسپەن جەنە تابىسپەن قامتاماسىز ەتەمٸز. وسىنداي كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸندە سۋارمالى جەر مەسەلەلەرٸمەن اينالىساتىن بٶلٸم, تٸپتٸ, سۋارمالى جەردٸڭ جاعدايىن جەتٸك بٸلەتٸن مامانداردىڭ جوقتىعى دا ويلاناتىن مەسەلە.
كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە مىناداي بٸر ساياسات بولعان ەدٸ. قانت قىزىلشاسىن ەگٸپ ٶسٸرۋ سىرتتان ساتىپ العاننان تيٸمسٸز ەكەنٸن كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرسا دا, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ٷشٸن قانت قىزىلشاسىن ەككەن بولاتىن. ول كەزدەگٸ ٶكٸمەت تە اقىماق بولماعان عوي. ەندٸ, شيرەك عاسىر ٸشٸندە بٸزدٸڭ ەلدەگٸ قانت قىزىلشاسى ەگٸلگەن جەر كٶلەمٸ 43,6 مىڭ گەكتار ورنىنا 2,7 مىڭ گەكتارعا دەيٸن, ياعني, 16 ەسە ازايدى. 10 جىلداي قانت قىزىلشاسىنىڭ ەر گەكتارىنا 80 مىڭ تەڭگەدەن بەرٸلٸپ تۇرعان سۋبسيدييانىڭ دا قىزىلشا ەگٸستٸگٸن مولايتۋعا سەپتٸگٸ تيمەدٸ. كٶپتەگەن ٶڭٸرلەردە سۋارمالى جەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرەتٸن بولساق, ول اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ٸرٸ قالالارعا, ەسٸرەسە, استاناعا كٶشپەيدٸ, ٶزدەرٸنٸڭ اۋىلدارى كەنتكە, كەنتتەرٸ قالاعا اينالادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا تۇرعىنداردىڭ از جىلدار ٸشٸندە تولاسسىز كٶشٸپ كەلۋٸ ەلوردامىزعا ٷلكەن قىسىم جاساپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. وسى جاعىنىڭ بەرٸن ەسەپتەپ, ٶمٸر سٷرۋٸمٸز كەرەك. اۋىز سۋدى ٷنەمدٸ پايدالانۋدىڭ نەتيجەلٸ ەرەكەتتەرگە ساي بولۋى بٸرشاما جاقساردى. ال, اعىندى سۋدى پايدالانۋ باعىتىندا ٶنٸمدٸلٸك پەن تيٸمدٸلٸك از, بٸراق, سۋدى كٶپ شىعىندايتىن داقىلداردىڭ كٶلەمٸن بٸرتٸندەپ قىسقارتىپ, ولاردى ەندٸ كٶكٶنٸس, مايلى جەنە جەم-ازىق ٶنٸمدەرٸنە اۋىستىرۋ قاجەت.
ەلدەگٸ ستراتەگييالىق قۇجاتتار مەن باعدارلامالاردا, ەلباسى سٶزدەرٸندە ەل دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارى كٶرسەتٸلەدٸ. بٸزدە باسىم باعىت رەتٸندە ەۋەلٸ تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىن, ودان كەيٸن جول قۇرىلىسى بەلگٸلەندٸ. مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, ەلٸمٸزدٸڭ الداعى ۇزاق مەرزٸمدەگٸ بولاشاق باسىم باعىتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سول ارقىلى اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەننٸڭ بارلىق سالالارىن ٶركەندەتۋ بولۋى تيٸس. ولاي توپشىلاۋىما سەبەپ – بٷكٸل ەلەمدە ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعى جىل ساناپ ٷلكەن پروبلەماعا اينالۋدا, ادامداردىڭ كەدەيلٸگٸنەن جەنە قول جەتٸمدٸ تاماق ٶنٸمدەرٸنٸڭ تاپشىلىعىنان مەسەلە تىم تەرەڭدەپ جاتىر. وسى ورايدا بۇل باعىت قاي مەملەكەت بولسا دا ەڭ باستى باسىمدىققا يە بولادى. قازاقستاننىڭ كەڭ كٶلەمدەگٸ جەرٸ مول ازىق-تٷلٸك ٶندٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا سۋارمالى جەر 516 مىڭ گەكتار, ٶڭٸردە 3 ميلليون تۇرعىن بار. حالىق كٶپ جەردە پروبلەما دا كٶپ. ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ شارالارىنا قارجى جەتكٸزۋ كٶپ كٷشتٸ تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, ينۆەستيتسييا كٶلەمٸن ارتتىرۋعا, جاڭا تەحنولوگييا ەنگٸزۋگە تىرىسۋىمىز قاجەت دەسەك, بٸزدە الدىڭعى كەزدە سۋارمالى جەر كٶلەمٸن 3 ميلليون گەكتارعا جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. ول ٷشٸن ٸستەن شىعىپ جارامسىزدانىپ, سورلانىپ, باتپاقتانىپ, سۋ تاپشىلىعىن كٶرٸپ پايدالانۋدان تىس قالعان 1 ميلليون گەكتاردى قالپىنا كەلتٸرۋمەن بٸرگە جاڭا سۋارمالى القاپتار اشۋىمىز قاجەت. وسىنى جٷزەگە اسىرا الساق – ٷلكەن جەتٸستٸك وسىندا. اتقارىلىپ جاتقان ٸستەر بارشىلىق: تامشىلاتىپ سۋارۋ, جىلىجايلار ارقىلى ٶنٸمدٸ تۇراقتى تٷردە ارتتىرۋ جاقسى جٷرۋدە. دەگەنمەن دە, كەيبٸر سۋارمالى جەرلەردە قولدان جاسالعان كەمشٸلٸك ورىن العان, بازبٸرەۋلەر ٸرٸ كٶلەمدە جەر الىپ, يگەرمەي, جىڭعىل باسىپ جاتىر. مۇنى كٶرگەندە جٷرەگٸمٸز اۋىرادى. وسىنى رەتكە كەلتٸرۋ شارالارىن تەز ارادا قاراپ, قالپىنا كەلتٸرۋدٸ قاتاڭ تٷردە تالاپ ەتۋٸمٸز كەرەك.
سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ سول جاعالاۋىن بويلاپ 70-80 مىڭ گەكتار جاڭا سۋارمالى جەر اشۋ مەسەلەسٸ ەر كەزدە ايتىلىپ قالىپ جٷرگەن. سونى جٷزەگە اسىرساق 200 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلادى, ەر گەكتار ورتا ەسەپپەن 1,5-2 مىڭ دوللاردان تابىس ەكەلسە, وبلىس بيۋدجەتٸ باييدى. جالپى, وبلىستاعى سۋارمالى جەردٸ 1 ميلليون گەكتارعا جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بار. بۇل جوسپارىمىزدى «2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اٶك-تٸ دامىتۋ باعدارلاماسىنا» ەنگٸزٸپ, باستاپ جٸبەرۋگە جابىلا كٷش سالۋىمىز كەرەك. تۇرعىندارى مول, قازاعى كٶپ وڭتٷستٸكتٸڭ باقىتى مەن باعى وسىندا. وسى ورايدا, تاعى بٸر مەسەلەنٸ ايتا كەتەلٸك. اۋىلدا بۇرىنعىداي ەڭبەك ەتە بەرۋگە بەيٸم جۇمىسشىلار, مالشىلار, قويشىلار, تراكتورشىلار, ت.س.س اۋىل ەڭبەككەرلەرٸ ٶتە ازايىپ كەتتٸ. بۇرىننان جالدامالى ادامداردى جۇمساۋعا بەيٸم قازاعىمىز ەلٸ دە سولاي, اسىرماسا ازايتقان جوق. الماتىدا, استانادا, وبلىس ورتالىقتارىندا تۇرىپ ٸرٸ جەرلەردٸ يەلەنٸپ وتىرعاندار بار. ونى قىزعانۋعا بولمايدى, ەگەر, جەردٸ ازعىنداتپاي, وندى ەڭبەك ەتٸپ جاتقانداردىڭ اقىسىن جەمەي, كەسٸپكەرلٸكتٸ ادال ۇيىمداستىرسا. قورعانسىزدىعىن پايدالانىپ, اقىسىن بەرمەي, زار ەڭٸرەتٸپ كەتەتٸندەر بار. ەسٸرەسە, ٶزگە ەلدەردٸ اياۋسىز پايدالانادى. ستاتيستيكا مەسەلەسٸندە دە اباي بولۋعا تيٸسپٸز. قۇجاتتا بار, ٶمٸردە جوق ٶنٸم مەن مال سالانى باعدارلاۋعا, بولجاۋعا زالالىن تيگٸزەدٸ. وسىنداي جاعدايدى قولىمىزبەن ۇستاپ الماعانىمىزبەن, بار ەكەنٸن ٸشٸمٸز سەزٸپ سىپايىلاپ وتىرمىز.
* * *
قازاقستان ەت جەنە سٷت ٶنٸمدەرٸ بويىنشا اسا ٸرٸ ەكسپورتتاۋشى ەل اتانۋى مٷمكٸن. ەلباسى سىرتقا ساتىلاتىن ەتتٸڭ كٶلەمٸن 60 مىڭ تونناعا جەتكٸزسەك, 4 ميلليون توننا استىق ساتقانمەن بٸردەي تابىس بولاتىنىن ايتىپ, ناقتى تاپسىرما بەرگەن. ٸس جٷزٸندە بارلىق وبلىستار مەن اۋداندار مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ٷشٸن قولايلى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا يە. سوندا دا, نارىققا كٶشكەن جىلدار ٸشٸندە ەلدەگٸ ٸرٸ قارا مال سانى 1,65 ەسە, قوي سانى 2 ەسە ازايىپ كەتكەنٸ 2 كەستەدەن كٶرٸنٸپ تۇر. سوندىقتان دا, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ مٸندەتٸ – جايىلىمداردى تيٸمدٸ پايدالانۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, كرەديتتٸك رەسۋرستارعا قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ. اگروكەشەندٸ دامىتۋدا تٷپكٸ ماقسات جاڭا ٶندەۋشٸ كەسٸپورىنداردىڭ جەلٸسٸن دامىتۋ بولۋعا تيٸس. ال, مۇنىڭ ٶزٸ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋ نەگٸزٸندە جٷزەگە اسۋى كەرەك. وسى ورايدا, بٸر اۋىز پٸكٸر قوسقىمىز كەلەدٸ. «شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ مەملەكەتتٸك قولداۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانعانىنا 20 جىل بولدى. «شاعىن», «ورتا» دەپ بٸرگە ايتاتىن كەزدەن شىعۋىمىز قاجەت, ياعني, ەكەۋٸنٸڭ قولداۋ شارالارىن ەكٸ ايىرىپ قاراستىرۋ كەرەك. نەگە? ٶيتكەنٸ, شاعىن بيزنەس كٶپ جاعدايدا ورتا بيزنەستٸڭ تاساسىندا قالىپ قويۋدا. شاعىن بيزنەس پەن ورتا بيزنەستٸ قولداۋ باعدارلاماسى بويىنشا 2015 جىلى كەسٸپورىنداردى قارجىلاي ساۋىقتىرۋ قارجىلارى 20 ٸرٸ اگروفيرمالارعا بٶلٸنٸپ بەرٸلگەنٸ بٸر جازبا اقپاراتتا جٷر.ٷكٸمەتتٸڭ دە, بانكتەردٸڭ دە قولداۋ دەسە ورتا بيزنەسكە بٷيرەگٸ بۇرا بەرەدٸ. اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ نەسيەلەۋ كٶلەمٸ دە جىل ساناپ تٶمەندەپ جاتىر, 2015 جىلى 603,5 ملرد تەڭگە بولدى. مۇندا دا شاعىن بيزنەس ٷلەستەرٸن الا الماۋدا.
باسىندا يدەيا نەدە ەدٸ? زاتىن سٶرەگە قويىپ ساتىپ وتىرعان جەكە كەسٸپكەردٸ شاعىن بيزنەس ٶكٸلٸ ەتۋگە جەتكٸزۋ, شاعىن بيزنەستٸ ورتا بيزنەسكە جەتكٸزۋ, ورتا بيزنەستٸ ٸرٸ بيزنەسكە ٶسٸرۋ ەمەس پە?! ماقسات سولاي بولعانىمەن, ٶمٸردە بۇل تٸزبەك باسقاشا ٶربٸپ تۇر. اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ساقتاندىرۋ مەسەلەسٸنٸڭ دە جولى بولماي جٷر.
ەلەمدٸك بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك رەيتينگٸ دەگەن بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ول وبلىستاردا دا جاسالادى. سونىڭ نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشٸ – ٸشكٸ ٶڭٸرلٸك ٶنٸم دەڭگەيٸ. بۇل كٶرسەتكٸشتە الدىڭعى 10 ورىننىڭ سەگٸزٸن جەر استى بايلىقتارى بار وبلىستار يەلەنگەن. ەكەۋٸن الماتى قالاسى – 2 ورىن (جان باسىنا شاققاندا 16500 دوللار), قوستاناي وبلىسى 10-ورىن (4700 دوللار) يەلەنگەن (3 كەستە). الماتى قالاسى – وسى جەتٸستٸككە ساۋدا ارقىلى, قوستاناي – بيدايدان مول ٶنٸم الۋ ارقىلى جەتٸپ وتىر.
وسىنىڭ ەكەۋٸن دە دامىتۋعا وڭتٷستٸك قازاقستاندا مٷمكٸندٸك بار – ساۋدا جاساۋعا تۇرعىندار ەبدەن بەيٸم, بيداي ورنىنا ماقتا مەن كٶكٶنٸس بار. ال, وبلىس رەيتينگتە – سوڭعى 16 ورىندا (2700 دوللار), قوستاناي وبلىسىنان 1,75 ەسە, الماتى قالاسىنان 16 ەسە از. بۇل بٸزدٸ ويلاندىرۋعا, جٸگەرلەنۋگە, جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋعا جەتەلەۋٸ تيٸس.
وسى كەستەدە تاعى بٸر ويلاندىرارلىق مەسەلە بار. مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا جۇمسالعان نەگٸزگٸ كاپيتالداعى يننوۆاتسييا كٶلەمٸ كٶرسەتٸلگەن. مۇندا سوڭعى ورىنداردى سولتٷستٸك قازاقستان, جامبىل, قوستاناي, اقمولا وبلىستارى يەلەنٸپتٸ. ال, الماتى, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىنىڭ كٶرسەتكٸشتەرٸ جوعارى. بۇل اتالعان تٶرت وبلىسقا ساباق بولۋى تيٸس. نەگە ٸشكٸ ٶڭٸرلٸك ٶنٸم سالىستىرمالى تٷردە جوعارى بولعان سولتٷستٸك قازاقستان, قوستاناي, اقمولا وبلىستارىنا يننوۆاتسييا ەنگٸزۋ ناشار بولۋى تيٸس?!
* * *
جەتٸستٸككە جەتۋٸمٸز ٷشٸن مەملەكەت تە, ٷكٸمەت تە, حالىق تا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى تيٸس, ەلباسى سولاي دەپ ناقتى ايتقان. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز – بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, ٶيتكەنٸ, ونىڭ بايلىعى مول. ٷكٸمەت تە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ سانالىپ كەلەدٸ, سەبەبٸ, كٸم باسقارسا دا, قارجى جەتٸپ تۇردى. ەندٸ, حالىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋى كەرەك. بٸزدٸڭ حالقىمىز ەپتەپ ارتتا قالىپ تۇر. اقپارات باسقا بولعانىمەن ناقتى جاعدايدا كەدەي وتباسىلار دا, جۇمىسسىزدار سانى دا كٶپ. سوڭعى جىلدارى ٶزٸن-ٶزٸ قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعاندار دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. بۇل كٶزدٸ الدايتىن كٶرسەتكٸش. بٸزدە ٶزٸن-ٶزٸ قامتىعانداردىڭ سانى 2 ملن 300 مىڭداي. وسى كاتەگوريياعا جاتاتىنداردىڭ وننان توعىزىنىڭ ەسٸگٸنٸڭ الدىندا 10-15 سوتىق جەرٸ بار, بٸر-ەكٸ ۇساق مالى بار, سوعان قاراپ وتىرعان شىعار-شىقپاس جانى بار دەۋگە بولادى. سۋارمالى جەرٸ بولسا جاقسى, كٶكٶنٸس, جەمٸس, جٷزٸم نە بولماسا جٷگەرٸ, جوڭىشقا ەگەدٸ. تاۋدىڭ ەتەگٸ بولسا, مالىن جايادى. ال, ەشتەڭە ٶنبەيتٸن, سۋى جوق جەر بولسا قايتەدٸ? ٷي ٸرگەسٸندەگٸ جەردەن تابىس الىپ قانا, ٶمٸر سٷرٸپ جاتقاندار ەرتەڭگٸ كٷنٸنە قاجەتتٸ ارتىق قارجى نە پايدا تابا المايدى. بٸز باياعىدان وتىرىقشىلىق قالىپتاسىپ قالعان ٶزبەكتەرشە ەر اۋىلدا شاعىن بازار اشىپ, بٸر-بٸرٸمٸزگە ەتٸمٸزدٸ, سٷت-ايرانىمىزدى, المامىزدى ساتۋدى ٷردٸس ەتپەگەنبٸز. وعان قوسا, ەلەمدٸك قالىپقا (ستاندارتقا) قاراساق, تاپقان تابىسىمىزدى ٷشكە بٶلۋٸمٸز كەرەك. بٸرٸنشٸسٸ – بٷگٸنگٸ كٷنگە, ەكٸنشٸ بٶلٸگٸ – ادام جانىنىڭ راحاتى ٷشٸن, ياعني, دەمالىسقا بارۋعا, ەل ارالاپ قىدىرۋعا نەمەسە جايلى ٷي سالۋعا, جاقسى اۆتوكٶلٸك الۋعا ارنالماق. ال, ٷشٸنشٸ بٶلٸگٸ – ەرتەڭگٸ كٷنگە. قازٸر بٸزدە تابىستىڭ 80-85 پايىزى بٷگٸنگٸ كٷنگە كەتٸپ جاتىر.
* * *
نارىق قاتىناسىنا كٶشكەلٸ بەرٸ ٷكٸمەت اۋىلدى مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ تٷرلٸ جولىن قاراستىردى, ەلٸ دە ٸزدەنٸس ٷستٸندە. ەگەمەندٸك العان جىلدارى بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى كەسٸپورىندارىنىڭ مەملەكەت الدىنداعى قارىزى كەشٸرٸلٸپ, سول كەزدەن باستاپ الىنعان قارىز قايتارىمدى بولۋى جوسپارلاندى. ول قارىزدار دا قايتپادى, ونى پارلامەنت بٸرنەشە رەت كەيٸنگە شەگەردٸ. 95-جىلدارى مەملەكەتتٸك قارجىلاي قولداۋ اۋدان ەكٸمدەرٸنە جٷكتەلدٸ. ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايى قيىنداۋ كەزدە بٶلٸنگەن قارجى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بەرٸن قولداۋعا جەتپەدٸ, از قارجى تامىر-تانىستان, جاقىن-جۋىقتاردان ارتىلمادى. مۇنى بايقاعان ٷكٸمەت ول قارجىنى وبلىس ەكٸمشٸلٸگٸ ارقىلى ٷلەستٸرٸپ كٶردٸ, ونداعىلار جەر-جەردەگٸ ناقتى جاعدايدى بٸلە بەرمەگەندٸكتەن جەنە ولار دا سەنٸمدٸلەردٸ ٶز تانىستارىنان ٸزدەگەندٸكتەن جاڭاعى قاتەلٸكتەر قايتالاندى. سوسىن, ٷكٸمەت اسا زەرۋ زاتتاردى: ەگٸلەتٸن داقىل تۇقىمىن, تىڭايتقىشتار مەن حيميكاتتاردى ارزانداتىپ بەرۋدٸ قولعا الدى, ساتىپ الۋ مەن ٷلەستٸرۋدٸڭ اراسىنداعى شىعىندى موينىنا الدى. ول دا تولىق قايتارىم بەرمەدٸ. بارلىق جەردە سانا فاكتورى العا شىعا بەردٸ. 2006 جىلى شارۋالاردىڭ ەربٸر گەكتارىنا سۋبسيدييا بەرۋ زاڭداستىرىلدى. ول دا باياعى سوتسياليستٸك تەڭگەرمەشٸلٸكتٸڭ قايتالانۋى ەدٸ. قولىمدى كٶكٸرەگٸمە قويىپ ايتار بولسام: شارۋالار سول قارجىنىڭ باسىم بٶلٸگٸن جەردٸ ساقتاۋعا, توزدىرماۋعا, جەرگە ەككەن داقىلدارىن كٷتٸپ-ٶڭدەۋگە جۇمساعان جوق. قارجىنى جىلىنا بٸر رەت ەمەس, ساتىلاپ تا بەردٸ, ول اقشا تىم از بولىپ شىقتى دا ەشتەڭەگە جەتپەدٸ, سٶيتٸپ, اقشا العان سەتتەگٸ كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸككە, توي مەن قۇدالىققا جۇمسالىپ كەتٸپ جاتتى. اقشانىڭ كٶزٸ جوق, قانشا بار بولسا, سونشا كەتەدٸ. وسى زاڭ مەجٸلٸستە تالقىلانعان كەزدە وندا زاڭگەر ەدٸم, بۇل سۋبسيدييا ماقساتتى جۇمسالمايدى دەپ قارسى بولدىم. بٸزدەن گٶرٸ ايتقان سٶزٸ ٶتٸمدٸ دەپۋتاتتار چيركالين مەن تروشيحين ٶز دەگەندەرٸن جاسادى. بۇل ورايدا, رەتتەلۋٸ قيىن بٸر مەسەلە بار: سۋبسيدييا بارلىق سۋبەكتٸلەرگە جەتپەيدٸ. سوندىقتان, ونى «تاڭداۋلىلارعا» عانا بەرۋگە جول اشىلادى.
قازٸر ٷكٸمەت سۋبسيدييانىڭ تيٸمسٸز پايدالانىلىپ جاتقانىن بايقاپ, بۇل تەسٸلدەن باس تارتىپ, كٸم قۇرال-جابدىق الار بولساق, سوعان بەرٸلەدٸ دەگەن شەشٸم شىقتى. بۇل تەسٸلدٸڭ پروگرەسسيۆتٸ جاعى بار, ول – شارۋالاردى بٸرٸگۋگە يتەرمەلەيدٸ. سۋارمالى جەردەگٸ قاراماعىندا 2-3 گەكتار جەرٸ بار شارۋاعا, ەگەر باسقالارمەن كووپەراتسييا جاساماسا, بۇل قولداۋ جەردەم بەرە المايدى. بٸزدە كووپەراتسييا جولىمەن بٸرلەسكەندەر سانى 1,33 پايىز عانا. بۇل اقش پەن فرانتسييادا 100 پايىز, يسپانييادا 120 پايىز, نيدەرلاندىدا 140 پايىز.
اۋىلدى دامىتۋعا قاتىستى ەڭگٸمە بولسا, مەملەكەتتٸك قولداۋ شارۋالارعا ناقتى جەتپەيدٸ دەگەن ەڭگٸمە دە راس. ەلدە 173 مىڭداي اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى بار, ونىڭ 165 مىڭى شارۋا قوجالىقتارى. ٷكٸمەت نەمەسە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ولاردىڭ ەربٸرٸنە جەكە-جەكە بارىپ, اقشا ٷلەستٸرۋٸ مٷمكٸن ەمەس قوي. وسىلاي ۇيىمداسۋىن قالايتىندار كٶپ. سوتسياليزم كەزٸندەگٸدەي بولسا دەيدٸ. بٸراق, ول مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, العان نەسيەنٸڭ قايتارىم تەۋەكەلٸ دەگەن بار, ول بارلىق قوجالىقتاردا بٸردەي ەمەس. مەملەكەت بەرگەن اقشاسى قايتارىمدى بولۋىن قاداعالايدى. ول ٷشٸن كەپٸلدٸك مٷلٸك تالاپ ەتەدٸ. ونى قويىپ قارجى الۋعا كٶپ قوجالىقتاردىڭ شاماسى كەلمەيدٸ. سوسىن, ٶكپەلەيدٸ. ٶكپەلٸلەر, ەسٸرەسە, حالىق جيٸ ورنالاسقان سۋارمالى ٶڭٸردە كٶپ. سوندىقتان دا, ٷكٸمەت ورگاندارى ۇساق شارۋالارعا بٸرٸگۋدٸ ۇسىنادى. ونى دا ۇيىمداستىرۋ وڭاي بولىپ جاتقان جوق, وعان بٸرنەشە سەبەپ بار: بٸرٸنشٸسٸ, شارۋالار جەرٸ ٶتە از بولسا دا, ٶزدەرٸن مەنشٸك يەسٸ رەتٸندە سەزٸنٸپ قالدى, بٸرٸكسەك جەردەن ايرىلىپ قالامىز با دەپ قورقادى. ەكٸنشٸدەن, تابىس جوق دەپ قانشا ايتسا دا, جىل سايىن ۇقىپتى شارۋا تابىسسىز قالمايدى, سول تابىستى دا الا الماي قالامىز با دەپ ۋايىمدايدى. وعان نەگٸز بار, استىقتى ٶڭٸرلەردە جەرلەرٸن ٸرٸ كەسٸپورىندارعا بەرٸپ, بٸرٸگٸپ جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتقان شارۋالاردىڭ ٸشٸندە ٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ ديۆيدەندٸن تولىق الىپ جاتقاندار ٶتە از. ٷشٸنشٸدەن, زاڭدارعا سەيكەس شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بٸرٸگۋٸ ەرٸكتٸ تٷردە عانا جاسالۋى تيٸس, بٸرٸگۋ ٷشٸن جەردٸڭ يەلٸگٸنە, تابىس بٶلٸسٸنە قاتىستى ناقتى كەپٸلدٸكتەر بەرٸلەتٸن جەنە بٸرلەسكەن قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتٸن زاڭنامالىق جەتٸلدٸرۋلەر كەرەك.
«قازاگرو» حولدينگٸ بۇرىن اشىلعان بٸرنەشە اكتسيونەرلٸك قوعامداردى بٸرٸكتٸرٸپ, اۋىلعا بٶلٸنەتٸن قارجىنى رەتتەۋشٸ باسقارۋشى ورگان رەتٸندە 2006 جىلدىڭ سوڭىندا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا 7 اكتسيونەرلٸك قوعام بٸرٸكتٸرٸلدٸ. بۇل مەكەمە قۇرىلعالى اۋىلعا باعىتتالعان قارجى اعىنى رەتتەلٸپ, بٸر جاۋاپكەرشٸلٸك اياسىنا كٶشتٸ. وسى جاڭا دامۋ ينستيتۋتى اشىلعالى ٷلكەن كٶلەمدە قارجىلاندىرۋ جٷيەلٸ جاسالدى. بۇل – جاقسى جاعى. ناشار جاعى – ادام فاكتورى. كٶپ قارجىنىڭ, نەسيەسٸ تٶمەن قارجىنىڭ قۇمارلارى دا كٶپ. بٸرەۋلەرٸ سۇرانادى, بٸرەۋلەرٸ تالاپ ەتەدٸ, بٸرەۋلەرٸ زورلايدى. باسقارىپ تىرعان ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ باسشىلاردىڭ دا ٶڭەشٸ بار. بٷگٸنگٸ 20 پايىزدى شامالاپ قالعان قايتارىلۋدان كٷدەر ٷزٸلگەن نەمەسە قايتارىمى قيىن نەسيەلەر سونىڭ نەتيجەسٸ. دەگەنمەن, جاقسىسى كٶپ, ونىڭ باستىسى – بٸر جەردەن باسقارىلاتىنى مەن جٷيەلٸلٸگٸ. «قازاگرو» ارقىلى مينيسترلٸكتٸڭ ۆەتەرينارييا سالاسىن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن جاساپ جاتقان ٸسٸ اسا قۇپتارلىق.
* * *
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرٸ اۋىسقان سايىن مەكەمەلەردٸڭ بٸرٸ كەلٸپ, بٸرٸ كەتٸپ جاتاتىنى جٶن ەمەس. ورمان, بالىق جەنە سۋ شارۋاشىلىقتارى ەكٸ رەت قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلٸگٸنە بارىپ كەرٸ قايتتى. بۇل زالالدى. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتٸن ەشقاشان اۋىل شارۋاشىلىعىنان الىستاتۋعا بولمايدى. سەبەبٸ, بۇل كوميتەت نەگٸزٸنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا جەنە سۋ پايدالاناتىن ٶندٸرٸسشٸلەرگە قىزمەت ەتەدٸ جەنە اۋىلدىق اۋماقتار شەگٸنە دەيٸن سۋ جەتكٸزٸپ بەرەدٸ. بٸزدٸڭ 60 پايىزعا جۋىق سۋىمىز سىرت مەملەكەتتەردەن اعىپ كەلەدٸ, كەيبٸرٸ بٸزدەن اسىپ ەرٸ كەتەدٸ. وسىنداي تاپشىلىق كەزٸندە سۋ رەسۋرستارىنا جاۋاپ بەرەتٸن مەكەمەنٸ ويىنشىق ەتۋگە بولا ما?!
جەر داۋى ٷلكەن مەسەلە بولعان كەزدە بٸر-اق بايقالدى, جەر رەسۋرستارى مەسەلەسٸ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنە اۋىستىرىلىپتى. بۇل الدىن الا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرٸن ساتۋدى تەزدەتۋگە باعىتتالعان ەرەكەت دەۋگە كەلەدٸ. اۋىل شارۋاشىلىعى جەرٸن جەكە مەنشٸككە ساتۋ تۋرالى تٷرلٸ داۋلارمەن, كەلٸسپەۋشٸلٸكتەرمەن 2003 جىلى قابىلداندى. سودان بەرگٸ 10 جىل ٸشٸندە (2014 جىلدىڭ باسىنا) 1 ملن 115 مىڭ گەكتار جەر 17,6 ملرد تەڭگەگە ساتىلدى. بارلىق جەر كٶلەمٸنەن 704 مىڭ گەكتار جەر جەكە تۇلعالارعا, 411 مىڭ گەكتارى زاڭدى تۇلعالارعا ساتىلدى.اۋىل شارۋاشىلىعى جەرٸنٸڭ 97,8 ملن گەكتارىنا (98,8 پايىزى) ۇزاق مەرزٸمدٸ جالعا بەرٸلگەن, 1,2 پايىزى جەكە مەنشٸكتە. ٶزارا ساۋدادا تٷرلٸ كەلٸسٸمدەر نەگٸزٸندە 78 مىڭ جەر ۋچاسكەسٸ بٸر قولدان ەكٸنشٸ قولعا ٶتتٸ. 2012 جىلدان بەرٸ 98 ملن گەكتار جەرگە ينۆەنتاريزاتسييا جاسالدى, پايدالانىلماي جاتقان 7,4 ملن گەكتار كەلەتٸن (ونىڭ ٸشٸندە 943 مىڭ گا ەگٸستٸك جەر) 19 مىڭ جەر ۋچاسكەسٸ انىقتالدى. سونىڭ 91 پايىزى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ٷلەسٸندە. دەمەك, جەكە تۇلعالاردى ٶبەكتەي بەرمەي, تالاپتى قاتاڭداتۋ دا كەرەك. الىپ بارا جاتقان ەشتەڭە جوق دەۋگە دە بولادى. بٸز كٶپۋكلادتى اۋىل شارۋاشىلىعىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن جەكە مەنشٸكتٸ دە قاتار دامىتۋعا بارۋىمىز قاجەت. جوعارىداعى رەسمي اقپاراتقا سەنسەك, جەكە مەنشٸككە ساتىلعان جەر كٶلەمٸ قاتەرلٸ ەمەس. بٸراق, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرٸ مٷلٸك پە مەنشٸك پە? وسى مەسەلە بويىنشا قوعامدا دا, عىلىمدا دا, بيلٸكتە دە بٸرىڭعاي تٷسٸنٸك جوق. بۇعان پٸكٸرتالاس تۋعىزىپ, بٸر جٶنگە كەلتٸرۋگە تىرىسىپ جاتقان ەشكٸم جوق. جەرگە قاتىستى شۋدىڭ بٸر باسى وسىندا. «قاراڭعى ادامدى باسقارۋ وڭاي» دەگەن تۇجىرىم بار, بٸراق, ەلدٸڭ تاعدىرنامالىق مەسەلەلەرٸندە ولاي ەتۋگە بولمايدى.
* * *
الاش قايراتكەرٸ سماعۇل سەدۋاقاسوۆ 1918 جىلى ومبى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى جانىنداعى كووپەراتسييا كۋرسىن بٸتٸرە سالا وقىتۋشىلار دايارلايتىن كۋرستا كووپەراتسييا قيسىنىنان دەرٸس بەرەدٸ, ودان سوڭ بٸرجارىم جىلداي باتىس سٸبٸر كووپەراتيۆتەر بٸرلەستٸگٸندە قىزمەتتە بولادى (وقىڭىز: سماعۇل سادۋاقاسوۆ جٶنٸندە ارنايى ماقالا جازدىم.«اقيقات» جۋرنالى №2, 2013). كووپەراتسييا جايىندا سماعۇلدىڭ ايتاتىنى – كٷشتٸ, بٸلٸمدٸ, قارجىنى كووپەراتسييالاۋ نەتيجەسٸندە ەگٸن سالۋشى ەشكٸمگە جالىنباستان بٸرلەسٸپ كومباين ساتىپ الىپ, بٸرگە پايدالانادى, كومبايندارى ۇيىمعا كٸرمەگەندەردٸڭ ەگٸنٸن ورىپ قارجى تابادى, وعان جانار-جاعارماي, كەرەك بٶلشەكتەر ساتىپ الۋعا, تراكتورشىعا ەڭبەكاقى تٶلەۋگە بولادى, – دەگەنٸ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٶزەكتٸ جەنە لايىقتى ورىندالعان ەمەس. «ساۋداگەرگە جەگٸزبەيتٸن دە ايلا بار. ول ايلا – كووپەراتسييا. كووپەراتسييانىڭ بٸر نەگٸزٸ – ساۋدانى ۇقساتۋ. كووپەراتسييا ساۋداگەردٸڭ ٶز قارۋىن ٶزٸنە جۇمسايدى. حالىق كووپەراتسييا ارقىلى ٶز ساۋداسىن ساۋداگەرگە ٸستەتپەيدٸ, ٶزٸ ٸستەيدٸ. حالىقتىڭ سايلاعان ادامدارى قالادان توپتاپ ٶز باعاسىمەن نەرسە الىپ كەلەدٸ. ول ارزانعا تٷسەدٸ. ٶنٸمٸن دە ساۋداگەر ساتپايدى, ٶزٸ ساتادى. سٶيتٸپ ساۋداگەردٸڭ كٶرگەن پايداسىن حالىق كٶرەدٸ», – دەيدٸ سماعۇل.
كووپەراتسييانى قولداۋ سۋارمالى ٶڭٸردە اسا كەرەك. وڭتٷستٸكتەگٸ ماقتاشىلاردىڭ ٶنٸم الۋى كٶپ شىعىن جۇمساۋدى تالاپ ەتەدٸ, وعان شارۋانىڭ شاماسى كەلمەيدٸ دە, جان-جاقتان نەسيە الادى, كەيٸن العان ٶنٸمٸنٸڭ قۇنى قارىزداردى قايتارۋعا بٸردە جەتەدٸ, بٸردە جەتپەيدٸ. باسىندا كووپەراتسييانى ٶمٸرگە ەنگٸزۋ جولىندا ٷكٸمەت بٸرجاقتى عانا باعىتتى ۇستاندى, ياعني, تۇتىنۋ كووپەراتسيياسى نەگٸزٸندە قۇرىلۋعا جوسپارلانعان كوممەرتسييالىق ەمەس كووپەراتيۆتەردٸ قولدادى. بۇل زاڭ قابىلدانعان كەزدەگٸ ازاماتتىق كودەكس بويىنشا مەملەكەت كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمداردى قولداي المايتىن ەدٸ. اۋىل شارۋاشىلىعىنا كووپەراتسييانى ەنگٸزەمٸز دەپ كوممەرتسييالىق ەمەس كووپەراتيۆتەرگە مەملەكەت قولداۋ كٶرسەتە الاتىن باپ ەنگٸزٸلدٸ دە, سەلولىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرٸ قۇرىلا باستادى. بٸر قىزىعى مۇنداي كووپەراتيۆتەردٸ قازاگرو ارقىلى جەنە ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر ارقىلى مەملەكەت ەسەبٸنەن قارجى الۋعا نيەتتەنگەندەر عانا قۇردى. بۇعان ٷكٸمەت مەن بەرگەن جوق. سوندىقتان, كوممەرتسييالىق ۇيىم ەسەبٸنەن نەسيە الۋ ٷشٸن شارۋا قوجالىقتارىمەن بٸرگە ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆتەر دە قۇرامىنا كٸرٸپ, كٷتپەگەن جاعدايلار بولدى. وسىلايشا, جالعان سەلولىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرٸ قۇرىلىپ, «قازاگرودان» قارجى الىپ, ەگٸنشٸلٸك پەن مال شارۋاشىلىعىنا سالۋدىڭ ورنىنا, الىپساتارلىققا جۇمسادى نەمەسە قارجى قايتپاي جاتىر.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قازٸر 85 پايىز كەسٸپكەرلەر الىپساتارلىقپەن اينالىساتىنىن ايتساق تە جەتكٸلٸكتٸ. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ٶندٸرٸسپەن اينالىسۋعا ەشكٸمنٸڭ قۇلقى جوق, سەبەبٸ, وندا تاۋار اينالىمى جىلىنا بٸر رەت قانا كەلەدٸ. سوندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋشٸلەر مەن قايتا ٶڭدەۋ كەسٸپورىندارىنا ساتىپ الىپ قايتا ساتۋشىلارمەن سالىستىرعاندا ەرەكشە قولداۋ قاجەت, مەسەلەن نەسيە پايىزىن ەرٸ كەتكەندە 4 پايىزدان اسىرماۋ, سالىق الۋدى اي سايىن ەمەس, جىلىنا ەكٸ رەت – 15 قازاندا جەنە كەلەسٸ جىلدىڭ 15 سەۋٸرٸندە عانا الۋدى ەنگٸزۋ قاجەت. بۇدان دا جاقسى مىسالدار ەۋروپانى بىلاي قويعاندا قىتاي مەن بەلورۋستا بار.
اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسيياسىنىڭ بٷگٸنگٸ جاعدايىنا كەلسەك, 2015 جىلى 29 قازاندا «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭدى تالداۋ ۇزاق مەسەلە, ونىڭ كەيبٸر كەمشٸن جاقتارىنا عانا توقتالامىز.
1) زاڭ «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸ تۋرالى» دەپ اتالعانىمەن وندا بٸر عانا كووپەراتيۆ تٷرٸ تۋرالى ايتىلعان. ناقتى دەلەل: زاڭنىڭ 5 بابىنىڭ 1 تارماعىندا: «بٸرلەسكەن ٶندٸرٸستٸك جەنە (نەمەسە) ٶزگە دە شارۋاشىلىق قىزمەتتٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن جەكە جەنە (نەمەسە) زاڭدى تۇلعالاردى ەرٸكتٸ تٷردە بٸرٸكتٸرۋ جولىمەن مٷشەلٸك نەگٸزٸندە قۇرىلاتىن ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆتٸڭ ۇيىمداستىرۋ-قۇقىقتىق نىسانىنداعى زاڭدى تۇلعا بولىپ تابىلادى» دەپ جازىلعان. سوندىقتان زاڭ «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸ تۋرالى» دەگەن اتاۋعا لايىق ەمەس, وندا بٸرنەشە كووپەراتيۆ جوق.
2) زاڭ باستاپقى جوباسىندا: «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسيياسى تۋرالى» دەپ اتالسا كەرەك. كەيٸن تالقىلاۋ بارىسىندا بۇل اتاۋ ٶزگەرتٸلگەن شىعار. ولاي دەۋگە نەگٸز بار: زاڭنىڭ 2 بابىنىڭ 7 – تارماقشاسىندا: «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسيياسى – اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸ مەن ولاردىڭ قاۋىمداستىقتارىنىڭ (وداقتارىنىڭ) جٷيەسٸ» دەپ جازىلعان. زاڭدى وقىپ قاراعاندا, زاڭ تەك اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆٸن عانا ەمەس, ولاردىڭ بٸرلەستٸكتەرٸن دە قامتيتىنىن كٶرەمٸز.
بۇل ەكٸ دەلەلٸمٸز زاڭ قابىلدانۋ كەزٸندە بٸرگە كٷشٸن جويعان زاڭداردىڭ اتاۋلارىنان قاشقاقتاۋدان تۋىنداعان دەپ ويلايمىن («قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سەلولىق تۇتىنۋ كووپەراتسيياسى تۋرالى», «سۋ پايدالانۋشىلاردىڭ سەلولىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆi تۋرالى»).
3) زاڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرٸنٸڭ تەك كوممەرتسييالىق تٷرٸنە عانا ارنالعان. دەلەل: 5 باپتىڭ 3 تارماعىندا «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆٸ كوممەرتسييالىق ۇيىم بولىپ تابىلادى, ونىڭ ازاماتتىق قۇقىقتارى بولادى جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىمەن تىيىم سالىنباعان قىزمەتتٸڭ كەز كەلگەن تٷرٸن جٷزەگە اسىرۋعا قاجەتتٸ, ونىڭ قىزمەتٸمەن بايلانىستى مٸندەتتەردٸ اتقارادى» دەلٸنگەن. بۇرىنعى سەلولىق تۇتىنۋ كووپەراتسيياسى تۋرالى زاڭ كٷشٸن جويىپ جەنە بۇل زاڭ تەك كوممەرتسييالىق ۇيىمعا ارنالعان سوڭ,كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمداردى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان مٷلدەم جويۋ ماقسات بولعان دەمەگەندە نە دەيمٸز?كووپەراتسييانىڭ ازاماتتىك كودەكسكە ساي ەكٸ تٷرٸ بولۋى ناقتىلانعاندىقتان جەنە ەلەمدٸك تەجٸريبە سولاي بولعاندىقتان مۇنى دۇرىس بولدى دەۋگە كەلمەيدٸ.
2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا جٸٶ-نٸڭ ٷلەسٸندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ٷلەسٸ 7 پايىز. بۇل ەلەمدٸك كٶرسەتكٸشكە ساي. وسىمەن توقتايمىز. ماقالا كٶلەمٸ تىم ۇلعايىپ كەتتٸ. اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسيياسى تۋرالى ارنايى زەرتتەۋ جاسالۋعا لايىق.
* * *
سوڭعى 9 جىل ٸشٸندە بٸر قىسقا, ەكٸنشٸ ۇزاققا سوزىعان داعدارىسقا تاپ بولىپ وتىرمىز. ونىڭ سەبەبٸن ايتىپ جاتپاساق تا تٷسٸنٸكتٸ. ايتايىن دەگەنٸمٸز, داعدارىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ەسەرٸ ونشا ٷلكەن بولمايدى. داعدارىستى ەڭسەرۋگە اۋىل مەن قالا كەسٸپورىندارىنىڭ كەلٸسٸم-شارت نەگٸزٸندە ەرٸپتەستٸك تۇرعىسىنان قارىم-قاتىناس جاساۋى, تاۋاردى ساتىپ الۋشىعا كٶلٸكتٸك لوگيستيكا جٷيەسٸنٸڭ قالىپتاسۋى سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
بٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسىمەن اينالىساتىن عالىمدارىمىزدىڭ, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ كٶبٸ قازاقستاندىق زاڭنامانى جەتٸك بٸلمەيدٸ, تالدامايدى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى ون جىلىندا قورعالعان كانديداتتىق جەنە دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸندە رەسەي زاڭناماسىنا سٸلتەمەلەر كٶپ بولاتىن. بۇل ەلٸ دە بايقالىپ قالادى. بٸزدە زاڭدى تٷسٸنٸپ وقۋ, ونى ەلگە جەتكٸزٸپ ناسيحاتتاۋ ٸسٸ ناشار. 2005 جىلى «اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ جەنە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتٸك رەتتەۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. بۇل – ٶتە تاماشا زاڭ. ونىڭ بٷكٸل تۇلا بويى, ەسٸرەسە, 9,11-باپتارى اۋىلداعى كەسٸپورىندار مەن شارۋالاردى قولداۋدىڭ ناقتى باعىتتارىن كٶرسەتٸپ بەرگەن. وسى زاڭعا سەيكەس مەملەكەتتٸك رەتتەۋ مەن قارجىلاي قولداۋدىڭ تٷر-تٷرٸ جاسالىپ كەلەدٸ. بۇل زاڭدا كٶرسەتٸلمەگەن اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا جۇمسالاتىن شىعىستار بيۋدجەتتٸك تالقىلاۋلارعا قابىلدانبايدى. ال, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك سالا قىزمەتكەرلەرٸن ەلەۋمەتتٸك قولداۋ جەنە ىنتالاندىرۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2008 جىلعى 24 جەلتوقسانداعى زاڭىن تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ مامانداردان سۇراستىرعانىمدا ەشكٸم جاۋاپ بەرە المادى. بۇل جاي زاڭ ەمەس ەدٸ, وندا «اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ جەنە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدى مەملەكەتتٸك رەتتەۋ تۋرالى» 2005 جىلعى 8 شٸلدەدەگٸ, «بٸلٸم تۋرالى» 2007 جىلعى 27 شٸلدەدەگٸ, «دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸ تۋرالى» 2003 جىلعى 4 ماۋسىمداعى, «مەدەنيەت تۋرالى» 2006 جىلعى 15 جەلتوقسانداعى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جەنە ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تۋرالى» 2001 جىلى 23 قاڭتارداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلگەن وسىنداي اسا ماڭىزدى زاڭدى بايقاماي قالعان.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جەنە ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى 2001 جىلى 23 قاڭتاردا قابىلداندى. بۇل زاڭ 1995 جىلى 30 تامىزدا قابىلدانعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسييامىزدىڭ قورىتىندى ەرەجەلەرٸنٸڭ 92 بابىندا اتاپ ٶتٸلگەن «كونستيتۋتسييادا اتالعان زاڭدار پارلامەنت بەلگٸلەيتٸن تەرتٸپ پەن مەرزٸمدە, بٸراق كونستيتۋتسييا كٷشٸنە ەنگەن كٷننەن باستاپ ەكٸ جىلدان كەشٸكتٸرٸلمەي قابىلدانۋعا تيٸس» دەگەن تالابىنان 4 جىل كەشٸكتٸرٸلٸپ قابىلداندى جەنە بٷگٸنگە دەيٸن ٶمٸرگە ناقتى ەنگەن جوق, تەك دەكلاراتسييا كٷيٸندە تۇر. ەگەر, بۇل زاڭ وندا بەلگٸلەگەن تالاپتارعا ساي قولدانىلسا, وندا اۋىل ەكٸمدەرٸ جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار ارقىلى سايلانىپ, سولاردىڭ ماقسات-مٷددەلەرٸن ورىنداۋعا جەنە اۋىل ەكونوميكاسىن كٶتەرۋگە تىرىساتىن بولار ەدٸ. اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ ٶز بيۋدجەتٸن بٶلٸپ بەرٸپ, ولارعا جەر سالىعى مەن مٷلٸك سالىعىن بەرٸپ, ٶز بەتٸنشە ەرەكەت جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋگە بولار ەدٸ. قازٸرگٸ اۋىل ەكٸمدەرٸ اۋىل ەكونوميكاسىنا جٷردٸم-باردىم عانا ارالاسادى, اپپاراتىمەن تەك سالىق تٷسٸمدەرٸن باقىلاپ وتىرادى. ولار «مەملەكەتتٸك بيلٸك كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ٸسٸنە ارالاسپاسىن» دەگەن تالاپتى ٶز پايداسىنا تٷسٸنٸپ, ەشتەڭەگە ارالاسپايدى, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە جاۋاپ بەرۋدٸڭ جوعارىعا ەسەپ بەرٸپ تۇراتىن سەتتەرٸن عانا ورىنداپ وتىرادى, ٶز تۇرعىندارى الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنبەيدٸ.
* * *
اۋىل ادامدارىنىڭ ەڭسەسٸن بٸر كەزدەرٸ جەڭٸل تٷردە بەرٸلگەن نەسيەلەر باسىپ تاستادى, بٷگٸندە ەلٸمٸزدە 5,5 ميلليون ادامنىڭ بانكتەر الدىندا قارىزى بار, ونىڭ 1,5 ميلليونى ەكٸ جەنە ودان دا كٶپ نەسيە العاندار. بٷگٸنگٸ كٷنگٸ اۋىلدار مەن قالالارداعى پروبلەمالار رەيتينگٸنە تالداۋ جاساۋشى ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدارداعى پروبلەمالار رەيتينگٸ بىلايشا: جۇمىسسىزدىق, الكوگوليزم, ٸستەيتٸن ٸس جوق دەپ سانالۋى, كرەديت الۋ قيىندىعى, مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ ناشارلىعى, حالىققا قىزمەتتٸڭ ناشارلىعى (جول, تازالىق, پوشتا, ت.س.س). ال قالالاردا: باعانىڭ ٶسۋٸ, مەديتسينا قىزمەتٸنٸڭ ساپاسىنىڭ ناشارلىعى, جۇمىسسىزدىق, كوررۋپتسييا, بٸلٸم ساپاسى, الكوگوليزم, تۇرعىن ٷي, جالپى مەدەنيەت دەڭگەيٸ. ەلدەگٸ اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ بٸتٸرۋشٸلەردٸڭ 10 پايىزى عانا ماماندىعى بويىنشا قىزمەتكە ورنالاسادى, ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ – مال دەرٸگەرلەرٸ. باسقاسى تاپقان جۇمىستارىندا جٷر. سالا بٸلٸكتٸ ماماندارعا زەرۋ. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا جوعارى وقۋ ورىندارى قاجەتتٸدەن 20 پايىز ارتىق «دايىندايدى». تٶڭكەرٸلگەن پيراميدا.
الماتىلىق قاناعات جٷكەشەۆ «ايقىندا»: «اۋىل قازاققا ەشقاشان ابىروي ەپەرٸپ كٶرگەن جوق. اۋىل قازاققا ەرقاشان دا ساۋاتسىزدىق, اشتىق, مەدەنيەتسٸزدٸك, ەلەۋمەتتٸك اۋرۋلار مەن نەۋبات ەكەلٸپ وتىردى», دەگەن ەدٸ. سول سٶزدەردە شىندىق بار. اۋىلدى قالامەن تەڭەستٸرەمٸن دەپ حرۋششەۆ ەر ٷيدەگٸ مال سانىن 3 قوي, بٸر سيىر نە بٸر جىلقىمەن شەكتەدٸ. قالعانىن دٷكەننەن جەتكٸزٸپ تۇرماق بولدى. ەشتەڭە شىققان جوق, قايتا ەل اشارشىلىققا ۇشىرادى. وسىعان قاراما-قايشى قاتەلٸك تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنىڭ باستاپقى كەزٸندە دە بولدى. «كولحوز-سوۆحوزداردى تاراتىپ, مال-مٷلٸكتٸ شارۋالارعا بٶلٸپ بەرسەك, ەرقايسىسى جەكە-جەكە شارۋالارىن ەرٸ قاراي دٶڭگەلەنتٸپ الىپ كەتە بەرمەي, نەسٸ بار» دەگەن يدەيامەن ولاردى تەز تاراتۋعا اسىقتىق. تاراعانمەن جۇمىس جٷرٸپ كەتە قويمادى, حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ ساناسى مەنشٸگٸنە يەلٸك ەتٸپ ساقتاپ قالۋعا ەزٸر بولمادى, سٶيتٸپ تاقىر كەدەيگە تەز-اق اينالىپ شىعا كەلدٸ. قازٸر, ەندٸ, ۇساق شارۋالاردى بٸرٸكتٸرۋگە تىرىسۋدامىز, بٸراق, كولحوزداستىرۋ كەزٸندەگٸدەي زورلاپ بٸرٸكتٸرۋدەن ەشتەڭە شىقپايدى, ونىڭ ٷستٸنە وسىدان 20 جىل بۇرىن زورلاپ تاراتىپ جٸبەرگەنبٸز, ەندٸ زورلاپ بٸرٸكتٸرۋ وڭ نەتيجە بەرمەيدٸ. تاراتۋعا جٷرگەن زورلىق, بٸرٸكتٸرۋدە جٷرمەيدٸ. ەگەر, زورلاساق, 30-شى جىلدارداعىداي نەتيجە شىعادى, جىلدار ٶتە مە, ٶتپەي مە, قايتا تارايدى. بٸر قاتەلٸكتٸ قايتالاي بەرسەك دامىمايمىز.
جالپى, ەلدەگٸ رەفورما اگرارلىق سالادان باستالۋى تيٸس ەدٸ. بٸز, كەرٸسٸنشە, اۋىلعا كەرەك قۇرالدار مەن زاتتاردىڭ بەرٸنٸڭ باعاسىن بوساتىپ بارىپ, ەكٸ جىلعا جاقىن ۋاقىتتان كەيٸن اۋىلعا ٶز تاۋارىنىڭ باعاسىن ٶزٸ قويۋعا ەركٸندٸك بەردٸك. ول كەزدە اۋىل تاۋار ٶندٸرۋدٸ توقتاتىپ, ٶزٸندە باردىڭ بەرٸنەن ايرىلىپ قالىپ ەدٸ. اۋىلدىڭ تەۋەلسٸزدٸك كەزٸندە قۇلدىراپ, قازٸرگە دەيٸن باس كٶتەرە الماي جاتقانىنىڭ باستى سەبەبٸ وسى.
* * *
ودان باسقا دا سەبەپتەر بار. اۋىلدا تۇراتىن ادامدار سانى كٶپ. قازٸر اۋىلداردا حالىقتاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇرىپ جاتىر, بۇرىن ودان دا كٶپ بولعان. سولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ – قازاقتار. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ اۋىلدا ٶمٸر سٷرۋٸن كەڭەس ٷكٸمەتٸ قولاي كٶرگەن, قازٸر دە ول ساياسات بەلەندەي ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان جوق. اۋىلداعى ادامدار سانىن كٶپسٸنگەننەن ايتىپ وتىرعان جوقپىز, اۋىلدا ەڭبەك ەتۋدٸڭ مٷمكٸندٸگٸ از بولعاندىقتان, جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العاندىقتان ايتىپ وتىرمىز. اۋىل قاراڭعىلىقتا, سولاي بولعان سوڭ, ونداعى مول قازاق قاراڭعى بولماي, كٸم قاراڭعى بولادى. «قاراڭعى ادامداردى باسقارۋ وڭاي» دەپتٸ عوي بٸر عۇلاما. اۋىلدا كاپيتال قالماعان, اۋىلدا تۇرمىستىق جاعداي ٶتە ناشار – سۋ اششى, جەر سورلانعان, جول ناشار, جۇمىس جوق. اۋىل ادامى ەنشەيٸن بٸر جەردە كٷنەلتۋ كەرەك دەگەن ويمەن, باسقا جەرگە بارعاندا بٸزگە كٸم بٸرنەرسە بٶلٸپ بەرە قويار دەيسٸڭ قاۋٸپپەن اۋىلدا وتىرا تٷسۋٸن جالعاستىرىپ جاتىر. اۋىل حالقىنىڭ سانى ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە 20 پايىزدان, ەرٸ كەتكەندە 30 پايىزدان (اگرارلىق ەلدەردٸڭ ٶزٸندە) اسپايدى. بٸزدە 47 پايىز بولسا, دەمەك, 17-27 پايىز ادام اۋىلدا بوسقا جٷر, ولار اۋىل ٷشٸن قوسىمشا جٷك, ارتىق, كەرەكسٸز. بٸزدە سونى رەتتەۋ باياۋ. مىسال رەتٸندە ايتساق, ماقتارال اۋدانىندا وسىدان 20 جىل بۇرىن 200 مىڭ حالىق بار ەدٸ, قازٸر 350 مىڭ بولدى. كٶبەيگەن جۇرتتىڭ جارتىسى تابيعي ٶسٸم بولسا, جارتىسى سىرتتان كٶشٸپ كەلگەندەر. ال, ماقتالىق جەردٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸ ەكٸ ەسەدەن كٶپ تٶمەندەدٸ. قوسىمشا كٶبەيگەن 150 مىڭ حالىق بۇرىنعىلاردىڭ ونسىز دا ازايىپ جاتقان نەسٸبەسٸن بٶلٸپ جەپ وتىر. تۇرمىستىڭ تٶمەندەۋٸ دەگەن وسىلاي كەتە بەرەدٸ. سوندىقتان, بىلتىردان بەرٸ باستالىپ جاتقان سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرگە ٶز ەركٸمەن كٶشۋدٸ قالايتىندارعا جان-جاقتى ماتەريالدىق قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ, جٷيەلٸ جۇمىس اتقارىلۋى تيٸس.
جوعارىدا اتى اتالعان قاناعات جٷكەشەۆ: «حالقىن اۋىلدان شىعارماۋعا كٷش سالۋ – حالىققا جاساعان قاستاندىقتىڭ ەڭ كەسٸرلٸسٸ» دەگەن ەكەن. ونىڭ سٶزٸ: «بارلىق جاقسىلار مەن مىقتىلار اۋىلدان شىققان, مەن دە اۋىلدان شىققام» دەپ جٷرگەندەردٸڭ كٶبٸنە جالعان, كٶزبوياۋ ٷشٸن ايتىلاتىن, بٸراق قالاعا جابىسىپ ايرىلمايتىنداردىڭ سٶزدەرٸمەن سالىستىرعاندا دۇرىس. ەرينە, اۋىلدا حالىقتى ەشكٸم زورلاپ ۇستاپ وتىرعان جوق. بٸراق, ٶركەنيەتٸ مول, تەحنولوگيياسى جەتٸلگەن جەرگە بارىپ قونىستانۋىنا ىقپال ەتۋ دە بولعان جوق. كٶشٸ-قون ساياساتىنداعى قولداۋدى سولتٷستٸك ٶڭٸرلەر مەن شەكاراداعى حالىق از قونىستانعان اۋداندارعا بارۋىن ماقساتتى تٷردە جاساۋعا ەشقانداي كەدەرگٸ جوق ەدٸ. ويلانبادىق.
اۋىل ادامى نەگٸزٸنەن «ساقتاۋ» ٷدەرٸسٸمەن ٶمٸر سٷرەدٸ: ٶندٸرگەن ٶنٸمٸن قىستا جەۋگە, ايىرباستاۋعا ساقتايدى. مالىنىڭ تٶلٸن دە سولاي, باعىپ-قاعادى, قالپىنا كەلتٸرٸپ بارىپ ساتادى, جەيدٸ, ايىرباس جاسايدى. اۋىل ادامىنىڭ قالتاسىندا اقشا جٷرمەيدٸ. ونداعى ٶمٸر بٸرقالىپتى اعىستا, ولاردا ٶزگەرٸس كٶپ بولمايدى. سوندىقتان دا, ولار دامۋ مەن جەتٸلۋ تۋرالى از ويلايدى. ويلاسا دا بەرٸك شەشٸمگە كەلە المايدى, قييالدايدى دا قويادى. ٸلۋدە بٸرەۋٸ بولماسا, كٶبٸ جەتٸلۋگە ۇمتىلمايدى.
«قالاعا زورلاپ كٶشٸرۋ كەرەك» نەمەسە «جۇرتتىڭ بەرٸ الماتى مەن استانادا تۇرسىن» دەمەيمٸز, بٸراق, بٸزدەر قالا سانىن, ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانىن باسقا جولدارمەن ارتتىرۋىمىز, اۋىلدى كەنتكە, كەنتتٸ شاعىن قالاعا, ولاردى ٷلكەن قالاعا اينالدىرا بەرۋٸمٸز كەرەك. قايتا ٶڭدەۋ كەسٸپورىندارى مەن شاعىن كەسٸپورىنداردى اۋىلدىق اۋداندارعا ورنالاستىرعان جٶن.
* * *
قىتايدا جىل سايىن ميلليون تۇرعىنى بار, بٸر جاڭا قالا قالىپتاسادى ەكەن. بٸز ولاي ەتە الماسپىز, بٸراق, بٷگٸندە قالا دەپ اتاۋعا ۇيالاتىنداي كٷيدە تۇرعان اۋدان ورتالىقتارىنداعى 30-50 مىڭ تۇرعىنى بار قالالاردىڭ جاعدايىن جاقسارتا تٷسۋگە, جولى, تروتۋارى, سۋى مەن كاناليزاتسيياسى, جىلۋى, باعدارشامى بار, تازا قالالارعا اينالدىرىپ, ولارعا حالىقتى كٶبٸرەك قونىستاندىرۋىمىزعا بولادى عوي. ٶركەنيەتتٸ ەلدەردە تۇرعىندارىنىڭ 20 پايىزى ناقتى ٶندٸرٸسپەن, 70 پايىزى سول ەڭبەكشٸلەرگە قىزمەت ەتۋمەن – مۇعالٸم, دەرٸگەر, داياشى, جٷرگٸزۋشٸ, شۆەيتسار, ت.ب. قىزمەتتەرمەن اينالىسادى. بٸزدە 10-15 پايىز ناقتى ٶندٸرٸستە, 45-50 پايىز سولارعا قىزمەت ەتەتٸن ينفراقۇرىلىمدا دەسەك, قالعان 40 پايىزى ٶز بەتٸنشە كٷنەلتٸپ جٷر.
بٸزدٸڭ قوعامدا مەملەكەت بەرٸن تاۋىپ بەرۋگە مٸندەتتٸ, بٸراق, جەكە باسىنىڭ ٸسٸنە ارالاسپاۋى كەرەك دەپ ويلايتىندار باسىم. قازاقتا «الاعان قولىم بەرەگەن» دەگەن سٶز بار. دەموكراتييالى قوعام قۇرۋ قۇر سٶزبەن, ايعايمەن شەشٸلمەيدٸ. حالىق ماسىلدىق پسيحولوگييادان تولىقتاي ارىلعاندا عانا ليبەرالدى قوعامعا جاقىندايمىز. قازٸرگٸدەي مەملەكەتتٸ «مەدەنيەتتٸ تٷردە توناۋ» بٸزدٸ ٶسٸرمەيدٸ. مىسالى, اۋىلدىق جەردە «جۇمىس جوق» دەپ سىلتاۋراتىپ جاتقان تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن جٸگٸتتەر قانشاما?! بۇرىن مەملەكەت جۇمىس بەرۋشٸ بولسا, قازٸر اۋىل شارۋاشىلىعى تولىقتاي جەكەنٸڭ قولىنا بەرٸلدٸ. جۇمىستىڭ مەن-ماعىناسى بٸرەۋ-اق, اۋىلدىق جەردە مال باعۋ, ەگٸن ەگۋ, شٶپ شابۋ, جەمٸس-جيدەك ٶسٸرۋ, ت.ب. سونى قولداۋ, قورعاۋ, تيٸسەتٸندەرگە توسقاۋىل قويۋ, ۇرلىق-قارلىققا تىيىم سالۋ كەرەك. بۇرىن مەملەكەتكە ٸستەسەڭ, ەندٸ ٶزٸڭە نە جەكە كەسٸپكەرگە جۇمىس ٸستەيسٸڭ. بٸراق, بالا-شاعاسىنا مەملەكەت تاراپىنان بەرٸلەتٸن ازداعان ەلەۋمەتتٸك جەردەماقىعا توقمەيٸلسٸپ, ناعىز ەڭبەكتٸ بٸرەۋگە جالشى, بايدىڭ قۇلى بولۋ دەپ تٷسٸنەتٸندەر قاتارى از ەمەس. بۇل تٷبەگەيلٸ قاتە تٷسٸنٸك. ەكونوميكا نارىقتىق جٷيەگە ٶتكەنٸمەن, حالىقتا پراگماتيكالىق تٷسٸنٸك قالىپتاسپاي كەلەدٸ. ادام ساناسى نارىققا ٶتكەندە عانا وسى تٷسٸنبەستٸك جويىلادى دەپ ەسەپتەيمٸن.
* * *
قازاق بٷگٸن: «قاشانعى كەدەي قالپىندا جٷرمەكپٸن» دەپ, الدىنا ماقسات قويىپ, بارىن قارىشتاپ, كٷندەلٸكتٸ جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ شىعىنداردىڭ تاماق پەن كيٸمنەن باسقاسىن قويا تۇرىپ, قۇدالىق پەن تويلارداعى بەسەكەگە ەرمەي, بالالارىنىڭ بٸلٸمگە قۇشتارلىعىن وياتىپ, تاپقان-تايانعانىن كەمەلدٸ بٸلٸم الۋىنا مٷمكٸندٸك جاساسىن. وقۋعا شىنىمەن قۇنتى جوق بالاسىن كٶپكە ەرٸپ, جالعان نامىستىڭ جەتەگٸندە كەتپەي, بوسقا قارجى جۇمساماي, بٸر كەسٸپكە ٷيرەتسٸن. ٶزٸ ٷيرەتە الماسا, ٸسٸن ۇستالىقپەن اتقاراتىن ادامعا شەكٸرت بولۋعا مويىنداتسىن. سوندا عانا كەسٸپتٸڭ بٸر-بٸر تۇتقاسىن ٶزگەلەرگە ۇستاتىپ قويىپ, قاراپ وتىرىپ, باسقالارعا قىزمەتشٸ بولىپ قالمايمىز, ەر ٸستٸڭ تٶل مامانى ٶزٸمٸز بولا الامىز. بۇل دەگەن سٶز بٸزدٸڭ جايباراقاتتىعىمىز, ۋايىمسىزدىعىمىز, جەتٸلۋگە ۇمتىلمايتىنىمىز, جٸگەرٸمٸزدٸڭ كەمشٸندٸگٸ ارتتا قالىپ, بەسەكەلەس تۇلعا بولۋعا ەرەكەت ەتۋ دەگەن سٶز. كەرٸسٸنشە بولسا, بٷگٸنگٸدەي بٸز اقشامىزدى ٶزگەنٸڭ قىزمەتٸن تۇتىنۋعا نەمەسە ولاردان ەشتەڭە ٷيرەنبەي-اق, كٷنٸم ٶتسە بولدىعا سالىپ, جەردەمشٸ قىزمەت ەتۋگە عانا جاراپ قالا بەرمەكپٸز.
بٸز قاي دەڭگەيدەمٸز? جەر بٸزدٸكٸ, ەل بٸزدٸكٸ دەيمٸز, اشىنامىز, كٷڭكٸلدەيمٸز, بٸراق شىندىق كٶزگە ۇرىپ تۇر. سەبەبٸ بٸزدە تاباندىلىق, جٸگەر, ماماندانۋ, اقشانى ٷنەمدٸ جۇمساۋ مەدەنيەتٸ جەتٸسپەيدٸ. توي مەن قۇدالىقتى قارىزعا ٶتكٸزٸپ, يپوتەكاعا ٷي الىپ, قىمبات كٶلٸكتٸ نەسيەگە الىپ, ول اقشادان قۇتىلامىن دەپ پەلەنباي جىل قارىزعا باتىپ جٷرەمٸز. ەسەلەپ ەكٸ-ٷش ەسە قۇن تٶلەپ, جەم بولىپ جٷرگەن ٶزٸمٸز.
بٸرەۋلەر ٶزٸنە-ٶزٸ سىن كٶزبەن قارايدى, جٷرگەن ورتاسىنىڭ, وتباسىنىڭ يا مەكەمەنٸڭ جولى بولماسا, ونىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ٶز موينىنا الۋعا ەزٸر, جەتٸلۋگە تىرىسادى, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, دامۋعا ۇدايى دايىن. ال, كەيبٸرەۋلەر جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قاشادى, سەبەپتٸ باسقا بٸرەۋدەن ٸزدەۋگە بەيٸم. ولار دامۋعا ەزٸر ەمەس, ولاردا سوتسياليزم ٷلگٸسٸ: ازعا قاناعات ەتٸپ ٷيرەنگەن, توقكٶڭٸل, تٸپتٸ, جالعان تەۋبەشٸل. تاعى دا وندايلار ەدەتتە قوعامعا كٸنەمشٸل, ٶشپەندٸ كەلەدٸ. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى حالىقتىڭ ماسىلدىققا ٷيرەنگەنٸ انىق كٶرٸندٸ. مەملەكەتتٸڭ قامقورلىعىنا بايلانىپ قالعان حالىق نارىقتىق ەكونوميكانى تٷسٸنبەدٸ, ول جٷيەنٸ كٶتەرە المادى. ەگەر, حالىق ماسىل بولماعاندا, بٸردٸ-ەكٸلٸ نارىققا بەيٸم ازاماتتار سيياقتى پىسىقتىق تانىتقاندا بٸز سول بٸر داعدارىستان ەرتە شىعار ما ەدٸك دەپ ويلايمىن. تۇتىنۋشىلىق يدەياسى ٶزٸندٸك ويلاۋدى, ٶزٸندٸك تاڭداۋدى شەكتەيدٸ.
ٶز ەركٸمٸز ٶزٸمٸزگە تيگەنٸنە, نارىق قاتىناستارىن يگەرە باستاعانىمىزعا شيرەك عاسىر ٶتسە دە, بٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ٶمٸردە ەلٸ دە بولسا ماسىلدىق پيعىلدان تولىق ارىلا الماعانىمىزدى, «وندا بار نەرسە, مەندە نەگە جوق?» نەمەسە «انانىڭ جولى بولىپ كەتە بەرە مە?» دەيتٸن كەلەڭسٸز پيعىلدارعا ەرە كەتەتٸندٸگٸمٸزدەن بايقاۋعا بولادى. وسى پيعىلدى اۋىل ەكونوميكاسىنا قاتىسۋشى تالاي ازاماتتاردان بايقاپ, سەزەمٸز. كەيبٸر ٶزدەرٸن كٸسٸ ساناپ جٷرگەن ادامداردىڭ ٶزٸنٸڭ ايتىپ جٷرگەن پٸكٸرٸنە قاراساق, مەدەنيەتتٸڭ قالىپتاسۋىن, قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىن, مەملەكەتتٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸن قورعاپ, قولداۋدىڭ ورنىنا, ونى باياعىشا مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ سانايدى, بٸز قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرساق تا بولا بەرەدٸ دەگەن نەمكەتتٸلٸك پيعىلدا. بٸز اباي دانا ايتىپ كەتكەن, ەڭبەگٸن ساۋىپ, جاعدايدى دۇرىستاۋ جولىنا تٷسۋگە تيٸسپٸز. ەڭبەك ەتەم دەگەنگە جۇمىس تا, باستاپقى قارجى دا تابۋعا بولادى. تەك قانا جٸگەر مەن ۇمتىلىس كەرەك. انا جۇمىس اناداي, مىنا جۇمىس مىناداي دەمەي, وتباسىن اشىقتىرمايتىن, تارىقتىرمايتىن ەرەكەت كەرەك. شىنىمەن ەڭبەك ەتكٸسٸ كەلەتٸندەرگە مەملەكەتتەن دە قولداۋ كٶرسەتەتٸن باعدارلامالار كٶپ.
مىرزاگەلدٸ كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
"اقيقات" جۋرنالى
