Aýdarma – adamzat mádenietiniń altyn kópiri. "Jazýshylar ulttyq ádebietti jasasa, aýdarmashylar álemdik ádebietti jasaidy" degen sóz bar.
Orystyń uly shaiyry Pýshkin “aýdarmashylar – mádenietti bir elden ekinshi elge tasymaldap jetkizetin poshta attary” degen eken.
Jumekenniń de “kei aýdarǵan aqyndaryma túie jún shapan kigizdim” deitini esińizde shyǵar...
Sózsiz, kórkem aýdarmanyń búgingi kartinasy bulyńǵyr. Óitkeni bizde qazir jaman tendentsiia paida bolǵan. «Bastysy – tárjimalasaq (avtordyń kim ekeni, tańdalǵan shyǵarmanyń qandai ekeni, astarynda jatqan salmaqty oidyń oqyrman sanasyna jetýi, óz nusqańdaǵy mátin men formadaǵy ózgeris, onyń sapasy hám jalpy qatelikteri mańyzdy emes), qaǵazǵa túsken dúnieni oqylymy jaqsy bir jerge jariialasaq, sharýa osymen támam. Joqtan táýir» degen qarańǵy adamnyń túsinigi týraly aityp otyrmyn. Álbette, «qazanshynyń óz erki - qaidan qulaq shyǵarsa»... Sovettik júiege ósh, biraq sanasy “kapitalistik kózqarastar men demokratiialyq qoǵamnyń túsinikterin” aýyrsynyp, olardy tolyq qabyldai almai júrgen Qazaqstandaǵy jańa formatsiianyń adamy, iaki bolashaq ózgeristerdi jasaýshy býyn tańdaý erkine, ózge de azamattyq quqyqtarǵa ie ekenine daý joq. Sodan da shyǵar, olar ne jazý kerek ekenin, qalai jazý kerek ekenin, kimdi oqyp-kimdi usyný qajet ekenin oilap, asa bir tolǵana qoimaidy. Oqyrmannyń suranysy, onyń talǵamy, ýaqyt talaby (qoǵamdyq-áleýmettik problemalar, zorlyq-zombylyq, násildik kemsitýshilik, iaki diskriminatsiia, adam quqyqtary, kúndelikti saiasi protsesster – óz betimizdi basqan jaranyń bári) – tyrnaqsha ishindegi qazaqtyń orta býyn hám jas ádebi intellegentsiiasy úshin mańyzdy emestei kórinedi keide. Onyń aiǵaǵy – kitap dúkenderiniń qazaq bólimindegi tym jupyny kórinis.
Biz biletin jáne jii baratyn «Meloman» men «Knijnyi gorodty» alsaq bolady. Ol jerlerden aýdarma túgili, kózi tiri avtorlardyń, shyǵarmasynda ózekti, aýqymdy taqyryptar qozǵalǵan bir kitabyn taba almaisyz. Kei qalamger men bireń-sarań óner adamynyń túrli-tústi jinaqtaryn ǵana kóremiz. Álemde áldeqashan talqylanyp úlgergen bestsellerlerdiń bireýin ata tilimizde óz ýaqytynda oqyǵan kúnimiz bolmady. Klassika týraly aitpai-aq qoidyq. Nobel syilyǵyn alǵandardyń da tom-tom dúniesi jatyr aǵylshynsha, oryssha, túrikshe, nemisshe sairap. Shyn mánisinde, sońǵy jiyrma jylda bizdiń qaýym osy ahýalǵa opynǵandai bop, memleketti kinálaýdy, bilik basyndaǵy jekelegen adamdardy tabalaýdy ǵana jaqsy meńgergendei. Ózimizge «kimniń kesiri, ne úshin osyndai kúidemiz, problema ózegi ne?» dep suraq ta qoiyp kórmedik.
Máselen, belgili qalamgerler aýdarmaǵa otyryp, baspalarmen bailanys ornatpaidy. Iri somalar dámete me, talaptary unamai ma, deńgeiim jetpeidi dep kúiine me, álde jeke shyǵarmashylyǵyn oilap nemese dańq alleiasynda shapqylap júrip ýaqytyn zaia ketirgisi kelmei me, Qudai bilsin. Sosyn osy olqylyqtyń ornyn toltyram dep ústel basyna nebir jolbike otyrady. Al ondai avtorlardan “sapaly ónim” kútýdiń ózi – dalbasa áńgime.
Anaý urlap oqityn qalyń kók kitaptar, alaqandai aq kitaptar, muqabasy kóshirme qara kitaptar esińizde shyǵar?! Solardyń ainalasynda birneshe jyl boiy daýly áńgimeler júrdi ǵoi. Ishindegi dúnielerge qatysty. Múlde qolǵa almaityndai boldyq. Ulttyq kitaphana jasatqan sapasy syn kótermeitin tárjimá she? Toǵyz avtorymyz BUU-nyń bes tiline aýdaryldy dep súiinshilep ek. Jarysa jazdyq. Bórkimizdi aspanǵa attyq. Keiin qalai boldy? Bárimiz jan-jaqtan synadyq, minedik. Arasynda ózimizdiń aǵalar da, qatarlastar da bar. Ne vy pervye, kak ia ponimaiý, ne vy poslednie... (Sóz arasynda qosa keteiin. 2002 jyly Norvegiia kitap klýbynyń Nobel atyndaǵy Norvegiia ýniversitetimen birlese otyryp jasaqtaǵan, 100 jinaqtan turatyn «Álemdik kitaphana» seriiasyna Lev Tolstoi (3), Nikolai Gogol (1), Fedor Dostoevskii (4), Anton Chehov (1), Vladimir Nabokov (1) syndy orystyń uly jazýshylarynyń týyndylary engen. Barlyǵy ádiletti bolýy úshin 54 elden kelgen 100 qalamger daýysqa salyp, arnaiy tańdaý júrgizgen. Mine, qazaqqa jaqsy tanys bes avtor qaldyrǵan muranyń ózge elderdiń oqyrmandary men ádebiettanýshylary, sondai-aq belgili synshylary tarapynan “álem ádebietiniń uly shyǵarmalary qatarynan oiyp turyp oryn alatyn eleýli dúnieler” dep baǵalanýyna aýdarmanyń tigizgen áserin joqqa shyǵara almaisyz ǵoi...)
Stýdent kezde: “Kei ýniverlerde ǵalymdar úlken dúnielerdi shákirtterine aýdartady. Baǵa úshin olar baryn salady. Sosyn ustazdary daiyn qalpynda jariialai beredi” degen áńgime jii aitylatyn. Munyń qanshalyqty ras ekenin bilmeimin. Bálkim, jái ańyz da shyǵar. Biraq aýdarma salasyndaǵy “búgingi kartina” dál osyndai sitýatsiianyń ár jaq, ber jaǵynda ekenine senýge bolady.
Memleket tarapynan «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» syndy jobalardyń qolǵa alynyp jatqanyn bilemiz. Ol da – qajyrly eńbektiń jemisi. Joqqa shyǵara almaspyz. Degenmen sol sharýaǵa bel sheship kirisken Ulttyq aýdarma biýrosynyń tiziminde nege ǵylymi-filosofiialyq eńbekter ǵana júr. Sózsiz, kópshiligi – qazaq oqýy tiis dúnie. Biraq jastarǵa qajet kórkem shyǵarmalar she?! Álem ádebieti klassikteriniń uly eńbekteri qaida? Olardy kimge qaldyrdyq?..
Quryǵanda ber jaǵyndaǵy Kingti, Mýrakamidi, Koelony, Hosseinidi, Chhartishvilidi, Harraridi, Den Braýndy, Pelevin men Astvatsatýrovty da, Býker men Gonkýrdy, Pýlittser men Astrid Lindgren atyndaǵy, qala berdi ózge de eleýli ádebi marapattardy alǵan avtorlardy oqi almai júrmiz ǵoi.
Uiat degen mynaý. Men sizge sońǵy jiyrma jyldyń ishinde ádebiet boiynsha Nobel syilyǵynyń iesi atanǵan avtorlardyń esim-soiyn keltireiin: Giýnter Grass (1999), Gao Sintszian (2000), Vidiadhar Sýradjprasad Naipol (2001), Imre Kertes (2002), Djon Maksvell Kýtzee (2003), Elfrida Elinek (2004), Garold Pinter (2005), Orhan Pamýk (2006), Doris Lessing (2007), Jan-Mari Giýstav Leklezio (2008), Gerta Miýller (2009), Mario Vargas Losa (2010), Týmas Transtremer (2011), Mo Ian (2012), Elis Mýnro (2013), Patrik Modiano (2014), Svetlana Aleksievich (2015), Bob Dilan (2016), Kadzýo Isigýro (2017), Olga Tokarchýk (2018), Peter Handke (2019). Mine, ázirge osy tizim de jetedi. Qarańyzshy, lek-legimen qaldy ǵoi, ańyz-áfsanalardyń keiipkerlerindei “bolashaqqa sálem aityp”.
Menińshe, qarasyny suiylyp, belgili bir dárejede órkenietten shetqaqpai qalǵan, dini hám netúrli tobyrlyq ýaǵyzdan aqyl-esi mújilýge taqaǵan bizdiń táýbashyl qaýym "qoldan jasalǵan qudailar" men kaýdilolardyń emes, dál osy titandardyń, dara qalamgerlerdiń sýretterine qarap uialýy kerek. Osylardyń bireýi qazaq tilinde tolyq sóilemei jatyp, kitaphanalarymyzdyń tórine shyqpai jatyp, qalai aýdarma jáne onyń sapasy jaiynda másele kótere alamyz?! Demek, bizde tamyryn tereńnen alatyn “jańa aýdarma mektebi” qalyptaspaǵan dep aitýǵa tolyq negiz bar ǵoi?! (Óz ýaqytynda shama-sharqynsha bári de aýdaryp kórgen bolýy kerek. Klassikter tárjimalaǵan shyǵarmalardy da “basyna ai qadap, ústine gúl tósep”, kereksiz dúniedei ysyryp tastai almaimyz. Olardyń ishinde de tańdaýlysy bar).
Bul sózime qabyrǵaly qalamger, aýdarmashy, marqum Keńes Iýsýptyń pikiri dálel bola alady. «Negizinde bizde aýdarma jóninen úlken mektep qalyptasqan joq. Ras, jaqsy aýdarmashylar boldy. Ol kisilerdiń kóbi ómirden ótip ketti. Endi osy salada jańasha kózqaras kerek bolyp tur. Óitkeni, bul – óte qajet óner. Ony basqa eldegiler biik deńgeide baǵalap otyr. Ókinishke qarai, bizde ondai kózqaras ta áli qalyptasa qoiǵan joq. Aýdarma – mádenietterdiń jaqyndasýy. Biz bárin bilip, tani bilgenimiz durys. Máselen, «Mýrakami nege kerek?» deidi bireý. Ol da qajet. Ony da oqityn adam tabylady» deidi ol.
Al, mynaý – Morits Gotlib Safir degen jóittiń áigili bir ulynyń sózi. “Aýdarma áiel sekildi: shynaiy bolsa, kórikti emes, al kórikti bolsa, shynaiy emes”. Zildi kekesin.
Ras-aq. Bizde bireý dálme-dál aýdarady da, usynǵan dúniesi kórkemdik hám qurylymdyq jaǵynan aqsap turady. Ekinshisi – nashar, iaki qate aýdarǵanymen, joǵaryda keltirilgen mańyzdy komponentterdi tolyqtai bolmasa da, saqtaǵanyn baiqai alamyz (Bul, árine, óleńdi jaqsy quraityn, shyǵarmada sóz «oinata alatyn» qyz-jigittiń qai-qaisysynyń da qolynan keletin is). Demek, aina-qatesiz jazylǵan, barlyq ádebi kanondarǵa sáikes kórkem de minsiz dúnie joqtyń qasy.
Asyly, aýdarmaǵa ádebiettiń ashynasyndai qaraýdy doǵarý kerek. Ol da – kórkem ónerdiń (vysokoe iskýsstvo) úlken bir bóligi. Sonda ǵana ózgeris bolady. Talaptanyp júrgen zamandas pen orta býyndaǵy “tis qaqqan” aǵalar hám moralist qarttar sony uqsa igi.
«Stil saqtap, jazý mashyǵyńnan aiyrylmas úshin aýdarmanyń paidasy zor» demedi me keshegi Talasbek.
Iá, aýdarma degen – dadaizm men siýrealizmniń basynda turǵan Diýshannyń ekstsentrichnyi pissýary, Dalidiń aldynda “erigen kamamber tilimindei” bop jatqan saǵattary, ia Malevichtiń qara kenebinen shashylyp túsken qupiia detaldar syndy jalqy úlgi emes qoi. Sál uqsatarsyń. Biraq Ready-made tehnikasy bul jerde júrmeidi. Óitkeni aýdarmashy – avtor emes. Demek, sen found poetry (naidennaia poeziia) janrynda jazyp, bar dúnieni qaita qurap, basybaily múlik qyp ap jatqan joqsyń. Sen ony ózińniń qalaýyńmen qyryp-jonyp, múlde basqa dúnie ǵyp shyǵara almaisyń. Qiialǵa qatty batqan, senim men maqtaýǵa erek toiǵan sáttiń ózinde. Sózsiz, az-muz reńk ústeýge, biliner-bilinbes boiaý jaǵýǵa («mestnyi kalorit» qosý durys emes) bolatyn shyǵar. Formany saqtap qalý úshin emes, uiqas úshin emes, «kóriksiz bop kóriner» degen mánsiz bozbalalyq qorqynyshtan emes. Asa qajet tusta. Óitkeni avtor men tárjimánniń ómir súrý sipaty men turmystyq kózqarastary, shyǵarmashylyqqa qatysty oilary, sýretker retindegi ádisteri, boiaýlary jáne jalpy ártúrli túsinikteri (dinge, tarihqa, ádebietke, fizikaǵa, anatomiiaǵa, mýzykaǵa – iaki ǵylym men óner ataýlyǵa qatysty) sáikes kele bermeidi. Iá, túpnusqanyń ózi – áldebir aǵymdardyń zańdylyqtaryn ustanǵan avtordyń eksperimentterinen, izdenisinen týǵan filosofiialyq, avangardtyq, simvolistik oramdaǵy týyndy, iaki kontseptýaldy ónerdiń formalaryna, tosyn úlgilerine sai jazylǵan jańashyl hám ózgermes dúnie bolýy múmkin. Sol úshin de ony «keri qurap, qaita jasap shyǵýdyń ózi» – aýyr da azapty is. Atústi qarasaq, biz shyǵarmanyń túpki maǵynasynan, avtorlyq ideiadan, negizgi tezisterden aiyrylyp qalamyz. “Jái ǵana etistikti basyna jibergennen oi túbegeili ózgerip ketpeidi” degenimiz de asylyq bolar.
Van Gog oń qulaǵyn kesse, mán de ózgeredi ǵoi. Ras pa?!
Mysaly, osy salanyń myqty mamany, Kastelondaǵy I Haime ýniversitetinde aýdarma teoriiasyn oqytyp júrgen ustaz Hýliia Mariia Kalsada-Perestiń de oiy qyzyq. Ol – túpnusqa avtorlaryn ǵana shyǵarmanyń zańdy iesi retinde kóretin, aýdarmaǵa qatysty moralistik kózqaras ustanǵan toptyń ókili. Tárjimalaýshyny qalamgerlerdiń ekskliýzivti quqyqtaryna qol suǵyp, olardyń basyndaǵy menshiktiń hám ataq pen dańqtyń bir bóligine ólermendikpen talasyp, ie bolǵysy kep júrgen adam retinde qarastyrady. Moralistik ideologiiada aýdarmamen ainalysý beiádep is dep baǵalanyp, keide, tipti, naǵyz urlyqqa da teńeledi.
Menińshe, aýdarǵaly jatqan avtorǵa, iaki joldasyńa bútindei “túie jún shapan kigizýdiń” qajeti joq. Óitkeni mundai kózqaraspen biz estetikalyq lázzat syilaimyz dep, kerisinshe, sol qarapaiym tilde jazylǵan qaibir shyǵarmanyń ishindegi “oqyrmanǵa dep” saqtalǵan qundy oilardy, siltemelerdi (osnovnoi posyl i otsylki) qalyń kitapta jasyryp ustaǵandai bolamyz. Bul jaǵdaida ony usynýdyń máni qalmaidy.
Bilim-talant-senim: ia sen shyǵarma iesiniń iyǵyna zerli shapan jaýyp dańqty qylasyń, ia odan taiaq jep, shylymnyń kúline órtengen kóshirmesiniń qiyndylaryn kofeńe aralastyryp ishesiń...
Moiyndaý kerek, jańa býyn “erkin aýdarma” (bezobidnyi perevod) degendi jete túsinip, tolyq qabyldai qoimaǵan sekildi. Kóbine sózbe-sóz aýdarady ǵoi. Ol da durys bolar...
Álbette, biz Abaidyń, Shákárimniń, Maǵjannyń, Hasen Ózdenbaev, Islám Jarylǵapov, Nábiden Ábýtaliev, Jumaǵali Ysmaǵulov, Ábilmájin Jumabaev, Jumeken Nájimedenov, Qadyr Myrza Áli, Ábish Kekilbaev, Qalihan Ysqaq, Keńes Iýsýp, Qurmanǵazy Qaramanuly, Gerold Belger, Didahmet Áshimhanuly, Talasbek Ásemqulov, Meiirhan Aqdáýletuly syndy qalamgerlerdiń aýdarmalaryn umyta qoiǵan joqpyz. Tolyq bolmasa da, kópshiligin oqydyq, ia bir kózben sholyp shyqtyq. Olar – bólek bir aral.
Bajailasaq, burynǵylardyń arasynda shetel qalamgeriniń romanyndaǵy, áńgimesindegi, bolmasa óleńindegi ideia men obrazdardy ózine menshiktep alǵandar da bar bop shyqty. Ondai tustaryn izdengen adam baiqaýy tiis. Keibir myqty aqyndarymyzdyń aýdarmasyn oqysań, rasymen qarnyń ashady. Tildi jetik meńgermegendigi qarapaiym qatelerinen-aq bilinedi. Ái, kóńilshek ańǵaldyǵym-ai... Sirá, kitap toltyrý úshin jazǵan da shyǵar degen jaman oiǵa ilanasyń. Atyn aityp, túsin tústeseń, aqyndyǵyna kóleńke túspese de, bási tómendeidi-aý deisiń sosyn. «Túieni jel shaiqasa, eshkini aspanda kór» dep doǵardyq, endeshe.
Suraqqa oralaiyq. Jalpy, negizgi kiná aýdarmashylarda bolǵanmen, áńgimeniń bir ushy olardyń jazǵan dúniesin jariialap jatatyn “bedeldileý” (ózderiniń oiynsha), qyzyl-jasyl-kók jolaqty saittar men basylymdardyń redaktorlaryna tiedi. Óitkeni ózi saldyr-salaq jazylǵan shyǵarmany alady da, bas-kóz joq jariialai beredi. Ony shala saýatty jurttan óńge, aqyl-esi túzý oqyrman da qaraidy-aý degen oi joq kóbinde. Shyǵarady, áleýmettik jelilerdegi paraqshalarynda bólisedi. “Aiqailatyp” taqyryp ta qoiady. Ishine kirip oqysań, túk te joq. Áiteýir bir shatpaq. Kólemdi ádebi mátinderdiń ózinde qate órip júredi. Shyǵarmalarǵa múlde redaktorlyq jasalmaitynyn alǵashqy sóilemin oqyp-aq ańǵara alasyz. Olar úshin bastysy – ekskliýziv. Ainalaiyndar, búgingi qazaqtildi oqyrman úshin bári de “ekskliýziv” qoi. Sonda biz kimdi aldap júrmiz? Parazitterdi me, álde tas músinderdi me?
Ilgeride qazaqtyń kózi tiri klassik aqyny ádebietke qatysy bar veb-resýrstardyń dál osyndai - poligonnan keiin birneshe jyl iesiz qap, qalpyna kelmegen taqyr mekendei “ajarsyz keipimen” jurtty, ásirese aqsúiek oqyrmandy úrkitip alǵanyna asa alańdaýly ekenin jetkizgen. Sońsoń óz habarlamasynda plintýstan tómen deńgeige qalai túskenimizdi jáne “qara qurdymnan qalai shyǵatynymyzdy” surapty. Demek, bári de alańdaýly, báriniń de aitar nazy bar.
Maǵaýinniń bizdiń áńgimege túk qatysy joq bir maqalasyndaǵy («Ótirik qostym ishine») myna joldar esime túsip ketti ǵoi: «Aitý kerek! Aitpasaq, salmaǵy bizde qalady eken – mákúrik deidi ǵoi qazaq, kóńildegi kirli túitkil».
KazGÝ bitirgen jyldary "shirkin, bizdiń býynǵa tór beretin "Kentavrdai" bir gazet bolsa eken" degen qiiali oi da jii mazalaityn (Bir kezderi marqum Ámirxan aǵa Balqybek redaktor bolǵan "Kentavrdyń" syry ketse de, quny ketpegen kórkem dúnielerin qushyrlana oqýshy ek. Sondaǵy Meiirhan Aqdáýletuly syndy sóz sheberleriniń talaiǵa azyq bolǵan aýdarmalaryn aitsańyzshy... Ózge de avtorlardyń keremet izdenisteri, erkin oilar, mártebeli poeziia, shetel qalamgerleriniń shaǵyn týyndylary, jańalyqtardyń ózgeshe "podachasy" jáne eń bastysy - kásibi redaktýra). Qoldaý bolsa, ádemi jobany alyp ketýge shamamyz jeter me edi. Ózimiz de sait ashqymyz kep talpyndyq. Jaǵdai bolmady nemese qatarymyzdyń basy birikpedi. Qaidam... Ol armandarymyz endi oryndalar, oryndalmas. Biraq búgin shyǵarmalarymyz ben aýdarmalarymyzdy bólisetin durys, salmaqty basylym joq ekeni ras. Portaldar kóp qoi. Olardyń árbiri Ebbing shekarasyndaǵy úsh bilbordtai menmundalap, kózge ilikken janǵa keýdesin ashyp qol bolǵap turady.
Jarnamasy men tústeri tartymdy bolǵanymen, jazýy suryqsyzdaý ekenin siz de bildińiz endi. Sońsoń Hilfiger-diń qara sómkesinde baz keshken óz shimaiyńdy óziń oqyp, bolmasa Vkontaktedegi toptarymyz, Instagramdaǵy paraqshalarymyz arqyly bólisip otyrǵan artyq qoi dep oilaisyń. Ras, bizdiń gazetimiz ben blogymyz sol jer boldy búginde.
Men – kásibi aýdarmashy emespin, bálkim áýesqoi da tárjimán emes shyǵarmyn. Biraq jaqsy oqyrman retinde jóni túzý dúnieden estetikalyq lázzat alǵym keledi. Bizdiń talanttar ondai shyǵarmalar usyna almaǵan soń, túpnusqasyn (aǵylshynsha bolsa), ia orys tiline aýdarylǵan nusqasyn qaraimyn. Amalsyz.
Keide ýaqyttan ozǵan, sózden buryn týǵan shalaǵai jazarmandar “ana tilden tikelei qotaryp em, myna tilden alǵashqylardyń biri bop tárjimálap em” dep úlken zagolovoktardy tósine qadap shyńǵyryp jatqanda, ózimdi qoiarǵa jer tappai, bolmasa kirerge tesik tappai, eski epitafiialar men ózgeǵalamsharlyq ýnitermderin oqyp shyǵatynym bar. Onyń ár jaǵynan Qudaiǵa qajeti joq suhbattar, pýblitsistikalyq formadaǵy qunarsyz mátinder, jalań didaktika, aqsaq tirkester men múgedek tarmaqtar syǵalap turady.
Dildesińniń minin terý mindet emes. Olai etsek, “óliden de, tiriden de saý kisi qalmas”.
Qyzyq bolǵanda, áielim – aǵylshyn tiliniń mamany. Shekspir men Ýitmenniń tilin 11 jyl boiy oqyp keledi. Sol kisige talaptanyp júrgen jigittiń bir-ekeýiniń “bárinen maqurym, baiǵus qazaqqa syilaǵan” dúnielerin túpnusqadan aýdartyp ta kórgem. Aqyry ne boldy deisiz?! Birinshi – ol shoshydy, sosyn men kúldim. Ekeýmizde ekitúrli emotsiia paida boldy. Ol aýdarmashynyń aǵylshyn tilindegi keremet, kórkem joldardy jutań ǵyp, mánsiz-maǵynasyz kúide bergenine nalysa, men qaitalanbas aýdarmashynyń aqymaqtyǵyna jáne alǵaýsyz aramdyǵyna kúlemin.
Sol úshin qazaq tiline qotarylǵan shyǵarmany qolymyzǵa alǵanda, túpnusqasymen salystyryp otyryp oqyǵan abzal. Eger shet tilin bilseńiz. Áitpese, áńgime men óleńdi kórikti ǵyp órgen "tárjimáshiniń" bári qiialyndaǵy obrazdary men kóńilindegi pispegen sóz iirimderin bireýdiń jazǵan dúniesine (shetel klassikteri men beitanys avtorlardyń) kúshtep tańyp júrgendei. Sodan shala-jańsar dúnie shyǵady.
Biraz ýaqyt buryn jeliden Sellindjerdiń áńgimesin oqyp, talyp túskem. "Ózi orysshadan aýdarylǵan dúnieniń qazaqshasy qate bolsa, qaitemiz" dep kúlip...
Alǵashqy abzatsynan ǵana mysal keltireiin:
Qazaqsha: Meniń ulym Garridi áskerge shaqyrǵan tusta bizdiń el áneý bir kóp «ýáde bergish» qytai biliardy sheberinen aiyrylyp qalǵan bolatyn. Iá, ákesi retinde men ulymdy qorǵashtap turǵan joqpyn. Keshe týǵan bala emes ǵoi. Desek te ótken aptada ǵana týra sol bir jaǵdaidyń qaitalanǵanyna basymmen ant etemin.
Oryssha: Nasha strana lishilas edva li ne samogo mnogoobeshaiýshego igroka v kitaiskii biliard, kogda moego syna Garri prizvali v armiiý. Kak ego otets, ia, konechno je, soznaiý, chto Garri ne vchera rodilsia, no, stoit mne vzglianýt na malchika, i ia gotov dat golový na otsechenie, chto eto slýchilos v nachale proshloi nedeli.
Aǵylshynsha: This country lost one of the most promising young men to tilt a pinball table when my son, Harry, was conscripted into the Army. As his father, I realize Harry wasn't born yesterday, but every time I look at the boy I'd swear it happened sometime early last week) .
“Vermont súti” týraly joldy da jazǵan men emes, árine. Unbelievable!
Keiin qazaqtyń qolynan “qasiret shegip júrgen” jalǵyz Sellindjer (Moppasan, Bodler, Gesse, Eliot, Blok, Tsvetaeva, Brodskii, Isigýro jáne t.b.) emes ekenin uqtym. Hello, Heinrich Böll, Victor Petrovich, Eleanor Yakovlevna, Anthony Burgess! And excuse us!
Osyndaida «Giýgo Viktor – avtor znamenitogo romana «Notre Dame de Paris», vyshedshego na rýsskom iazyke pod zaglaviem «Nashi damy iz Parija» degen Arkadii Averchenkonyń sózine eriksiz kúlesiń...
Jasyryp qaitem, meniń de kóp qalamgerdi tárjimalaǵym keledi. Dostoevskii, Chehov, Djois, Gesse, Bertran Rassel, Astýrias, Akýtagava men Kavabata, Nabokov, Paýnd, Eliot, Mistral, Lorka, Oden, Mandelshtam, Brodskii, Pelevin, t.s.s. Jazýshylardy aýdarýǵa tolyq daiyn emes siiaqtymyn (áitpese keibir sheber jigitterdei ońdy-soldy jaza berýge bolar edi). Al, aqyndar aqyryn-aqyryn, tam-tumdap bolsa da aýdarylyp jatyr. Biraq búgingi beinemizge qarap, ózimizden basqa bulardy eshkim qazaqsha sóiletkisi kelmeitinin de túsinemin.
Baiaǵyda Didahmet aǵamyzben kezdesip turýshy em. Reti kelgende, árine. 20 jastaǵy stýdentpin. Aýdarmaǵa asa qyzyqpaimyn. Oqýdan soń baspalar úiine júgirem, ádet boiynsha ishin bir aralap shyǵyp, sońynda «Túrkistan» gazetiniń ofisine soǵam. Aldymnan ylǵi Didaǵań shyǵady júzinen nur saýlap. Sosyn ádebiet týraly kósiledi kep. Aǵalaryn eske alady, ózi shyǵarmalaryna qatysty oiymdy tyńdaidy, álemdik avtorlar jazǵan taqyryptar men bizdiń klassikterdiń murasyndaǵy taqyryptardan ideialyq bailanys izdeidi. Azdy-kóp aýdarma salasyna toqtalady. Sondai júzdesýlerdiń birinde óziniń Djek Londondy bir jyl boiy aýdarǵanyn aityp tań qaldyrǵan. “Bar janymdy berdim, ynta-shyntammen kiristim. Kózden kóz qalmady múlde. Biraq men qai shyǵarmaǵa otyrsam da, ony uqypty, saýatty ǵyp jazamyn. Otbasy, nemere, ózime jariialaǵan az-muz demalys kúnderin aitpaǵanda, basqa iske kóńil bólmeimin. Ainalasy retke keldi-aý degende jariialaimyn. Bul aýdarmaǵa da óz shyǵarmamdai qaradym. Ortaqol dúnie usynǵym kelmedi jáne sórede shań basyp jatqanyn qalamadym. Erteń nemerelerim men qazaqtyń oily balalary oqityn kórkem dúnie bolsa ǵoi dedim. Áitpese memleket bergen aqshaǵa qarap, qolymdy bir silteýime bolar edi. Olai etpedim. Nátijesi, mine, óziń kórgendei. Negizi munyń bári – keshegi Qalihandai aǵalarymnan juqqan ádet qoi“ degeni bar. Sonda men naǵyz qalamgerdiń qandai bolý kerek ekenin uqqandai bolǵam. Al, aqsúiektik – ol bir bólek áńgime.
Kórdińiz be, bizge osyndai jankeshtilik, minez jetispeidi. Qajet degen qasietterden taqi-taza maqurymbyz. Osyndai naqty ádebi, bálki ómirlik ustanym joq boiymyzda. Bárin ysyryp tastap, ózimizdi oryndyqqa bailap-matap bir úlken dúniege otyra almaimyz. Joǵaryda aitqanymdai, ókpeniń qalyń qara nóserin bilik pen turmystyń basyna zár ǵyp tógemiz. “Ýaqyt joq, sharýa kóp” deimiz. Basylymdardyń, basqalarynyń aqsha bergenin qalaimyz. Biraq olai bolmasyn bile tura, ózimizdi bir sáttik úmitpen aldarqatamyz. Sol aianyshty qalpymyzda ózgeniń týyndysyn aýdarýǵa otyramyz. Sońsoń jazǵan dúniemizdiń pergamenttegi qisyq beinesin baiqamai da qalamyz. Ony uialmai jariialaimyz, maqtanamyz, pikir kútemiz...
Osy taqyrypty ádebiettiń ainalasyndaǵy jigittermen, ia jarymmen talqylaǵanda, esime únemi orystyń uly aqyny Osip Mandelshtamnyń «Potoki haltýry» atty maqalasy orala beredi. 1929 jyly 7 kókekte «Izvestiia» gazetinde jariialanǵan maqalany tárjimalaýdy bastap ta ketkem. Degenmen aýdarma aiaqtalmaǵan soń, túpnusqadan mysal keltireiin.
«Po sýshestvý govoria, vybrasyvaemaia seichas na rynok v rýsskih perevodah inostrannaia belletristika ne chto inoe, kak potoki haltýry. Eshe nedostatochno prostavit na oblojke «Sinkler», «Pirandello» ili «Mopassan» dlia togo, chtoby kniga deistvitelno prinadlejala tomý ili inomý inostrannomý avtorý. Massovyi chitatel, vladeiýshii tolko rodnym iazykom, vvoditsia izdatelstvami v sistematicheskoe zablýjdenie. Potrebitel-odinochka i biblioteki vovlekaiýtsia v nevygodnýiý sdelký...
...Dlia nashih izdatelstv perevodnaia inostrannaia kniga vovse ne literatýra, no poprostý bezgonorarnoe i v to je vremia tirajnoe izdanie. Skolko-nibýd vnimatelnyi chitatel zametit, chto v rýsskih perevodah pochti vse inostrannye pisateli — ot Anatolia Fransa do poslednego býlvarshika — govoriat odnim i tem je sýkonnym iazykom. Driablost, nichtojestvo i rasteriannost toi sotsialnoi sredy, iz kotoroi ý nas chasto verbýiýtsia perevodchiki (deklassirovannye bezrabotnye intelligenty, znaiýshie inostrannye iazyki), kladet pechat neizgladimoi poshlosti na vse ih rýkodele. Oni pokazyvaiýt ne tolko avtorov, no i sebia. Iz ih rýk my polýchaem bogatstva chýjih narodov oposhlennymi, tendentsiozno snijennymi...
Kachestvo perevodov v dannoi strane — priamoi pokazatel ee kýltýrnogo ýrovnia. Ono tak je pokazatelno, kak potreblenie myla ili protsent gramotnosti. Kachestvo perevodov ý nas býkvalno otchaiannoe.
Znaet li obshestvo, skolko platiat izdatelstva perevodchikam? Znaet li obshestvo, iz kogo verbýiýtsia perevodchiki? Znaet li ono, v kakoe polojenie postavlena gorstochka masterov i spetsialistov, sýmevshaia ýderjatsia na etom zloschastnom fronte?..
Esli my hotim imet horoshýiý inostrannýiý knigý, my doljny v korne ýnichtojit bessmyslennýiý, haltýrnýiý postanovký proizvodstva, kotoraia iz goda v god daje ýhýdshaetsia».
Shaǵyn ǵana úzindi keltirdim. Bul – janaiqai, shyndyq, óz kezeńiniń keskin-kelbeti. Bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, ózektiligi joǵalmaǵan. Bizdiń jaǵdaida tipti aktýalnyi taqyryp. Árbirimiz osyny oqyp, oi túiýimiz kerek sekildi. Ne usynyp jatyrmyz? Kimdi aldap júrmiz? Qandai joldy tańdadyq?.. Suraq óte kóp.
Bir qyzyq aitaiyn, aýdarma salasy damyǵan Reseidegi daryndy reperler, “jańa mekteptiń ókilderi” astarly án mátinderine orys ádebieti alyptarynan bólek, shetel avtorlarynyń sózderin (óz tiline salyp ap) aralastyryp júr. Interliýdiia retinde. Sol arqyly olar kótergen máselelerine erek mán ústeidi, taqyryptyń eleýsiz ideialyq detaldaryn myǵymdai túsedi, jeke avtor retinde jan-jaqtylyǵyn kórsetedi, jastardy oqýǵa shaqyrady.
...Al, bizdiń búgingi aýdarma men jańa kezeńniń "ádebi ónimi" - anyq ekvivalenti men júieli de tolyq sipattamasy joq tórtsomdyq shirpotrebty tórt myńǵa satýshy qarańǵy adamnyń (jabaiy bazardaǵy jabaiy saýdanyń kórkin qyzdyrýdy ǵana maqsat tutqan) turmystyq kontseptsiialarmen shyrmalǵan túsiniginiń ishinde buǵyp jatqan kóriksiz oilary men arzan da úreili ideialarynyń jemisindei, iaki sonyń qaǵaz betindegi kórinisindei. Iá, bul bylyqtyń bárin avangardizmge, ne bolmasa kórkem ónerdegi ózge de máńgilik aǵymdarǵa tańýdyń qajeti joq hám ondaǵy bastaýyn tereńnen alatyn tendentsiialarmen shatastyrmańyz. Qos jartasty qosqan arqannyń boiynda attitiýd qalpynda turyp, ólmes buryn madaq pen qoshemet kútken aqymaq bishideimiz. Asyly, tereń shuńǵymadan shyǵa almai qinalǵan "jańa ádebietti" «That's enough for the people!» degen pastoraldy-kópestik túsinik óltiredi. Bul - naǵyz jaýyzdyq. Ýaqytqa hám ózimizge qarsy jasalǵan jaýyzdyq.
Aibol Islamǵali
