Sońǵy úsh jyldan beri qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytyndaǵy jumystarǵa atsalysyp júrgen belsendi jastyń biri – «Atameken Eko» qoǵamdyq qorynyń direktory Arman Hairýllin. «Ózimiz aýasyn jutyp, sý ishetin qorshaǵan ortanyń taza bolǵanyn qalaimyn» deidi ol. Sol úshin Atyraýda topinambýr ósimdigin ósirip, «jasyl beldeý» qurýdy maqsat etip júrgen ol atqarǵan jumysy men aldaǵy josparymen bólisti, dep habarlaidy QazAqparat.
– Arman Ǵabidollauly, qorshaǵan ortaǵa janashyrlyq tanytý turǵysyndaǵy sharalardyń ortasynda júresiz. Buǵan ne sebep boldy?
– Eń basty sebep – Atyraýda «jasyl beldeý» qurýǵa atsalysý. Óitkeni, bizdiń óńirdiń jazy qatty ystyq, jańbyr kóp jaýmaidy. Qysta qalyń qar da az túsedi. Bul óńirdegi ekologiianyń nasharlaýyna sebep bolýy múmkin. Al, tabiǵattyń tazalyǵyn saqtap qalý bizdiń óz qolymyzda ekenin bárimiz bilemiz. Alaida, kóp jaǵdaida buǵan mán bermeimiz.
Úsh jyldan beri ekologiia baǵytyndaǵy qoǵamdyq uiymda jumys istep kelemin. Alǵashynda, iaǵni, 2017 jyly Atyraýda 10 000 kóshetterdi tegin taratý aktsiiasyn uiymdastyrýdy qolǵa aldym. Maqsatym – qoǵamnyń, ásirese, jastardyń tabiǵatqa janashyrlyǵyn oiatý. Sol jyly qalanyń mektepterinde kóshetterdi otyrǵyzý aktsiiasynyń ótýine uiytqy boldym. Sondai-aq, Taekvando boiynsha oblystyq federatsiiasymen birlesip, «Atyraý» dene shynyqtyrý jáne sport kesheniniń aldyna terekter otyrǵyzyp, «Sportshylar» alleiasyn ashtyq.
– Atyraýǵa topinambýr ósimdigin ákelip, birneshe jerde ege bastapsyzdar...
– Buryn Atyraýda mundai ósimdik ósirilmei keldi. Sol sebepten, Atyraýǵa topinambýrdy ósirý arqyly jańa ekologiialyq mádenietti ákeldik dei alamyn. Naqytysyn aitqanda, topinambýrdy «Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǴZI» JShS Atyraý filialynyń ǵylymi qyzmetkeri Timýr Mýsinmen birigip Saraishyq aýylynyń mańynda 1 gektarǵa otyrǵyzǵan edik.
Al, 2018 jyly demeýshiler men eriktilerdiń kómegimen Atyraý qalasyndaǵy Sátpaev kóshesiniń boiyna ektik. Bul jerde balalar alańy bar. Sol alańnyń mańyn tańdaýymyzdyń bir sebebi, balalar oinaityn jerdiń aýasy taza bolǵanyn qaladyq. Isatai aýdanyndaǵy «Sazanquraq» ken ornynda, Jylyoi aýdany men Mańǵystaý óńirinde topinambýrdy ósirýdi qolǵa aldyq. Alǵashqy nátijesi oidaǵydai bolyp otyr.
– Topinambýrdyń ózge ósimdikterden qandai ereksheligi bar?
– Bul ósimdiktiń qorshaǵan ortaǵa da, jalpy adamzatqa da tigizer septigi orasan zor. Kópshilik topinambýrdyń birneshe ereksheligi baryn bile bermeýi múmkin. Birinshiden, topinambýr qorshaǵan ortaǵa orman aǵashtarynan eki ese kóp ottegi bóledi. Máselen, bir gektar aýmaqtaǵy orman jylyna úsh-tórt tonna kómirqyshqyl gazyn jutsa, bul ósimdiktiń alty tonna kómirqyshqyl gazyn sińirip alatyn qasieti bar.
Ekinshiden, topinambýrda fotosintez qarqyny ózge ósimdikterden on ese joǵary ekeni daýsyz. Úshinshiden, topinambýr ósirilgen aýmaqta topyraqtyń qunarlyǵy 70-90 protsentke artady. Bul ósimdikti ósirý arqyly aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paidalanylatyn jerlerdi qunarlandyrýǵa jol ashyldy.
Jalpy, topinambýr – bir jylda qorshaǵan ortaǵa ottegi bóletin ósimdik. Topinambýrdan inýllin, odan frýktoza, gliýkoza, meditsinadaǵy ártúrli biologiialyq belsendi zattardy, sondai-aq, konditerge qajetti qospalardyń barlyǵyn alýǵa bolady. Bul ósimdiktiń quramyndaǵy kalii, magnii elementteri qan qysymymen jáne júregi aýyratyndarǵa qoldanylyp júrgen preparattardy tolyq almastyrady. Sebebi, bul ósimdiktegi tabiǵi magnii men kalii qosylystaryn ishemiialyq aýrýlardy, stenokardiiany emdeý barysynda qaýipsiz ári áserli preparat retinde qoldaný múmkindigi bar.
Topinambýr adam aǵzasyndaǵy holesterol deńgeiin tómendetedi. As qorytý júiesin retteidi, immýnitetti kúsheitedi. Qan qysymyn qalypqa keltiredi. Ásirese, shajyrqai beziniń aýrýyna shaldyqqandarǵa paidaly, búirek aýrýyna da shipasy bar. Qant diabeti men onkologiialyq aýrýlardy emdeýge de taptyrmas preparat retinde qoldanýǵa bolady.
– Gaz taldaǵysh apparatty satyp alypsyzdar. Nege?
– Ádilet Jaqashev degen azamatpen birge kraýdfanding jariialaǵan edik. Bizdiń bul bastamamyzdy qoldaýshylar qatary kóbeiip, nátijesinde 2 500 000 teńge jinaldy. Sodan soń biz bul qarajatqa gaz taldaǵysh apparatty satyp aldyq. Bul qurylǵyny qaladaǵy atmosferalyq aýanyń sapasyn balama baqylaý men taldaý úshin paidalanyp otyrmyz. Qazir kez-kelgen ýaqytta táýelsiz monitoring ótkizip, aýa sapasynyń jai-kúii týraly turǵyndardy aqparattandyra alamyz.
– Endi aldaǵy josparlar týraly ne deisiz?
– Basty josparymyz – ózimiz aýasyn jutyp, sýyn ishetin qorshaǵan ortanyń tazalyǵyna úles qosý. Oiǵa alǵan isimiz ońǵa basatyn bolsa, Atyraýda «jasyl beldeý» qurýdy qolǵa alýdy oilastyryp júrmin. Qazir Atyraý qalasy ákimdiginen Jaiyq ózeniniń jaǵasynan jer telimin surap otyrmyz. Maqsatymyz – balalar saiabaǵyn ashý. Bul saiabaqta balalardyń oiyn alańyn jasaqtasaq deimiz. Sol jerde sporttyq jattyǵý quraldary qoiylǵan alań bolýy da múmkin.
Eń bastysy, qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytyndaǵy jumysymdy jalǵastyra beremin. Al, tabiǵattyń tazalyǵyn saqtaý – barshamyzdyń paryzymyz.
