Akademik Lihachev bizdiń taqyryp týraly oilanǵanda bylai degen eken:
Árbir eldiń óz Shyǵysy men óz Batysy, óz Ońtústigi men óz Soltústigi bar, jáne de bir elge Shyǵys bolǵan nárse onyń kórshileri úshin – Batys. Beibitshilik túrdegi kórshi bolýdyń máni de sol emes pe – etnikalyq shekaralar shekaraǵa qulyp salynǵan saiasi shekaralar bolmaýǵa tiis, alýan túrlilik eshkimdi kemsitpei, kerisinshe, baiytý kerek.
Bizdiń ekinshi shyǵarylymymyz osy alýan túrlilikke qazaq ziialylarynyń arasynda alǵashqylardyń biri bop barǵan Maǵjan Jumabaevtyń poeziiasy jóninde, nemese naqtyraq aitqanda bizdiń búgingi taqyrybymyz «Maǵjan jáne orys simvolizmi».
Maǵjannyń ádebi qalyptasýyn eki kezeńge bólýge bolady. Birinshi kezeńi 1912 jyly Qazanda shyqqan Sholpan kitabyna bailanysty. Munda ol úirenshikti shyǵystyq úrdiste jazady, kóbinese Abaidyń yqpalynda bolady.
Biraq Abaidan aiyrmashylyǵy, Maǵjan jas kezinen bastap Resei otarshyldyǵyna qarsy kúresker bolyp qalyptasady. Sebebi eger Abai zamanynda Reseiden qazaqqa bilim, ǵylym, órkeniet taraidy degen illiýziia bolsa, Speranskiidiń reformasynan keiin Túrkistan ýalaiatynda orys mujyqtary qaptap, qazaqtyń eń shuraily jerin tartyp alyp, patshalyq Resei óziniń otarshyl ústemdigin ashyqtan ashyq júrgize bastady. Eger 19 ǵasyr boiy qazaq biren-saran orystyń sheneýnigin ǵana kórse, endi orystyń araqqa toiǵan mujyqtarynan teperish kórip, olardyń múlde dos emes, basqynshy halyq ekenine ábden kózin jetkizdi. Sondyqtan jas Maǵjannyń lirikalyq keiipkeri bir jaǵynan bilim, ǵylym, biik shyǵarmashylyq maqsattaryn kóksese, ekinshi jaǵynan óz ultynyń otarshyldyq buǵaýyndaǵy artta qalǵan halyq ekenin túsine bastady. Mine, onyń alǵashqy ustanymy osy aianyshty halge halqynyń kózin ashý, onyń ulttyq sana-sezimin oiatyp, ult azattyq kúreske, erkindikke, bostandyqqa jeteleý boldy. Bul jaǵynan ol 1913 jylynan bastap «Qazaq» gazeti ainalasynda toptasqan, keiin Alash qozǵalysyn uiymdastyrǵan Ahmet Baitursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Alihan Bókeihanov yqpalynda edi. Mirjaqyp Dýlatov tipte onyń úiinde turyp oǵan dáris bergen muǵalimi bolǵan. Orys ádebieti jónindegi maǵlumatty ol alǵash osy Mirjaqyptan alady. Mine, osy kezden bastap ol keiin «kúmis ǵasyr» dep atalǵan 20 ǵasyrdyń basyndaǵy orys ádebietine ǵashyq bolady.
Shynynda da ol tamasha ádebiet edi! Eger orys ádebietiniń altyn ǵasyryn qalaǵan Pýshkin men Lermontovtyń poeziiasy óte ratsionaldy, aqylǵa tabynýshy, klassikalyq formalardy jaqtaýshy, ulttyq sana-sezimdi, otansúigishtikti qalyptastyrýshy ádebiet bolsa, Briýsov, Merejkovskii, Blok, Balmont bastaǵan orys simvolizmi múlde basqa negizde qalyptasqan edi. Olarǵa túrtki bolǵan Bodler, Mallarme, Artiýr Remboǵa deiingi frantsýz simvolizmi bolatyn. Bul orys ádebietiniń álemdik deńgeige shyqqanynyń belgisi edi. Óitkeni bul bir jaǵynan romantizm kezeńinen dáriptelinip kele jatqan jeke tulǵalyq sanaǵa, individýalizmge negizdelgen bolsa, ekinshi jaǵynan, sanadan tys nárselerge, adam oiynyń uǵynyp bolmaityn dúnieniń sheksizdigine talpynýyna, ómir men ólimnyń arajigin shatastyrǵan irratsionaldylyqqa negizdelgen bolatyn. Úshinshi jaǵynan bul aǵymda patriotizmnen góri ózge ásirese tańsyq, ekzotikalyq elderge tamsaný basym edi. Árine, ol kezde Osvald Shpenglerdiń «Zakat Evropy», nemese «Batystyń batýy» kitaby áli jazyla qoiǵan joq, biraq orys intelligentsiiasy arasynda óziniń Aziia qaýpinen qorqý negizinde týyndaǵan panmongolizm aǵymy dáýirlegen edi. Jalpy bul termindi alǵash engizgen orys filosofy Vladimir Solovev bolatyn. Ol 1894 jyly óziniń «Panmongolizm» degen óleńin jazady. Onda mynandai shýmaqtar bolatyn:
Kak sarancha, neischislimy
I nenasytny, kak ona,
Nezdeshnei siloiý hranimy,
Idýt na sever plemena.
O Rýs! zabýd bylýiý slavý:
Orel dvýglavyi sokrýshen,
I jeltym detiam na zabavý
Dany klochki tvoih znamen.
Smiritsia v trepete i strahe,
Kto mog zavet liýbvi zabyt…
I tretii Rim lejit vo prahe,
A ýj chetvertomý ne byt.
Óziniń istoriiasofiialyq iliminde Solovev Eýropa óziniń damý potentsiiasyn bitirdi, endi odan ózge halyqtar óziniń tarihi kegin alady, Eýropaǵa Shyǵystan qaýip kele jatyr degen oidy aitady. Onyń aitýynsha bul kek qaitarý ideiasy kishkene araldardyń kósemderi japondarda týyndaidy. Olar aldymen Qytai men Koreiany basyp, sosyn Qytailarmen birge Eýropany jaýlaidy. Al taǵy bir jumysynda ol bylai deidi: «Jalpy, meniń oiymsha, qytailar Eýropany jaýlap alýǵa jaralǵan. Bizdiń Eýropaǵa sińip ketýimiz eń biik núktege jetkende olar bizdi basyp janshyp ózine baǵyndyrady». Solovevtyń bul oiyn onyń dosy filosof Konstantin Leontev te jáne ózge intelligentsiia da qoldaidy. Osy baǵyttyń paida bolýy arqasynda Andrei Belyi Reseidiń ishiki ydyraýyna arnalǵan «Peterbýrg» romanyn jazady. Onda onyń bas keiipkeriniń, senatordyń familiiasy Ableýhov jáne ol osy familiiany qyrǵyz qaisaq hany Ablaidan shyqqan, al Ýhov degen jurnaǵy keiin qosylǵan dep keltiredi. Jáne Abylaidy áiel patsha Anna Ioanovnanyń kezeńinde Resei bodandyǵyna kirgen dep kórsetedi. Sóitip ol bas keiipkerin qazaqtan shyqqan qylyp sýretteidi. Sol siiaqty Aleksandr Blok ta óziniń «Da, skify my, da, aziaty my» óleńinde tipti orystyń ózi túp negizi boiynsha aziat, aziialyq halyq ekenin moiyndaidy. Al Merejkovskii bolsa óziniń áigili óleńinde Eýropany tún balasyna balap, paiǵambardy tek Shyǵystan kútedi. Kórdińiz be, Maǵjannyń «Paiǵambar» óleńiniń qandai qalyń kontekstte jazylǵanyn. Mundai geosaiasattyq pálsápaǵa kóterilý, eýropalyq jáne orys simvolizminiń estetikasyna erkin ený Maǵjannyń 1922 jyly Qazanda jáne 1923 jyly Tashkentte shyqqan jinaqtaryna tán. Osydan bastap onyń ekinshi kezeńi bastalady.
Biraq onyń oiynsha qaýip endi qytaidan emes tarihtyń qalyń qatparlarynda joǵalǵan uly ǵunndardyń urpaǵy túrki halyqtarynan bolady. Onyń «Men kelemin, men kelemin, men kelem, Kúnen týǵan, gúnnen týǵan paiǵambar!» deitini osyǵan megzeidi. Biraq Maǵjannyń oiynsha kek alý degen jaý halyqty taptaý ótý, nemese, joiyp jiberý emes. Alǵashqy ekpinmen ol «Kúl qylaiyq qalasyn» dep jazsa, keiin «Gúl qylaiyq qalasyn, Ul qylaiyq balasyn» dep ózin zamatta túzep jiberedi. Bul úzindide de Maǵjannyń orys intelligentsiiasynyń gýmanistik úrdisinen kóp úirengeni baiqalady. Sonymen qatar osy óleń arqyly Maǵjannyń túrkishildik aǵymyna da qatysy kózge uryp tur. Jáne baiqap qarasańyz túrkishildik ol da gýmanizmniń bir túri. Demek ol yqylym zamannan kele jatqan dástúr emes, modernistik aǵym. Ol Eýropanyń óz kúnásin moiyndap, ózge ulttarǵa esesin jibermeýge de, rýhani jańasha ósýine de jol bergen darhan, keń peiil gýmanistik nietinen týyndaǵan zor múmkindik. Sonymen qatar, 20 ǵasyrdyń basynda gýmanizm óziniń shyrqaý shegine jetip, daǵdarysqa ushyraidy.
Mine, osy ýaqytta simvolizm qudai izdeýdiń, gýmanizmdi jańa deńgeige kóterýdiń jańa túri retinde áigilenedi: Ibsen, Merejkovskii siiaqty simvolist-jazýshylardy qyzyqtyrǵan nárseleri dini ─ filosofiialyq máseleler, nitsshelik asqan tulǵa týraly, iaǵni óziniń shekteýli múmkindikterine qarsy shyqqan adam týraly másele. Ǵasyr ǵasyrǵa aýysyp jatqan óliara shaqta ziialylar absoliýttik qundylyqtardy kókseidi, dinniń túrli túrine ǵajap ásershil bolady. Osyndai ustanymda bolǵan simvolizm aǵymy o dúniemen bailanysty jańartýǵa qumar edi. Sondyqtan olar tabyt qupiiasyna jii úńiletin, olar úshin qiial ǵajap áleminiń, mistikanyń, etnikalyq dini nanymdardyń, teosofiia, okkýltizm, magiianyń mańyzy arta berdi. Simivolizm estetikasy o dúnielik qiial ǵajap álemine boilai bere buryn qundylyq sanalmaǵan qundylyqtarǵa talpyndy, olar – tús jorý, ólimge boilaý, ezoterikalyq tolǵanystar, eros pen magiianyń, sananyń ózgertilgen ahýalynyń jáne kúnáharlyqtyń álemi. Ǵasyrdan ǵasyrǵa kóship jatqan simvoliterge zamanaqyr, órkenietter kúireýi ideiasy da jaqyn edi. Oilap qarasańyz dúnie sezinýdiń osyndai niýanstarynyń barlyǵyn Maǵjan Jumabaevtyń ekinshi kezeńindegi poeziiasynan tabýǵa bolady. Mysaly onyń «Ot» degen óleńi qazaqtardyń óte kóne zamandarda bolǵan otqa tabyný nanymyna arnalǵan. Biraq Ahýramazdaǵa tabynǵan zoroastrizmde ol minájattyń bir bóligi ǵana bolsa, Maǵjan ot beinesin monoteistik qudai deńgeiine kóteredi. Jáne ózin de Kúnnen, ottan jaralǵan qylyp kórsetedi.
Kúnnen týǵan balamyn,
Jarqyraimyn, janamyn,
Kúnge ǵana baǵynam!
Ózim Kúnmin, ózim ot,
Kózim qysyq, sózimde ot,
Ózime ózim tabynam!
Jerde jalǵyz Táńiri ot,
Ottan basqa Táńiri joq!
Sonymen birge Maǵjan Otty abstraktty, qol jetpes biiktegi monoteisttik qudai sipatymen de shektemeidi, ol úshin ol otty bolmysymen árbir qubylysty toltyrǵan hám jandandyrǵan panteisttik qudai. Mine, osy táńirlik jalynymen ol adamdy da qudai deńgeiine kóteredi, ekeýin bir birine teńestiredi:
Men ottanmyn, ot menen,
Jalynmyn men, janamyn,
Ottan týǵan balamyn!
Bul joldarda álgi simvolistik talaptardyń eń shyńynan shyǵyp turǵan joq pa? Jáne bul óleńde Maǵjanǵa simvolistter talabynan shyǵý az, ol oǵan ózi talpynsa da, talpynbasa da paiǵambarlyq deńgeige kóteriledi. Al paiǵambar degenimiz kim? Ol adam men qudai arasyndaǵy dáneker. Ol bir jaǵynan qudaidy adamǵa jaqyndatsa, ekinshi jaǵynan adamdy qudaiǵa jaqyndatyp, onyń rýhani ósýine mol múmkindik beredi. Sonymen qatar Maǵjannyń sýretteýinde adam men ot birbolmysty nárse. Aqynnyń bul paiymy grek filosofy Geraklittiń natýrfilosofiiasyna jaqyn. Óziniń Tabiǵat týraly eńbeginiń 30 fragmentinde ol bylai degen edi:
Barlyqqa bir bul álemdik tártipti táńirler men adamdardyń eshqaisysy jasaǵan joq, biraq, ol árqashanda mólsherli túrde janyp, mólsherli túrde sónetin máńgi tiri ot keipinde bolǵan, bar jáne bola bermek.
Mine, Maǵjanǵa ottyń máńgi tiriligi qymbat jáne árbir adamnan da ol osyndai alaý men jalyndy, ot bolyp janyp ótýdi talap etedi. Maǵjannyń oiynsha qazirgi órkenietke jylý jetispeidi, ásirese, jan jylýy. Óitkeni Batys órkenieti jannan bas tartyp, tánge tabynýda. Budan aqyn batystyń bas minin kóredi. Ekinshi jaǵynan bul Resei bolshevikteri jalaý etken Marks teoriiasyn parodiialyq túrde kemsitý, ashy synǵa alý. Osy maqsatta Maǵjan Paiǵambar óleńin jazady. Óleńnin dinamikasy avtordyń aq pen qarany, qarańǵylyq pen jaryqty bir birine qarsy qoiýynan týady. Bul da taza simvolikalyq estetikanyń kórinisi. Osy arqyly aqyn batys mádenietin kúiregen, zamanaqyryna jetken mádeniet dep kórsetse, Shyǵys órkenietin álemge jańa shýaq, Kún nuryn syilaýshy, sóitip qarańǵylyqty joiýshy mádeniet qylyp kórsetedi.
Biraq is júzinde Maǵjan Shyǵys mádenietiniń kóp jaǵdaida adamnyń jeketulǵalyq bolmysyn syilamaityn kertartpa mádeniet ekenin túsinedi. Bul turǵyda onyń oiynsha Shyǵys áli biraz ózgerýge tiis, óz boiyndaǵy stihiialyq kúsh qairatty biik mádenietpen, filosofiialyq syni kózqaraspen ushtastyra bilýi tiis. Mine, osydan bolar, «Men kim?» óleńinde Maǵjan eskilikpen qoshtasyp simvolizmge tán individýalizm kýltin dáripteidi.
Meiirlensem, segiz jumaq qolymda,
Qaharlansam tamuq daiar jolymda.
Joq jaqynym, jasaǵandai jalǵyzbyn,
Men be iiler álsiz adam ulyna?!
Munda «Joq jaqynym» degeni Shyǵystyń týysshyldyǵyna, rýshyldyǵyna, ujymshyldyǵyna qarsy bolǵany, al «Men be iiler álsiz adam ulyna?» jolynan Nitssheniń yqpaly ańqyp tur. Óitkeni Nitssheniń ilimi boiynsha adam eger onyń boiynda bilikke jigeri bolmasa óte álsiz qubylys, sondyqtan ol óziniń dástúrge, úirenshikti nársege bailanǵan álsizdiginen attap ótip, basqa biikten kórinýge tiis. Eger sopylyq filosofiia adamdy idealizatsiiaýdan tolyq adam nemese al insan al kamil ilimin týdyrsa, Nitsshe adamdy aspannan jerge túsirip, odan endi shynaiy túrde jerden aspanǵa esh qudaisyz, tabiǵattan tys kúshterdiń qoldaýynsyz tek óz kúshimen aspanǵa kóterilýin talap etedi. Eger Abai úshin bul adamdy qudaidan aiyrý bolsa, Maǵjan bul talapty op-ońai qabyldap tur! Óitkeni:
Ózim Táńiri, tabynamyn ózime,
Sózim Quran, baǵynamyn sózime!
Buzýshy da, túzeýshi de ózimmin,
Endi, eskilik, keldiń óler kezińe!
Biraq eskilik ońailyqpen kete qoimaidy eken. Ony Maǵjan Keńes úkimeti ornaǵannan keiin túsindi. Ony «Toqsannyń toby» óleńinen baiqaýǵa bolady. Bul óleńdi kóbinese Maǵjannyń keńes biliginen keshirim suraǵan óleńi dep keltiredi. Is júzinde bul óleńde qatpar qatpar astar jatyr! Oilap qarasańyz bul óleń Oktiabr tóńkerisinen keiin ornaǵan qazaq dalasyndaǵy ómirge ashy satira siiaqty kórinedi. Óitkeni tóńkeristen buryn asa kóp bolmaǵanmen ziialylarymyz bar bolsa, ulttyq tutastyqqa talpynysymyz órkendese endigi úkimet ultty qaq jaryp bai-shonjaryn qurtyp tek qana beinetten bezeýi shyqqan jaman-jáýtigin ǵana qaldyrǵan eken:
Bul jiynda kimder bar?
Al aitaiyn jattap al.
Jalpy eńbekshi zarly bar.
Tap taltúste talanyp,
Tiri kúii tonalyp,
Soǵym bolǵan sorly bar
…Keńes úkimeti tipti áieldiń ajaryn erkektiń kózin tartar erkesylqymdyǵyn joiyp jibergendei:
Kóileksiz etke kún tigen,
Beinetten kózi kirtigen,
Shókkeni sher men yza, zar.
Itaiaqtan as ishken,
Ash ishpegen, jas ishken,
Saýynshy sorly qatyn bar.
Sóitip bul óleń Keńes kezeńinde jazylsa da, sol baiaǵy simvolizm estetikasynyń ustanymdarymen jazylǵan.
Jalpy, simvolizmniń basty baǵyty o dúnielik syrǵa, ólimge talpyný. Maǵjanda bul úrdis qurban bolý úrdisimen jalǵasady. Eger Bloktyń qurbandyqqa talpynýy teoretikalyq túrde bolsa, Maǵjan stalindik zamannyń muz qaryǵan atmosferasynda óziniń tiri qalýynyń beimúmkin ekenin túsinedi:
Barady údep bul boran,
Janymda joq tiri jan.
Tońazydy denem de.
Adaspai durys kelem be?
Qorqyp júrek oinaidy,
Kóz aldyma elestep,
Álde neler keledi.
Boranyn táńir ashpady,
Jol bilinbei bastady,
Kóringen bir jaryq joq,
Bosańsydy qara kók.
Sar dalada adasyp,
Sýyq kebin jamylyp
Qalarmyn, kim biledi?
Sol siiaqty, «Oqjetpestiń qiiasynda» poemasynda Maǵjan qazaqtyń sońǵy hany, ómir boiy Resei imperiiasymen kúresip ótken, aqyry aianyshty qaza tapqan Kenesarynyń beinesin jasaidy. Munda ol ony óziniń eli úshin, eliniń erkindigi úshin ózin sanaly túrde qurbandyqqa qiǵan batyr retinde sýretteidi.
Qurbandyq taqyryby Maǵjan shyǵarmashylyǵynda óte úlken taqyryp.
Ol onyń lirikasyna da, poemalaryna da tán jáne aqyn úshin óte mańyzdy taǵy bir taqyryppen ushtasady: ol ziialysy az qazaq dalasyndaǵy jeketulǵalyq sananyń, rýhani damýǵa talpynýdyń baiansyzdyǵy. Árine munda joǵaryda aitylǵandai simvolizm filosofiiasynyń da yqpaly bar, biraq mundaǵy eń sheshýshi nárse onyń óziniń osyndai baiansyzdyqqa ushyraýy edi. Sebebi ol asa talanntty tulǵa retinde zamandastarynan áldeqaida ozyp ketken edi. Sol kezdegi onsha otyryqshy bola qoimaǵan qoidyń sońynan ergen el jaǵdaiynda Maǵjandy «qalyń eli qazaǵynyń» jete tanýy múmkin emes edi. Ol bilimge, mádenietke talpyndy, biraq olar Reseide, Eýropada edi, sonymen qatar bul bilimge jetken sirek qazaqtar óz qandastarynan shyǵynyp, bólektense de, Eýropaǵa da sińip ketýi qiyn boldy. Sondyqtan jalǵyz jol ǵana bar edi ─ eýropalyq mádenietti qazaq topyraǵyna sińirý. Mine, Maǵjan osy jolmen múltiksiz júre bilgen alǵashqy qazaq tulǵalarynyń biri jáne biregeii. Ol úshin simvolizm tek tartymdy aǵym ǵana bolǵan joq, ol onyń dúnietanymyna sińdi, óziniń derbes stiline ainaldy. Sondyqtan bolar, eger keibir Briýsov, Balmont, tipti Blok siiaqty orys simvolitsteriniń óleńderi keide erikkenniń ermegi siiaqty ómirden alys bop kórinse, Maǵjan simvolizmdi óte ómirsheń kózqarasqa ainaldyra bildi. Mysaly «Aleksandr Blok» degen óleńinde ol Blokty tek óziniń Prekrasnaia Damasyn jyrlaǵan ómirden alys idealist qylyp kórsetedi, ol oǵan bir jaǵynan ókinish bildirse, ekinshi jaǵynan súisinedi. Óitkeni Blok súiispeshiliginiń sol tabandylyǵy arqasynda tarihta qalyp otyr ǵoi. Mine, osynyń ózi Maǵjannyń simvolizmniń tek shákirti bolyp qalmai, onyń aiasynan óse kelip, keiin óziniń sara jolyn sala bilgenin kórsetedi.
Áýezhan Qodar
