اكادەميك ليحاچەۆ بٸزدٸڭ تاقىرىپ تۋرالى ويلانعاندا بىلاي دەگەن ەكەن:
ەربٸر ەلدٸڭ ٶز شىعىسى مەن ٶز باتىسى, ٶز وڭتٷستٸگٸ مەن ٶز سولتٷستٸگٸ بار, جەنە دە بٸر ەلگە شىعىس بولعان نەرسە ونىڭ كٶرشٸلەرٸ ٷشٸن – باتىس. بەيبٸتشٸلٸك تٷردەگٸ كٶرشٸ بولۋدىڭ مەنٸ دە سول ەمەس پە – ەتنيكالىق شەكارالار شەكاراعا قۇلىپ سالىنعان ساياسي شەكارالار بولماۋعا تيٸس, الۋان تٷرلٸلٸك ەشكٸمدٸ كەمسٸتپەي, كەرٸسٸنشە, بايىتۋ كەرەك.
بٸزدٸڭ ەكٸنشٸ شىعارىلىمىمىز وسى الۋان تٷرلٸلٸككە قازاق زييالىلارىنىڭ اراسىندا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بوپ بارعان ماعجان جۇماباەۆتىڭ پوەزيياسى جٶنٸندە, نەمەسە ناقتىراق ايتقاندا بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ تاقىرىبىمىز «ماعجان جەنە ورىس سيمۆوليزمٸ».
ماعجاننىڭ ەدەبي قالىپتاسۋىن ەكٸ كەزەڭگە بٶلۋگە بولادى. بٸرٸنشٸ كەزەڭٸ 1912 جىلى قازاندا شىققان شولپان كٸتابىنا بايلانىستى. مۇندا ول ٷيرەنشٸكتٸ شىعىستىق ٷردٸستە جازادى, كٶبٸنەسە ابايدىڭ ىقپالىندا بولادى.
بٸراق ابايدان ايىرماشىلىعى, ماعجان جاس كەزٸنەن باستاپ رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى كٷرەسكەر بولىپ قالىپتاسادى. سەبەبٸ ەگەر اباي زامانىندا رەسەيدەن قازاققا بٸلٸم, عىلىم, ٶركەنيەت تارايدى دەگەن يلليۋزييا بولسا, سپەرانسكييدٸڭ رەفورماسىنان كەيٸن تٷركٸستان ۋالاياتىندا ورىس مۇجىقتارى قاپتاپ, قازاقتىڭ ەڭ شۇرايلى جەرٸن تارتىپ الىپ, پاتشالىق رەسەي ٶزٸنٸڭ وتارشىل ٷستەمدٸگٸن اشىقتان اشىق جٷرگٸزە باستادى. ەگەر 19 عاسىر بويى قازاق بٸرەن-ساران ورىستىڭ شەنەۋنٸگٸن عانا كٶرسە, ەندٸ ورىستىڭ اراققا تويعان مۇجىقتارىنان تەپەرٸش كٶرٸپ, ولاردىڭ مٷلدە دوس ەمەس, باسقىنشى حالىق ەكەنٸنە ەبدەن كٶزٸن جەتكٸزدٸ. سوندىقتان جاس ماعجاننىڭ ليريكالىق كەيٸپكەرٸ بٸر جاعىنان بٸلٸم, عىلىم, بيٸك شىعارماشىلىق ماقساتتارىن كٶكسەسە, ەكٸنشٸ جاعىنان ٶز ۇلتىنىڭ وتارشىلدىق بۇعاۋىنداعى ارتتا قالعان حالىق ەكەنٸن تٷسٸنە باستادى. مٸنە, ونىڭ العاشقى ۇستانىمى وسى ايانىشتى حالگە حالقىنىڭ كٶزٸن اشۋ, ونىڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸن وياتىپ, ۇلت ازاتتىق كٷرەسكە, ەركٸندٸككە, بوستاندىققا جەتەلەۋ بولدى. بۇل جاعىنان ول 1913 جىلىنان باستاپ «قازاق» گازەتٸ اينالاسىندا توپتاسقان, كەيٸن الاش قوزعالىسىن ۇيىمداستىرعان احمەت بايتۇرسىنوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, اليحان بٶكەيحانوۆ ىقپالىندا ەدٸ. مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ تٸپتە ونىڭ ٷيٸندە تۇرىپ وعان دەرٸس بەرگەن مۇعالٸمٸ بولعان. ورىس ەدەبيەتٸ جٶنٸندەگٸ ماعلۇماتتى ول العاش وسى مٸرجاقىپتان الادى. مٸنە, وسى كەزدەن باستاپ ول كەيٸن «كٷمٸس عاسىر» دەپ اتالعان 20 عاسىردىڭ باسىنداعى ورىس ەدەبيەتٸنە عاشىق بولادى.
شىنىندا دا ول تاماشا ەدەبيەت ەدٸ! ەگەر ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ التىن عاسىرىن قالاعان پۋشكين مەن لەرمونتوۆتىڭ پوەزيياسى ٶتە راتسيونالدى, اقىلعا تابىنۋشى, كلاسسيكالىق فورمالاردى جاقتاۋشى, ۇلتتىق سانا-سەزٸمدٸ, وتانسٷيگٸشتٸكتٸ قالىپتاستىرۋشى ەدەبيەت بولسا, بريۋسوۆ, مەرەجكوۆسكيي, بلوك, بالمونت باستاعان ورىس سيمۆوليزمٸ مٷلدە باسقا نەگٸزدە قالىپتاسقان ەدٸ. ولارعا تٷرتكٸ بولعان بودلەر, ماللارمە, ارتيۋر رەمبوعا دەيٸنگٸ فرانتسۋز سيمۆوليزمٸ بولاتىن. بۇل ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيگە شىققانىنىڭ بەلگٸسٸ ەدٸ. ٶيتكەنٸ بۇل بٸر جاعىنان رومانتيزم كەزەڭٸنەن دەرٸپتەلٸنٸپ كەلە جاتقان جەكە تۇلعالىق ساناعا, ينديۆيدۋاليزمگە نەگٸزدەلگەن بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, سانادان تىس نەرسەلەرگە, ادام ويىنىڭ ۇعىنىپ بولمايتىن دٷنيەنٸڭ شەكسٸزدٸگٸنە تالپىنۋىنا, ٶمٸر مەن ٶلٸمنىڭ اراجٸگٸن شاتاستىرعان يرراتسيونالدىلىققا نەگٸزدەلگەن بولاتىن. ٷشٸنشٸ جاعىنان بۇل اعىمدا پاتريوتيزمنەن گٶرٸ ٶزگە ەسٸرەسە تاڭسىق, ەكزوتيكالىق ەلدەرگە تامسانۋ باسىم ەدٸ. ەرينە, ول كەزدە وسۆالد شپەنگلەردٸڭ «زاكات ەۆروپى», نەمەسە «باتىستىڭ باتۋى» كٸتابى ەلٸ جازىلا قويعان جوق, بٸراق ورىس ينتەلليگەنتسيياسى اراسىندا ٶزٸنٸڭ ازييا قاۋپٸنەن قورقۋ نەگٸزٸندە تۋىنداعان پانمونگوليزم اعىمى دەۋٸرلەگەن ەدٸ. جالپى بۇل تەرميندٸ العاش ەنگٸزگەن ورىس فيلوسوفى ۆلاديمير سولوۆەۆ بولاتىن. ول 1894 جىلى ٶزٸنٸڭ «پانمونگوليزم» دەگەن ٶلەڭٸن جازادى. وندا مىنانداي شۋماقتار بولاتىن:
كاك سارانچا, نەيسچيسليمى
ي نەناسىتنى, كاك ونا,
نەزدەشنەي سيلويۋ حرانيمى,
يدۋت نا سەۆەر پلەمەنا.
و رۋس! زابۋد بىلۋيۋ سلاۆۋ:
ورەل دۆۋگلاۆىي سوكرۋشەن,
ي جەلتىم دەتيام نا زاباۆۋ
دانى كلوچكي تۆويح زنامەن.
سميريتسيا ۆ ترەپەتە ي ستراحە,
كتو موگ زاۆەت ليۋبۆي زابىت…
ي ترەتيي ريم لەجيت ۆو پراحە,
ا ۋج چەتۆەرتومۋ نە بىت.
ٶزٸنٸڭ يستوريياسوفييالىق ٸلٸمٸندە سولوۆەۆ ەۋروپا ٶزٸنٸڭ دامۋ پوتەنتسيياسىن بٸتٸردٸ, ەندٸ ودان ٶزگە حالىقتار ٶزٸنٸڭ تاريحي كەگٸن الادى, ەۋروپاعا شىعىستان قاۋٸپ كەلە جاتىر دەگەن ويدى ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا بۇل كەك قايتارۋ يدەياسى كٸشكەنە ارالداردىڭ كٶسەمدەرٸ جاپونداردا تۋىندايدى. ولار الدىمەن قىتاي مەن كورەيانى باسىپ, سوسىن قىتايلارمەن بٸرگە ەۋروپانى جاۋلايدى. ال تاعى بٸر جۇمىسىندا ول بىلاي دەيدٸ: «جالپى, مەنٸڭ ويىمشا, قىتايلار ەۋروپانى جاۋلاپ الۋعا جارالعان. بٸزدٸڭ ەۋروپاعا سٸڭٸپ كەتۋٸمٸز ەڭ بيٸك نٷكتەگە جەتكەندە ولار بٸزدٸ باسىپ جانشىپ ٶزٸنە باعىندىرادى». سولوۆەۆتىڭ بۇل ويىن ونىڭ دوسى فيلوسوف كونستانتين لەونتەۆ تە جەنە ٶزگە ينتەلليگەنتسييا دا قولدايدى. وسى باعىتتىڭ پايدا بولۋى ارقاسىندا اندرەي بەلىي رەسەيدٸڭ ٸشٸكٸ ىدىراۋىنا ارنالعان «پەتەربۋرگ» رومانىن جازادى. وندا ونىڭ باس كەيٸپكەرٸنٸڭ, سەناتوردىڭ فاميليياسى ابلەۋحوۆ جەنە ول وسى فاميلييانى قىرعىز قايساق حانى ابلايدان شىققان, ال ۋحوۆ دەگەن جۇرناعى كەيٸن قوسىلعان دەپ كەلتٸرەدٸ. جەنە ابىلايدى ەيەل پاتشا اننا يوانوۆنانىڭ كەزەڭٸندە رەسەي بوداندىعىنا كٸرگەن دەپ كٶرسەتەدٸ. سٶيتٸپ ول باس كەيٸپكەرٸن قازاقتان شىققان قىلىپ سۋرەتتەيدٸ. سول سيياقتى الەكساندر بلوك تا ٶزٸنٸڭ «دا, سكيفى مى, دا, ازياتى مى» ٶلەڭٸندە تٸپتٸ ورىستىڭ ٶزٸ تٷپ نەگٸزٸ بويىنشا ازيات, ازييالىق حالىق ەكەنٸن مويىندايدى. ال مەرەجكوۆسكيي بولسا ٶزٸنٸڭ ەيگٸلٸ ٶلەڭٸندە ەۋروپانى تٷن بالاسىنا بالاپ, پايعامباردى تەك شىعىستان كٷتەدٸ. كٶردٸڭٸز بە, ماعجاننىڭ «پايعامبار» ٶلەڭٸنٸڭ قانداي قالىڭ كونتەكستتە جازىلعانىن. مۇنداي گەوساياساتتىق پەلسەپاعا كٶتەرٸلۋ, ەۋروپالىق جەنە ورىس سيمۆوليزمٸنٸڭ ەستەتيكاسىنا ەركٸن ەنۋ ماعجاننىڭ 1922 جىلى قازاندا جەنە 1923 جىلى تاشكەنتتە شىققان جيناقتارىنا تەن. وسىدان باستاپ ونىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸ باستالادى.
بٸراق ونىڭ ويىنشا قاۋٸپ ەندٸ قىتايدان ەمەس تاريحتىڭ قالىڭ قاتپارلارىندا جوعالعان ۇلى عۇننداردىڭ ۇرپاعى تٷركٸ حالىقتارىنان بولادى. ونىڭ «مەن كەلەمٸن, مەن كەلەمٸن, مەن كەلەم, كٷنەن تۋعان, گٷننەن تۋعان پايعامبار!» دەيتٸنٸ وسىعان مەگزەيدٸ. بٸراق ماعجاننىڭ ويىنشا كەك الۋ دەگەن جاۋ حالىقتى تاپتاۋ ٶتۋ, نەمەسە, جويىپ جٸبەرۋ ەمەس. العاشقى ەكپٸنمەن ول «كٷل قىلايىق قالاسىن» دەپ جازسا, كەيٸن «گٷل قىلايىق قالاسىن, ۇل قىلايىق بالاسىن» دەپ ٶزٸن زاماتتا تٷزەپ جٸبەرەدٸ. بۇل ٷزٸندٸدە دە ماعجاننىڭ ورىس ينتەلليگەنتسيياسىنىڭ گۋمانيستٸك ٷردٸسٸنەن كٶپ ٷيرەنگەنٸ بايقالادى. سونىمەن قاتار وسى ٶلەڭ ارقىلى ماعجاننىڭ تٷركٸشٸلدٸك اعىمىنا دا قاتىسى كٶزگە ۇرىپ تۇر. جەنە بايقاپ قاراساڭىز تٷركٸشٸلدٸك ول دا گۋمانيزمنٸڭ بٸر تٷرٸ. دەمەك ول ىقىلىم زاماننان كەلە جاتقان دەستٷر ەمەس, مودەرنيستٸك اعىم. ول ەۋروپانىڭ ٶز كٷنەسٸن مويىنداپ, ٶزگە ۇلتتارعا ەسەسٸن جٸبەرمەۋگە دە, رۋحاني جاڭاشا ٶسۋٸنە دە جول بەرگەن دارحان, كەڭ پەيٸل گۋمانيستٸك نيەتٸنەن تۋىنداعان زور مٷمكٸندٸك. سونىمەن قاتار, 20 عاسىردىڭ باسىندا گۋمانيزم ٶزٸنٸڭ شىرقاۋ شەگٸنە جەتٸپ, داعدارىسقا ۇشىرايدى.
مٸنە, وسى ۋاقىتتا سيمۆوليزم قۇداي ٸزدەۋدٸڭ, گۋمانيزمدٸ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸڭ جاڭا تٷرٸ رەتٸندە ەيگٸلەنەدٸ: يبسەن, مەرەجكوۆسكيي سيياقتى سيمۆوليست-جازۋشىلاردى قىزىقتىرعان نەرسەلەرٸ دٸني ─ فيلوسوفييالىق مەسەلەلەر, نيتسشەلٸك اسقان تۇلعا تۋرالى, ياعني ٶزٸنٸڭ شەكتەۋلٸ مٷمكٸندٸكتەرٸنە قارسى شىققان ادام تۋرالى مەسەلە. عاسىر عاسىرعا اۋىسىپ جاتقان ٶلٸارا شاقتا زييالىلار ابسوليۋتتٸك قۇندىلىقتاردى كٶكسەيدٸ, دٸننٸڭ تٷرلٸ تٷرٸنە عاجاپ ەسەرشٸل بولادى. وسىنداي ۇستانىمدا بولعان سيمۆوليزم اعىمى و دٷنيەمەن بايلانىستى جاڭارتۋعا قۇمار ەدٸ. سوندىقتان ولار تابىت قۇپيياسىنا جيٸ ٷڭٸلەتٸن, ولار ٷشٸن قييال عاجاپ ەلەمٸنٸڭ, ميستيكانىڭ, ەتنيكالىق دٸني نانىمداردىڭ, تەوسوفييا, وككۋلتيزم, ماگييانىڭ ماڭىزى ارتا بەردٸ. سيميۆوليزم ەستەتيكاسى و دٷنيەلٸك قييال عاجاپ ەلەمٸنە بويلاي بەرە بۇرىن قۇندىلىق سانالماعان قۇندىلىقتارعا تالپىندى, ولار – تٷس جورۋ, ٶلٸمگە بويلاۋ, ەزوتەريكالىق تولعانىستار, ەروس پەن ماگييانىڭ, سانانىڭ ٶزگەرتٸلگەن احۋالىنىڭ جەنە كٷنەھارلىقتىڭ ەلەمٸ. عاسىردان عاسىرعا كٶشٸپ جاتقان سيمۆوليتەرگە زاماناقىر, ٶركەنيەتتەر كٷيرەۋٸ يدەياسى دا جاقىن ەدٸ. ويلاپ قاراساڭىز دٷنيە سەزٸنۋدٸڭ وسىنداي نيۋانستارىنىڭ بارلىعىن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸندەگٸ پوەزيياسىنان تابۋعا بولادى. مىسالى ونىڭ «وت» دەگەن ٶلەڭٸ قازاقتاردىڭ ٶتە كٶنە زامانداردا بولعان وتقا تابىنۋ نانىمىنا ارنالعان. بٸراق احۋرامازداعا تابىنعان زورواستريزمدە ول مٸنەجاتتىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا بولسا, ماعجان وت بەينەسٸن مونوتەيستٸك قۇداي دەڭگەيٸنە كٶتەرەدٸ. جەنە ٶزٸن دە كٷننەن, وتتان جارالعان قىلىپ كٶرسەتەدٸ.
كٷننەن تۋعان بالامىن,
جارقىرايمىن, جانامىن,
كٷنگە عانا باعىنام!
ٶزٸم كٷنمٸن, ٶزٸم وت,
كٶزٸم قىسىق, سٶزٸمدە وت,
ٶزٸمە ٶزٸم تابىنام!
جەردە جالعىز تەڭٸرٸ وت,
وتتان باسقا تەڭٸرٸ جوق!
سونىمەن بٸرگە ماعجان وتتى ابستراكتتى, قول جەتپەس بيٸكتەگٸ مونوتەيستتٸك قۇداي سيپاتىمەن دە شەكتەمەيدٸ, ول ٷشٸن ول وتتى بولمىسىمەن ەربٸر قۇبىلىستى تولتىرعان ھەم جانداندىرعان پانتەيستتٸك قۇداي. مٸنە, وسى تەڭٸرلٸك جالىنىمەن ول ادامدى دا قۇداي دەڭگەيٸنە كٶتەرەدٸ, ەكەۋٸن بٸر بٸرٸنە تەڭەستٸرەدٸ:
مەن وتتانمىن, وت مەنەن,
جالىنمىن مەن, جانامىن,
وتتان تۋعان بالامىن!
بۇل جولداردا ەلگٸ سيمۆوليستٸك تالاپتاردىڭ ەڭ شىڭىنان شىعىپ تۇرعان جوق پا? جەنە بۇل ٶلەڭدە ماعجانعا سيمۆوليستتەر تالابىنان شىعۋ از, ول وعان ٶزٸ تالپىنسا دا, تالپىنباسا دا پايعامبارلىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلەدٸ. ال پايعامبار دەگەنٸمٸز كٸم? ول ادام مەن قۇداي اراسىنداعى دەنەكەر. ول بٸر جاعىنان قۇدايدى ادامعا جاقىنداتسا, ەكٸنشٸ جاعىنان ادامدى قۇدايعا جاقىنداتىپ, ونىڭ رۋحاني ٶسۋٸنە مول مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار ماعجاننىڭ سۋرەتتەۋٸندە ادام مەن وت بٸربولمىستى نەرسە. اقىننىڭ بۇل پايىمى گرەك فيلوسوفى گەراكليتتٸڭ ناتۋرفيلوسوفيياسىنا جاقىن. ٶزٸنٸڭ تابيعات تۋرالى ەڭبەگٸنٸڭ 30 فراگمەنتٸندە ول بىلاي دەگەن ەدٸ:
بارلىققا بٸر بۇل ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ تەڭٸرلەر مەن ادامداردىڭ ەشقايسىسى جاساعان جوق, بٸراق, ول ەرقاشاندا مٶلشەرلٸ تٷردە جانىپ, مٶلشەرلٸ تٷردە سٶنەتٸن مەڭگٸ تٸرٸ وت كەيپٸندە بولعان, بار جەنە بولا بەرمەك.
مٸنە, ماعجانعا وتتىڭ مەڭگٸ تٸرٸلٸگٸ قىمبات جەنە ەربٸر ادامنان دا ول وسىنداي الاۋ مەن جالىندى, وت بولىپ جانىپ ٶتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. ماعجاننىڭ ويىنشا قازٸرگٸ ٶركەنيەتكە جىلۋ جەتٸسپەيدٸ, ەسٸرەسە, جان جىلۋى. ٶيتكەنٸ باتىس ٶركەنيەتٸ جاننان باس تارتىپ, تەنگە تابىنۋدا. بۇدان اقىن باتىستىڭ باس مٸنٸن كٶرەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان بۇل رەسەي بولشەۆيكتەرٸ جالاۋ ەتكەن ماركس تەوريياسىن پارودييالىق تٷردە كەمسٸتۋ, اششى سىنعا الۋ. وسى ماقساتتا ماعجان پايعامبار ٶلەڭٸن جازادى. ٶلەڭنٸن ديناميكاسى اۆتوردىڭ اق پەن قارانى, قاراڭعىلىق پەن جارىقتى بٸر بٸرٸنە قارسى قويۋىنان تۋادى. بۇل دا تازا سيمۆوليكالىق ەستەتيكانىڭ كٶرٸنٸسٸ. وسى ارقىلى اقىن باتىس مەدەنيەتٸن كٷيرەگەن, زاماناقىرىنا جەتكەن مەدەنيەت دەپ كٶرسەتسە, شىعىس ٶركەنيەتٸن ەلەمگە جاڭا شۋاق, كٷن نۇرىن سىيلاۋشى, سٶيتٸپ قاراڭعىلىقتى جويۋشى مەدەنيەت قىلىپ كٶرسەتەدٸ.
بٸراق ٸس جٷزٸندە ماعجان شىعىس مەدەنيەتٸنٸڭ كٶپ جاعدايدا ادامنىڭ جەكەتۇلعالىق بولمىسىن سىيلامايتىن كەرتارتپا مەدەنيەت ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ. بۇل تۇرعىدا ونىڭ ويىنشا شىعىس ەلٸ بٸراز ٶزگەرۋگە تيٸس, ٶز بويىنداعى ستيحييالىق كٷش قايراتتى بيٸك مەدەنيەتپەن, فيلوسوفييالىق سىني كٶزقاراسپەن ۇشتاستىرا بٸلۋٸ تيٸس. مٸنە, وسىدان بولار, «مەن كٸم?» ٶلەڭٸندە ماعجان ەسكٸلٸكپەن قوشتاسىپ سيمۆوليزمگە تەن ينديۆيدۋاليزم كۋلتٸن دەرٸپتەيدٸ.
مەيٸرلەنسەم, سەگٸز جۇماق قولىمدا,
قاھارلانسام تامۇق دايار جولىمدا.
جوق جاقىنىم, جاساعانداي جالعىزبىن,
مەن بە يٸلەر ەلسٸز ادام ۇلىنا?!
مۇندا «جوق جاقىنىم» دەگەنٸ شىعىستىڭ تۋىسشىلدىعىنا, رۋشىلدىعىنا, ۇجىمشىلدىعىنا قارسى بولعانى, ال «مەن بە يٸلەر ەلسٸز ادام ۇلىنا?» جولىنان نيتسشەنٸڭ ىقپالى اڭقىپ تۇر. ٶيتكەنٸ نيتسشەنٸڭ ٸلٸمٸ بويىنشا ادام ەگەر ونىڭ بويىندا بيلٸككە جٸگەرٸ بولماسا ٶتە ەلسٸز قۇبىلىس, سوندىقتان ول ٶزٸنٸڭ دەستٷرگە, ٷيرەنشٸكتٸ نەرسەگە بايلانعان ەلسٸزدٸگٸنەن اتتاپ ٶتٸپ, باسقا بيٸكتەن كٶرٸنۋگە تيٸس. ەگەر سوپىلىق فيلوسوفييا ادامدى يدەاليزاتسيياۋدان تولىق ادام نەمەسە ال ينسان ال كاميل ٸلٸمٸن تۋدىرسا, نيتسشە ادامدى اسپاننان جەرگە تٷسٸرٸپ, ودان ەندٸ شىنايى تٷردە جەردەن اسپانعا ەش قۇدايسىز, تابيعاتتان تىس كٷشتەردٸڭ قولداۋىنسىز تەك ٶز كٷشٸمەن اسپانعا كٶتەرٸلۋٸن تالاپ ەتەدٸ. ەگەر اباي ٷشٸن بۇل ادامدى قۇدايدان ايىرۋ بولسا, ماعجان بۇل تالاپتى وپ-وڭاي قابىلداپ تۇر! ٶيتكەنٸ:
ٶزٸم تەڭٸرٸ, تابىنامىن ٶزٸمە,
سٶزٸم قۇران, باعىنامىن سٶزٸمە!
بۇزۋشى دا, تٷزەۋشٸ دە ٶزٸممٸن,
ەندٸ, ەسكٸلٸك, كەلدٸڭ ٶلەر كەزٸڭە!
بٸراق ەسكٸلٸك وڭايلىقپەن كەتە قويمايدى ەكەن. ونى ماعجان كەڭەس ٷكٸمەتٸ ورناعاننان كەيٸن تٷسٸندٸ. ونى «توقساننىڭ توبى» ٶلەڭٸنەن بايقاۋعا بولادى. بۇل ٶلەڭدٸ كٶبٸنەسە ماعجاننىڭ كەڭەس بيلٸگٸنەن كەشٸرٸم سۇراعان ٶلەڭٸ دەپ كەلتٸرەدٸ. ٸس جٷزٸندە بۇل ٶلەڭدە قاتپار قاتپار استار جاتىر! ويلاپ قاراساڭىز بۇل ٶلەڭ وكتيابر تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن ورناعان قازاق دالاسىنداعى ٶمٸرگە اششى ساتيرا سيياقتى كٶرٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ تٶڭكەرٸستەن بۇرىن اسا كٶپ بولماعانمەن زييالىلارىمىز بار بولسا, ۇلتتىق تۇتاستىققا تالپىنىسىمىز ٶركەندەسە ەندٸگٸ ٷكٸمەت ۇلتتى قاق جارىپ باي-شونجارىن قۇرتىپ تەك قانا بەينەتتەن بەزەۋٸ شىققان جامان-جەۋتٸگٸن عانا قالدىرعان ەكەن:
بۇل جيىندا كٸمدەر بار?
ال ايتايىن جاتتاپ ال.
جالپى ەڭبەكشٸ زارلى بار.
تاپ تالتٷستە تالانىپ,
تٸرٸ كٷيٸ تونالىپ,
سوعىم بولعان سورلى بار
…كەڭەس ٷكٸمەتٸ تٸپتٸ ەيەلدٸڭ اجارىن ەركەكتٸڭ كٶزٸن تارتار ەركەسىلقىمدىعىن جويىپ جٸبەرگەندەي:
كٶيلەكسٸز ەتكە كٷن تيگەن,
بەينەتتەن كٶزٸ كٸرتيگەن,
شٶككەنٸ شەر مەن ىزا, زار.
يتاياقتان اس ٸشكەن,
اش ٸشپەگەن, جاس ٸشكەن,
ساۋىنشى سورلى قاتىن بار.
سٶيتٸپ بۇل ٶلەڭ كەڭەس كەزەڭٸندە جازىلسا دا, سول باياعى سيمۆوليزم ەستەتيكاسىنىڭ ۇستانىمدارىمەن جازىلعان.
جالپى, سيمۆوليزمنٸڭ باستى باعىتى و دٷنيەلٸك سىرعا, ٶلٸمگە تالپىنۋ. ماعجاندا بۇل ٷردٸس قۇربان بولۋ ٷردٸسٸمەن جالعاسادى. ەگەر بلوكتىڭ قۇرباندىققا تالپىنۋى تەورەتيكالىق تٷردە بولسا, ماعجان ستاليندٸك زاماننىڭ مۇز قارىعان اتموسفەراسىندا ٶزٸنٸڭ تٸرٸ قالۋىنىڭ بەيمٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ:
بارادى ٷدەپ بۇل بوران,
جانىمدا جوق تٸرٸ جان.
توڭازىدى دەنەم دە.
اداسپاي دۇرىس كەلەم بە?
قورقىپ جٷرەك وينايدى,
كٶز الدىما ەلەستەپ,
ەلدە نەلەر كەلەدٸ.
بورانىن تەڭٸر اشپادى,
جول بٸلٸنبەي باستادى,
كٶرٸنگەن بٸر جارىق جوق,
بوساڭسىدى قارا كٶك.
سار دالادا اداسىپ,
سۋىق كەبٸن جامىلىپ
قالارمىن, كٸم بٸلەدٸ?
سول سيياقتى, «وقجەتپەستٸڭ قيياسىندا» پوەماسىندا ماعجان قازاقتىڭ سوڭعى حانى, ٶمٸر بويى رەسەي يمپەريياسىمەن كٷرەسٸپ ٶتكەن, اقىرى ايانىشتى قازا تاپقان كەنەسارىنىڭ بەينەسٸن جاسايدى. مۇندا ول ونى ٶزٸنٸڭ ەلٸ ٷشٸن, ەلٸنٸڭ ەركٸندٸگٸ ٷشٸن ٶزٸن سانالى تٷردە قۇرباندىققا قيعان باتىر رەتٸندە سۋرەتتەيدٸ.
قۇرباندىق تاقىرىبى ماعجان شىعارماشىلىعىندا ٶتە ٷلكەن تاقىرىپ.
ول ونىڭ ليريكاسىنا دا, پوەمالارىنا دا تەن جەنە اقىن ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى تاعى بٸر تاقىرىپپەن ۇشتاسادى: ول زييالىسى از قازاق دالاسىنداعى جەكەتۇلعالىق سانانىڭ, رۋحاني دامۋعا تالپىنۋدىڭ بايانسىزدىعى. ەرينە مۇندا جوعارىدا ايتىلعانداي سيمۆوليزم فيلوسوفيياسىنىڭ دا ىقپالى بار, بٸراق مۇنداعى ەڭ شەشۋشٸ نەرسە ونىڭ ٶزٸنٸڭ وسىنداي بايانسىزدىققا ۇشىراۋى ەدٸ. سەبەبٸ ول اسا تالاننتتى تۇلعا رەتٸندە زامانداستارىنان ەلدەقايدا وزىپ كەتكەن ەدٸ. سول كەزدەگٸ ونشا وتىرىقشى بولا قويماعان قويدىڭ سوڭىنان ەرگەن ەل جاعدايىندا ماعجاندى «قالىڭ ەلٸ قازاعىنىڭ» جەتە تانۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ول بٸلٸمگە, مەدەنيەتكە تالپىندى, بٸراق ولار رەسەيدە, ەۋروپادا ەدٸ, سونىمەن قاتار بۇل بٸلٸمگە جەتكەن سيرەك قازاقتار ٶز قانداستارىنان شىعىنىپ, بٶلەكتەنسە دە, ەۋروپاعا دا سٸڭٸپ كەتۋٸ قيىن بولدى. سوندىقتان جالعىز جول عانا بار ەدٸ ─ ەۋروپالىق مەدەنيەتتٸ قازاق توپىراعىنا سٸڭٸرۋ. مٸنە, ماعجان وسى جولمەن مٷلتٸكسٸز جٷرە بٸلگەن العاشقى قازاق تۇلعالارىنىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ. ول ٷشٸن سيمۆوليزم تەك تارتىمدى اعىم عانا بولعان جوق, ول ونىڭ دٷنيەتانىمىنا سٸڭدٸ, ٶزٸنٸڭ دەربەس ستيلٸنە اينالدى. سوندىقتان بولار, ەگەر كەيبٸر بريۋسوۆ, بالمونت, تٸپتٸ بلوك سيياقتى ورىس سيمۆوليتستەرٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸ كەيدە ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸ سيياقتى ٶمٸردەن الىس بوپ كٶرٸنسە, ماعجان سيمۆوليزمدٸ ٶتە ٶمٸرشەڭ كٶزقاراسقا اينالدىرا بٸلدٸ. مىسالى «الەكساندر بلوك» دەگەن ٶلەڭٸندە ول بلوكتى تەك ٶزٸنٸڭ پرەكراسنايا داماسىن جىرلاعان ٶمٸردەن الىس يدەاليست قىلىپ كٶرسەتەدٸ, ول وعان بٸر جاعىنان ٶكٸنٸش بٸلدٸرسە, ەكٸنشٸ جاعىنان سٷيسٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ بلوك سٷيٸسپەشٸلٸگٸنٸڭ سول تاباندىلىعى ارقاسىندا تاريحتا قالىپ وتىر عوي. مٸنە, وسىنىڭ ٶزٸ ماعجاننىڭ سيمۆوليزمنٸڭ تەك شەكٸرتٸ بولىپ قالماي, ونىڭ اياسىنان ٶسە كەلٸپ, كەيٸن ٶزٸنٸڭ سارا جولىن سالا بٸلگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ەۋەزحان قودار
